Ózbekstannyń demografıasy kúsheıip keledi.  Kórshi halyqtyń sany byltyr taǵy da kúrt ósip, 32 mıllıon 635 myń adamǵa jetken. Bir-aq jyldyń ishinde Ózbekstanda halyq sany jarty mıllıonǵa ósken. Ózbektiń demografıalyq ahýaly keremet. Bul, árıne, ózbekter úshin óte qýanarlyq jáıt. Demografıalyq dúmpýdiń nátıjesinde ǵana biryńǵaı ulttyń bolmysy qalyptasatyny jasyryn emes. Birinshiden, ózbek ultynyń basym bolýyna oraı Ózbekstanda kóbinde ózbek tilinde sóıleıdi. El bıligi de biryńǵaı ulttyq biregeılikti qalyptastyrýǵa barlyq jaǵdaıdy qarastyryp, naqty saıasatty ustanady. Bul – eki. Qazirgi tańda kórshi elde qala turǵyndarynyń sany 16 mln 533,9 myń adamǵa jetti (50,6%). Al aýyl turǵyndary 16 mln 120 myń adam (49,4%). Qalaı desek te, Ózbekstan memleketinde kópbalaly otbasylardyń sany kóbeıip keledi. Eldegi mundaı jaǵdaı eń aldymen bir tildik memlekettik saıasatty ustanýǵa kómegin tıgizedi. Sol sebepti ózbek elinde tildik másele joq dese de bolady. Al Qazaqstandaǵy til jaǵdaıy qandaı? Memleket basshysy ulttyq biregeılikke baılanysty ustanymy burynnan da belgili. Memleket basshysy Qazaqstan halqynyń kóp tildi meńgerip, tolerantty, bilimge qushtar, táýelsiz ult bolǵanyn qalaıdy. Bul elimizdiń 1995 jyly qabyldanǵan konstıtýsıasynda jáne memlekettik, úkimettik deńgeıindegi ár túrli baǵdarlamalarda jáne qujattarda  bar. Qazaqstan prezıdentiniń jyl saıynǵy Joldaýynda da bul ár kez aıtylyp júr. Muhtar Seńgirbaı kóptegen buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbatynda «ár túrli saıası konúnktýrany eskerip, qazaqstandyqtarǵa aıtqan sózderinde, dokýmentasıada Elbasy ulttyq problemaǵa baılanysty teńgerimdi saıasattyń naqty baǵytyna basymdyq jasaıtynyn» aıtady. Sonyń ishinde Elbasy qazaq tilinde sóıleýdiń mańyzdy ekenin jıi aıtady. Shynyn aıtý kerek, elimizde áli kúnge deıin biryńǵaı ult qalyptasa qoımady. Dúnıejúzinde ómir súretin eki ult bar, sol halyqtyń ishinde mádenı, sonymen qatar aqparattyq jáne rýhanı baılanys álsiz bolyp tur. Sol sebepti, úkimet halyqty ıntegrasıalaýdyń shyǵar tásili retinde biledi, ıaǵnı úsh tildi birdeı úırený dep biledi. Memleket basshysynyń Joldaýynda «Ózge ult ókili saılana alady» degeni Qazaqstannyń azamaty dep esepteıtin kez kelgen azamattyń ómirin osy elmen baılanystyrýǵa ıtermeleıdi. Rasymen, mańyzdy oryndarǵa taǵaıyndaý kezinde onyń ultyna, sonymen birge jynysyna jáne tegine, ózge de erekshelikterge qarap shetteýge bolmaıdy. Qazaqstannyń memlekettik tili áli ǵylym, tehnologıanyń negizgi tili bolyp tolyq qalyptasyp bitpedi. Ǵylymda qoldaný aıasy keńeıip kele jatqandyqtan, ár túrli termınder endi qoldanysqa ene bastady. Sol sebepti, termındi jasaǵanda kóptegen máseleler paıda bolýda.  Meniń oıymsha, memlekettik tildiń qoldanylýy  barynsha keńip, tolyq ǵylym, ilimniń tilinde bolǵanda ǵana qajetti termınderdi júıelenip keledi. Munyń barlyǵynyń ózegi eldiń qolynda. Meniń oıymsha, Úkimet janyndaǵy eldik termınologıa komısıasy sekildi eldik uıymdardyń kóbisi ókilettilik berilgen edi. Komısıa ǵalymdarmen aqyldasyp, termınderdi bir jolǵa júıelep, – deıdi maman Muhtar Seńgirbaı. Shynymen de maqalada ózbek halqynyń demografıalyq dúmpýi  eldik saıasatty nátıjeli júrgizýge sebepker ekeni jaıdan-jaı aıtylmady. Elimizde de 2010-2018 jyldar aralyǵynda demografıalyq jaǵdaı jaqsaryp, qazaqtardyń basymdyǵy sezile bastady. Úkimet úshtuǵyrly til saıasatyn júrgizip otyrsa da, barlyǵy aldymyzdaǵy on jylda memlekettik tilde qoldanatyndardyń sany artyp keledi. Qazaqstandyqtar ony ár sát saıyn anyq sezinýde. Qoǵamdyq jerlerde qazaqtardyń kóp bolýy zańdy. Buǵan Qazaqstanda ómir súretin ózge dıasporanyń boıy úırenip, eldiń negizgi ultyn demografıalyq basymdyǵyn túsinýde. Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshov myrza:  «Osydan 27 jyl buryn egemendi el atanǵanymyzda arnaıly orta oqý oryndarynda oqýshylardyń 28 paıyzy ǵana memlekettik tilde bilim alǵan. 25 jyl ótkennen keıin ǵana ana tilimizde oqıtyndardyń sany 68 paıyz bolǵan. 2017 jyldyń 1 qyrkúıeginde 1-shi synypqa barǵan búldirshinderdiń 89 paıyzy qazaq synybyna barǵan. Iaǵnı, 11 jyldan keıin túlekterdiń 89-90 paıyzy qazaq tilin qoldanys tili retinde paıdalanady degen sóz. Memlekettik tildiń jaǵdaıyn tek demografıalyq ahýal jóndep jatyr. Qazirgi tańda orys tildi orta bilim ordalarynda oqyp júrgen 900 myń oqýshynyń 300 myńy – qazaqtar eken. Qazaq tildi orta bilim ordalarynda bilim alyp jatqan ózge ult ókilderi 2 paıyzdy ǵana qurap otyr. Elordamyz Astanada túrli ulttardyń balalarymen salystyryp qarasaq, qazaqtar orys mektepterinde kóp eken. Qýantatyn bir jáıt bar, ıaǵnı ulttyq bolmys qanyna sińgen kishkentaı top keleshekte ózi sekildi ultjandy balalardy dúnıege ákelip,  demografıalyq ahýaldy jaqsartyp, mektepke balalaryn berip jatqandyǵy» degen edi.

