Lı Kýan Iý Premer-mınıstr retinde Sıngapýrdyń «ekonomıkalyq ǵajaıybyn» jasaǵan adam. Ol eldi sybaılas jemqorlyǵy joq memleketke aınaldyrdy. Muny ol qalaı jasady?
Aqıqatyn aıtý kerek, táýelsizdik alǵan 1965 jyldary Sıngapýr paraqorlyq pen jemqorlyq jaılaǵan el boldy. Halyq kedeı turdy. Elde tabıǵı resýrstar jetispedi. Tipti halyq ishetin aýyz sý men qumnyń ózi syrttan ákelindi.
Uzaq jyl aǵylshyndardyń otaryna aınalǵan elde bir nárse, atap aıtqanda tıimdi basqarý júıesi ǵana boldy. Biraq eldegi sybaılas jemqorlyqty aýyzdyqtaý múmkin bolmady. Jemqorlyqqa batqan kóptegen sheneýnikter bılik mańaıynda shoǵyrlandy. Sondyqtan da úkimette reformany júrgizý kóp jyldarǵa deıin qıynǵa soqty. Halyqtyń basym bóliginiń quqyqtyq mádenıeti óte tómen jáne bilim salasy da bylyqqa toly boldy. Mundaı jaǵdaıda paraqorlyq baılyqty arttyrýdyń jalǵyz joly bolyp eseptelindi. Memlekettik qyzmetkerler para alý arqyly baıýdy ádetke aınaldyrdy. Halyq mundaı bılikten sharshady. Sondyqtan jemqorlyq jaılaǵan elge bir reformator kerektigi barǵan saıyn aıqyndala tústi. Eldegi ahýaldy buzǵan adam Lı Kýan Iý boldy. Ol saılaýda «Halyqtyq is» partıasymen jeńiske jetti. Sóıtip, premer-mınıstr laýazymyn aldy. Bılik basyna kelgen ol eń aldymen áleýmettik, quqyqtyq jáne ekonomıkalyq salalarda tártip ornatýǵa kiristi.
Lı Kýan Iý óziniń eń basty jumys anyqtamasy retinde myna bir qaǵıdany basty orynǵa shyǵardy: «Eger siz jemqorlyqty jeńýdi qalasańyz, dostaryńyz ben týystaryńyzdan árqashan da bas tartýǵa daıyn bolyńyz».
Osydan keıin baryp ol eldegi búkil zańnamalardy ózgertti. Zańǵa sáıkes, eldegi kez-kelgen adam zań júıesi boıynsha teń dárejede boldy. Olar baı jáne kedeı dep bólingen joq. Hannan qarapaıym halyqqa deıin zańǵa baǵyndy. Bárine talap birdeı júzege asty. Úkimet basyna kelgen kúnnen bastap, úsh tetikti qatań qadaǵalady. Ol bılik pen aqsha jáne jemqorlyqtyń jolyn japty. Osy maqsatta Qarjy mınıstrligine sybaılas jemqorlyqqa qarsy arnaıy baǵdarlama ázirletti. Atap aıtqanda:
- tómengi deńgeıdegi laýazymdy tulǵalar men olardyń basshylarynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý;
- jemqorlyq baılanystardyń qalyptasýyna jol bermeý úshin laýazymdy tulǵalardy aýystyryp otyrý;
- búrokratıalyq kedergilerdi joıý úshin azamattardyń qoǵamdyq uıymdarmen ózara is-qımyl tártibin jetildirý;
Árıne, bul qaǵıdattardy júzege asyrý úshin eń aldymen Lı Kýan Iý óz partıasyna arqa súıedi. Sondyqtan barlyq saladaǵy sybaılas jemqorlyqty shynaıy túrde ashyq jazatyn táýelsiz buqaralyq aqparat quraldarynyń qalyptasýyna jaǵdaı jasady.
Sybaılas jemqorlyqpen tıimdi kúresýdiń mańyzdy sharalardyń biri laýazymdy tulǵalardyń jalaqysyn kóterý boldy. «Olar adal ári jumysyna laıyqty bolýy kerek, sondyqtan jalaqysy da joǵary bolǵany durys», - dep málimdedi Lı Kýan Iý.
Premer-mınıstr laýazymynda júrip ol memlekettik qyzmetkerlerge artyq jumys istegeni úshin qosymsha eńbekaqy tólenýin qamtamasyz etti. Saıasatkerdiń oıynsha, «turaqty jáne senimdi bılik - eldi tabysty basqarýdyń kilti». Sodan keıin sheneýnikter adal jumys isteýge kóshti. Jalaqysy kóterilgennen keıin memlekettik qyzmetkerler tarapyna úzdik mamandar qosyldy. Ekonomıkanyń shapshań ósýimen sheneýnikterdiń de, jeke sektordyń kirisi ósti.
Lı Kýan Iý joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń dástúrli tabysynyń júıesin ózgertti.
Elde «Sybaılas jemqorlyqty tergeý búrosynyń» mártebesi joǵary boldy. Búro dırektory tikeleı premer-mınıstrge qarady. Búro memlekettik qyzmetkerlerdiń laýazymdyq mansabyn teris paıdalanýy men paraqorlyq áreketterin áshkerelep otyrdy. Premerge tikeleı baǵynyshty bolǵan mekeme avtorıtarlyq ókilettikterge ıe boldy. Sot sheshiminsiz kúdiktilerdi ustaýǵa jáne izdestirýge, olardyń banktegi úlestik shottaryn tekserýge quqyq berildi. Búro árbir azamattyń mártebesine, shenine nemese dinine qaramastan, sotqa shaqyryp, tergeı aldy. Sybaılas jemqorlyq úshin sottalǵan laýazymdy adam jumysynan, zeınetaqysynan jáne barlyq jeńildikterinen aıryldy.
Tipti Premer-mınıstr ózi de osy jazalaýshy organnyń nazaryna ilikti. Búro birneshe ret Lı Kýan Iý men onyń otbasy múshelerin zerttegenmen, eshqandaı jemqorlyqtyń izin tappady. Biraq Búronyń qyzmettik tekserýinen keıin eldegi birneshe mınıstrler, qoǵamdyq qaıratkerler, kásipodaq basshylary jáne memlekettik kompanıalardyń top-menedjerleri túrmege otyrdy. Mine qatań tártip pen baqylaýdyń nátıjeliligi, sonymen qatar, memleketke degen jaýapkershilikti qyzmetkerlerge, halyqqa uǵyndyrýdyń arqasynda Lı Kýan Iý elde sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıin kúrt tómendetti.
Kerimsal Jubatqanov, tarıh ǵylymynyń kandıdaty,
Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýnıversıtetiniń dosenti.