Respýblıkalyq Kazbilim ortalyǵynyń dırektory Aıatjan Ahmetjannyń jýyrda keltirgen málimetine sáıkes, qazirgi tańda qazaq tildi mektepterdiń  bilim sapasy jaqsarǵan.

 - Osydan eki jyl buryn UBT-dan 125 bal alǵan 19 túlektiń barlyǵy qazaq tildi synybynda oqyǵandar. Qazaqstan boıynsha jaqsy nátıjege qoljetkizgen 10 mekteptiń 8-i qazaq tildi mektep ordalary. Bireýi – orys mektebi bolsa, endi biri aralas mektep. Byltyr 139 bal jınaǵan Tasan Saıat esimdi qazaq mektebiniń bitirýshisi, bir jyl buryn joǵary nátıje  – qazaq mektepterine tıesili. 2013-2015 jyldary ulttyq biryńǵaı test nátıjesi turǵysynan qarasaq ta, reıtıńti baıqasaq ta qazaq tildi bilim oshaqtary alda. Qazirgi tańda Qazaqstan boıynsha oqýshylardyń 80 paıyzdan astamy qazaq tildi synypta oqysa, 16 paıyzy derlik oqýshy orys mektebinde, al basqa tilderde oqıtyn oqýshylardyń paıyzdyq kórsetkishi 1 paıyzǵa jetpeıdi. Byltyr 1-shi klassqa baryp, mektep tabaldyryǵyn attaǵandardyń 89 paıyzy qazaq synybyn tańdaǵan. Qalǵan 10 paıyzy orys mektebiniń tabaldyryǵyn attaǵan. Iaǵnı, tarıhymyz alǵa jyljyp keledi. Tarıhty ózgertý eshbir adamnyń qolynan kelmeıtini aqıqat. Memlekettik tildiń mereıi ústem bolǵan saıyn, qazaq halqynyń da mereıi ústem bolady. Ana tilimiz zańda  ǵana emes, kúndelikti ómirimizde, qarjy salasynda, qoldanysta, júr. Elimizdegi JOO-daǵy granttar osydan tórt jyl buryn – jarty paıyzdan astamy qazaq tobynda, al 35-i – orys tildi topta oqyp jatyr. Osydan 2, 3 jyl buryn qazaq toptarynyń 75 paıyzy qazaq tobynda oqıtyn, al 25 paıyzy – orys tobynda oqydy. Byltyr joǵary bilim beretin oqý ordalarynda bilim alý úshin 92 827 túlek nıet etken, 92 827 túlektiń 67 627-i (76,3%) qazaq tilinde jáne 20 968 –i (23,6%) orys tilinde tapsyrýǵa ótinish bergen. Osy málimetterden baıqaıtynymyz boıynsha joǵary oqý ornyndaǵy orys toptary kóp uzamaı jabylyp qalatynyna kóz jetkizip otyrmyz. Sonymen qatar, sońǵy jyldary Qazaqstannyń joǵary bilim beretin oqý oryndarynda orys toptaryn aǵylshyn tildi toptary almastyryp jatyr, – deıdi Aıatjan Ahmetjan.

Shynymen de jylda mektepti qazaq synybynda bitirip jatqandardyń sany da artyp keledi. 2018 jyly ulttyq biryńǵaı test tapsyrýǵa  ótinish jasaǵan túlekterdiń sany – 102442, bul mektep bitirýshilerdiń 70 paıyzy. Testti mektep oqýshylarynyń 75 paıyzy qazaq tilinde tapsyrsa, qalǵan 25 paıyzy orys tilinde tapsyrýdy qalaǵan. Iaǵnı, demografıalyq dúmpýdi bolyp jatqanyn osy jáıttardan-aq bilýge  bolady.

Jaqynda jýrnalıs Ómirjan Ábdihalyquly da tilge baılanysty óziniń Facebook  paraqshasynda óz oıyn aıtqan bolatyn.  

«Osydan 9 jyl burynǵy sanaq boıynsha qazaqstandyqtardyń 62 paıyzy qazaq tilinde esh qınalmastan oqımyz, jazamyz» dese, «eldiń 84,8 paıyzy orys tilin jaqsy bilemiz» degen. 2009 jyldan beri qazaqstandyqtardyń sany, onyń arasynda memleket qurýshy ult – qazaqtyń sany ósip keledi. Sany jyldan jylǵa ósip keledi. Alaıda til problemasy sol kúıi qalyp otyr. Iaǵnı, til problemasy qazaq ultynyń demografıalyq máselege baılanysty emes. Til taza – saıası másele degen qorytyndyǵy kelýge bolady. Saıası eriktiń, saıası sananyń táýelsiz bolý problemasy. Sol sebepti, «ana tilimiz qorlanyp jatyr» dep jazǵannan paıda joq. Bir nárseni aıta bergennen qazaq tili táýelsizdik bola salmaıdy. «Eń aldymen óziń qazaq tilinde sóıle» degen shyǵarypsalma sóz halyq sanasyna sińip ketti. Qazirgi kezde barlyǵy sony aıtady. Sondyqtan, qazaq til problemasy bıliktiń toryna túsken. Qazaq tili problemasyn aıtqysy keletinder saıası talap-tilekterin jetkizsin. Óıtpegen jaǵdaıda, «tilim-aı, ana tilim» dep jaza bergennen eshteńe shyqpaıdy. «Sanymyz ósse ana tilimiz óz tuǵyrynda bolady» deý bos áýreshilik. Orta tap kóbeıgenshe, sanymyz mıllıardqa jetse de talap pen ony oryndatqyzýǵa kúshimiz jetpeıdi, – dep jazdy Ómirjan myrza.

Bul – ómir shyndyǵy. Qosatyn eshteńe joq. Qatty alańdaıtyn jaıt, qazirgi tańda joıylyp ketip jatqan til kóp ekeni bolyp tur. Al til joıylsa, ult joıylady degen sóz. Taǵy bir mysal keltirip óteıin,  jýyrda IýNESKO dúnıejúzilik uıymy joıylýdyń aldynda turǵan tilerdiń kartasyn jasap shyǵardy. Jerdegi 6000 tildiń 2,5 myńy túrli sebepterge baılanysta Jer planetasynan múlde, máńgilikke joıylyp ketýdiń aldynda tur. Joıylýdyń aldynda turǵan tilderdiń 136-sy kórshi Reseıdegi az ulttardyń ana tilderi. Onyń arasynda dúnıejúzilik ulttardyń sany orys ultynan keıin kóshbasshy úshtikke kirse de, ekinshi oryndy tatar tili alady eken joıylyp ketý qaýpi joǵary tilderdiń arasynda. Dúnıejúzi halqynyń júzden seksen paıyzy sanyna saı 80 tilde sóılese, qalǵan 3,5 myń  ulttyń 0,2 paıyzy ǵana sóıleıdi eken. Jer planetasyndaǵy tilderdiń 96 prosent halyqtyń 3 qana paıyzy, 97 prosenti álemde bar jalpy barlyq tilderdiń 4 paıyzyn qoldanady eken. Osy 97 paıyzdyń tili máńgilikke joǵalyp ketý qaýpi br tilderdiń qatarynda, ıaǵnı jergilikti ulttardyń tili. Jer planetasyndaǵy joıylǵaly turǵan tildermen qatar jerdegi ulttardyń da toqsan jeti prosenti joıylatyndyǵy adamzat úshin orny oısyrap qalatyn gýmanıtarlyq apat bolyp turǵanyn meılinshe túsinýimiz kerek. Endi bir kezdesken málimetterge sáıkes, álemdegi túrli ulttardyń ana tili, adamdar sóılep júrgen tilderdiń tek 5 prosenti ǵana qalyp, qalǵany joıylady degen kúmán da joq emes, sebebi sondaı boljam bar. Osy sekildi málimetterge nazar aýdarsaq, jylda 25 til jer betinen joıylyp ketedi eken, al HHI ǵasyrdyń sońy men jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyna deıin dúnıejúzi tilderiniń 80 paıyzy joǵalyp ketedi eken. Al ana tilimiz qazaq tiliniń joıylýyna eshqandaı sebep joq. Sol sebepti qorqa berýge bolmaıdy. Onyń eshqandaı qajeti joq. Bul jerde másele mynada bolyp tur. Eń birinshi qazaq halqynyń sanasy táýelsiz bolýy, rýhanı turǵysynan jańǵyrǵany abzal. Eń birinshi bılik kóp nársege jaltaqtamaǵany abzal. Ol áleýmet, óner, mádenıet, ulttyq ıdeologıa, ekonomıka, tildik saıasatta keremet kórinis tabýy kerek. Demografıalyq dúmpý men sanasyndaǵy rýhanı jańǵyrý arqyly ǵana qazaq halqyn álemdik qaýipten qutqarýǵa bolady. Adamdy birshama oılandyratyn másele bar. «Demografıa máselesin qarastyratyn bolsaq, sana sezimiz,  ana tilimiz tuǵyryna qonady» degen sózdiń jany bar. Qazaq tili óz tuǵyryna kóterilgen saıyn tildiń mereıi ústem bola beredi jáne zańdyq, quqyqtyq mádenı sana sezimimiz joǵarylaǵannyń ústine joǵarylaı berýi tıis. Kez kelgen ýaqytta jáne kez kelgen jerde talap qoıa bilýimiz kerek. Degenmen qazaq til úshin talap qoıǵan kezde eldiń bári Oǵyz Doǵan bola almaıtynyn este saqtaýymyz kerek. Ol úshin arnaıy kóshege barý kerek emes. Desek te qazaq tiline baılanysty ózekti máselede elemegensip júrý keshirilmes másele ekenin túsinetin ýaqyt jetti.

Árıne qazaqtardyń sanynyń azaıǵanyna neshe túrli áleýmettik, tarıhı, saıası sebep saldary bar. Tarıhqa kóz júgirtsek, birneshe zulmat-zobalań jyldar basymyzdan ótkerdik. Bul turǵydan alyp qarasaq «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty Elbasy maqalasy el prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Ultymyzǵa adam aıtqysyz demo­grafıalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmaı keledi», – degen edi. Shynymen de, Keńes odaǵy ornaǵan ýaqytta qazaqtardyń demografıalyq ahýaly joǵary ekendigi tarıhtan belgili. Sol kezde qazaq ulty Ortalyq Azıada basqa ulttardyń ishinde sany jaǵynan alyp qarasaq kóp edi. Ataqty demograf, marqum Maqash Tátimov zerttegen málimetterge saı, ashtyqtyń áseri bolý kerek qazaq halqy sany jaǵynan jartysyna jýyǵynan aıyrylǵan.

Ashtyqqa ushyraǵan halyqtyń kóbi mert boldy. Endi bir bóligi kórshi elderge qashyp ketti, bosqyn boldy. Máselen, Shyǵys Qazaqstan, Jetisý, Tarbaǵataı, Qytaı halyq respýblıkasy men Mońǵolıaǵa qaraı asyp ketti. Aqtóbe, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstannyń halqynyń bir bóligi Ózbekstan, Aýǵanstan, Iranǵa kóshti. Jambyl oblysynyń turǵyndary Qyrǵyzstanǵa ketse, Mańǵystaýlyqtar Túrkimenstan jáne Ózbekstanǵa aýdy.

Sonymen birge, 1941-1945 jyldary bolǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 2 mıllıonnan asa qazaqtyń 350-400 myńy soǵysta qazaq tapty. Demograftyń pikirinshe, eger osyndaı zulamat soǵys, ashtyq bolmaǵan jaǵdaıda, qazaq ultynyń sany osy ýaqytqa deıin 32-35 mıllıonǵa jetýi múmkin edi. Ókinishke qaraı, olaı bolmady. Degenmen, shúkirshilik aıtý kerek. Qazirgi tańda qazaq ultynyń sany kún saıyn ósip keledi.

Ataqty ǵalym Mekemtas Myrzahmetovtyń «Jalyn» jýrnalynda jarıalanǵan «Halyq sanaǵy: ósý men óshý» atty jazbasynda kóptegen derekter jazǵan, «Qazaqstan tarıhyna kóz júgirtsek, 1897 men 2009 jyldar arasynda 11 márte halyq sanaǵy ótkizilgen. Onyń bastapqyda ekeýi (1897, 1911 j.) patshaly Reseı kezinde, bodandyq ýaqytynda Reseı ımperıasynyń múddesi ǵana qarastyrylǵan. 1897 jáne 1911 jyldary qazaq ulty arasynda Reseı ótkizgen halyq sanaǵynda ár januıada 5 adam bolady degendi negizge alyp otyrǵan. Alaıda 1897 jyl júrgizilgen halyq sanaǵynda qazaq halqy jaılaǵan ulan-baıtaq jerler tutas qamtylmady. Árıne, shekaranyń arǵy jaǵyndaǵy Qytaı, Mońǵolıada turatyn qazaqtar esepke alynbaǵan. Osynyń ózinde Reseı Federasıasy qazaqtarynyń sany – 3 mln 787 adam dep jazylsa da, 1911 jylǵy sanaqta – 4 mln 692 qazaq bolǵan. On bes jylda qazaqtardyń sany 905 000 adamǵa artqan.

1916 jyly 6 mıllıon bolǵan qazaq ulty ósip, ónýdiń ornyna 1940 jyly 1 mln 900 myń adam mert boldy, 3 esege azaıyp ketken. Mundaı ýaqytta  kórshi elder Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkmenstan, Tájikstan men uıǵyrlar 5 esege kóbeıgen, al ózbekterdiń 12 esege deıin artyp, órlep otyrǵan. Bul ulttardyń barlyǵy bir saıası júıe men bir el ishinde ómir súrip keledi. Degenmen qazaq halqy Qazaqstannan erekshe ósýdiń ornyna halyq sany azaıyp ketken, quldyrap ketken».

Alaıda sońǵy on jylda qazaq halqynyń ósimi artýda. Memleket prezıdenti jyl saıynǵy Qazaqstan halyqqa arnaǵan Joldaýynda 2020 jyly Qazaqstan halqynyń sanyn 20 mıllıonǵa jetkizý týraly aıtylǵan edi.

«Tilimiz ben mádenıetimizden aıyrylyp qala jazdadyq, ábden qaımyǵyp qalǵanbyz, sol qorqynysh pen úreı bar. Ásirese, úlken býynda. Qazir qazaq tiline qarsy shyǵatyn Qazaqstanda bir adam joq. Sol sebepti eń basty problema - qazaqtarda. Sony qolǵa alyp,  ana tilimizdi jetildirý kerek. Máselen, «Memleket prezıdenti barlyq jerde qazaqsha sóılemese,  bolmaıdy» degen edi. Keıbiriniń aıtatynyn jaqsy bilemin. Qazaqstanda 100 ult pen ulys bar, olar Elbasynyń aıtqanyn túsinbese qalaı bolady? Sol sebepti eki ese kóp eńbek etetin adammyn. Orys tilinde de, qazaq tilinde de. Reseı Federasıasynyń prezıdenti tek óz tilinde, aǵylshynsha da, túrikshe de emes, óz ana tilinde sóıleıdi, men amalsyz eki tilde sóılep otyrǵan adammyn. Mundaı jaǵdaı árqashan solaı bola bermeıdi, qazirgi kezdiń ózinde qazaqtardyń sany 70 paıyzǵa jetip qaldy. Men aıtqanymdaı, 2025 jylǵa deıin daıyndaǵan, qazaqtyń tilin búkil salaǵa engizý úshin eńbek etemiz. Óz aramyzda, Qazaqstanda, memlekettik basqarý organdary jáne ózge salalarda barlyǵy óz ana  tilimizde júrgiziledi, Alla buıyrtsa. Degenmen asyǵystyq jasaýǵa bolmaıdy. Qazaqstanda beıbitshilik, tynyshtyq, bir-birine degen senimniń bolýy, osynyń barlyǵynyń quqyǵyn qamtamasyz etilýi, din, dil, óner, mádenıet, til turǵysynan eshbir adam shektelmeıdi. Ár adam óz bilgenimen, óz mádenıetimen jáne óz ana tilimen ómir súrgeni abzal. Bul qalypty jaǵdaı, –  dedi Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev.

Sol sebepti Elbasy aıtqandaı, barlyq úmit – alda. Bolashaǵymyzǵa kemel kózqaraspen qaraýymyz qajet. Alaıda aldaǵy 12 jylda qazaqtyń demografıalyq ahýaly qalaı bolady? 20 mıllıonǵa halyq sany jete me? Bul ult aldyndaǵy óte ózekti problema. Bul turǵysynan mamandar ne deıdi soǵan qulaq asyp kórelik. Keıbir sarapshylardyń boljamyna saı, jaqyn arada qalada turatyn qazaqtardyń sany artady. Qýanarlyq jaǵdaı.

«Sarapshylar keltirgen boljam boıynsha naqty jaǵdaılarǵa baılanysty jasalynady. Bizdiń 2031 jylǵa qaraı boljamymyz qajetti jáıtterdi eskere otyryp, iske asady. Eń aldymen, sońǵy 15 jylda Qazaqstandaǵy eldiń ósý qarqyny jaman emes. Qazaqstandyq halyqtyń jyldyq ósimi ortasha eseppen alsaq, 1,2 paıyz boldy. Oǵan elimizdegi jalpy halyqtyń tabıǵı ósimi áser etti. Bul degenimiz 2001 jylmen salystyryp kórsek, sońǵy ýaqyttary 3 esege deıin sanymyz artýy bolady. Ekinshi másele, Qazaqstan óńirlerindegi turǵyndar sanynyń ósý qarqyny ár óńirde ár qıly. Máselen, Astana basqa óńirlermen salystyrǵanda eń joǵary ósimdi kórsetip otyr. Mańǵystaýda da jaqsy ózgerister bar. Astana men Mańǵystaýda 15 jylda turǵyndardyń sany 2 eseden de jaqsy nátıjeni kórsetip otyr», – deıdi Jumyspen qamtý salasyndaǵy ulttyq sarapshy Jaqsybek Kúlekeev.

Sonymen birge, ol elimizdiń ońtústik jaqtarynda da halyqtyq ósý kórsetkishi kóńil kónshitetinin aıta ketý kerek.

«Barlyq sebep saldardy eskerip, 2030 jyly qazaqstandyqtardyń sany 20 mln 560 myńǵa jetýi ábden múmkin. Bul jaǵynan Soltústik Qazaqstan men Qostanaı oblystarynda osy kezeńderde de halyq sanynyń azaıýy jalǵasa beretinin kórip kelemiz. Shymkent, Astanada 2030 jylǵa deıin qala  turǵyndarynyń qarqyndy ósedi. Mańǵystaý men Atyraý óńirlerinde de turǵyndardyń sany artady, joǵary deńgeıde bolatyn bolady. Qazaqstannyń keıbir aımaqtarynda, onyń ishinde Reseı Federasıasymen  shekaralas óńirlerde turǵyndardyń ósýi oıdaǵydaı emes. Bul ásirese Soltústik Qazaqstan oblysyna tán bolyp otyrǵanyn aıta ketý kerek, - dedi aldaǵy 12 jylda boljam jasaǵan sarapshy Jaqsybek Kúlekeev.

Shynymen de eger osy qarqynmen óse beretin bolsaq, el Prezıdenti aıtqandy aldymyzdaǵy 2, 3 jylda oryndaýymyz tıis. Ol mejege jetý úshin jaǵdaıymyz jaqsara túsip, turmystyq ál-aýqatymyz túzelip, jas adamdardyń arasynda ajyrasý jaǵdaılary barynsha azaıyp, al elimizdiń bolashaǵy, ıaǵnı sábılerimizdiń sany ósý kerek.

Árıne, demografıalyq ósim óz betinshe oryndalmaıdy. Bir aıta ketetin jaǵdaı, elimiz ishki mıgrasıalyq jaǵdaılardy túzep, jóndep otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń ońtústik aımaqtarynda turǵyndardyń sany kúrt ósýine baılanysty ońtústik óńir turǵyndaryn soltústikke kóshirý máselesi de qarastyrylyp, júzege asyp jatyr. Birinshi jaǵdaı, soltústik jaqtan adamdar jaqsy jumys orny tabylsa, odan keıin ǵana onyń saıası máni de bar bolady.

«Qazirgi tańda mamandar ońtústik aımaq halqy 2050 jyly 5 mıllıonǵa jetedi dep otyr. Osyǵan oraı úkimettegiler qazaqstandyq azamattardy soltústikke qonystanýǵa yntaly etý úshin túrli is-sharalar jasap jatyr. Olar Jumyspen qamtý jol kartasy baǵdarlamasynyń aıasynda iske asady, –dedi Eńbek jáne áleýmettik damý vıse-mınıstri Birjan Nurymbetov.

Osyǵan oraı úkimet qazirgi tańdaǵy eńbek resýrstary az aımaqtardy aıqyndaýda. Atap óter bolsaq  Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qostanaı. 

«Eger óz azamattarymyz osy aýdandarǵa qonys aýdaryp jatqan jaǵdaıda, Jumyspen qamtý jol kartasy aıasynda, olardy naqty áleýmettik paketter qarastyrylmaq. Eń aldymen, olardyń ózderine tańsyq jerge kóshkenine oraı otaǵasyna 50 AEK kóleminde, januıanyń ár múshesine 35 AEK esebinde jol shyǵyny óteledi. Qarjylyq jaǵdaıdy eskerip, sanaq júrgizsek  otbasyna 106 myń teńge, al otbasynyń árbir múshesine 74 myń teńge keledi. Otbasy bes adamnan turatyn bolsa, otaǵasy, otanasy, úsh bala bolsa, olarǵa qonys aýdarýǵa ortasha eseppen 402 myń teńge memlekettik kómek beriledi, –deıdi Nurymbetov.

Sonymen birge, qonys aýdarǵan otbasy úıdi jaldap, jataqhanadaǵy bólmege ornalastyrylady. Sonymen qatar, kerekti bolǵan jaǵdaıda shaǵyn sharýashylyǵyn damytýǵa kredıt beriledi. Bul degenimiz qonys aýdarǵan otbasylar jol kartasynyń arqasynda 5 mıllıon teńgege deıin mıkronesıe ala alady.

«Alǵashqy alty aıda 672 adam, ıaǵnı 320 otbasy basqa aımaqtarda jumysqa ornalasý úshin kóshken. Ol adamdardyń 424-i eńbekke jaramdy adamdar. Sonymen birge, olardyń jartysynan kóbi nemese 320-y jumysqa ornalastyryldy. Olarǵa úı berilip, jol shyǵyny óteledi, – deıdi vıse-mınıstr  Nurymbetov.

Iaǵnı, Qazaqstan Prezıdenti tapsyrmasymen qazirgi tańda demografıalyq ósimge jaǵdaı jasalyp, mıgrasıalyq máseleler rettelip otyr.