Bıylǵa jazda Kaspıı jaǵalaýy elderiniń V samıti bolyp, onda eń úlken sý qoımasynyń mártebesin bes el basshylary naqty aıqyndady. Buǵan deıin samıt Ashhabadta (2002), Tegeranda (2007), Bakýde (2010) jáne Astrahanda (2014) ótken belgili. Bıylǵy kezdesý 2008 jyldan beri atalyp ótip kele jatqan Kaspıı kúnine tuspa-tus keldi. Sol kezden bastap teńizdiń tabıǵı ortasy men ekologıasyn qorǵaý týraly halyqaralyq Konvensıa kúshine engen. Ekologıalyq máseleler zań arqyly rettelgenmen, onyń saıası jaǵdaıy sonda da sheshilmeı kele jatqan másele edi. Oǵan deıin qarym-qaynas Keńes Odaǵy men Iran arasynda 1921 jáne 1940 jyldarda qol qoıylǵan kelisim boıynsha rettelip kelgen. Túıindi másele Kaspıı jaǵasynda 1991 jyldan keıin 2 memleket ornyna 5 memleket paıda bolǵannan keıin týyndap edi. Iran kóp jaǵdaıda Kaspıı teńizin paıdalaný týraly eshqandaı kelisimge qol qoımaı kele jatsa, Túrkimenstannyń da kóp jaǵdaıda kelispeıtin pozısıasy boldy. Osylaısha bul búgingi kúnge deıin basy ashyq másele kúıinde qaldy.
1992 jyldan 1996 jylǵa deıin atalǵan 5 eldiń Syrtqy ister mınıstrlikteri teńizdiń quqyqtyq mártebesin aıqyndaýdyń alǵashqy kezeńin ótkizdi. Odan keıin shara mınıstrlerdiń orynbasarlary deńgeıinde kóterilip, qarqyndy jumystar bastaldy. Sonyń nátıjesinde 1997 jyly barlyq jaǵalaýlyq elderdiń usynystaryn elep-eskergen Konvensıanyń alǵashqy jobasy paıda boldy. Biraq ár eldiń ustanymdary ár túrli.
Iran «Kaspıı teńizi teńdeı beske bólinip, ár elge 20 % mólsherinde berilýi kerek» degen qaǵıdany ustandy. Reseı «kondomınımým retinde ár elge jaǵalaýdan eseptegende 10 teńiz mıli tıesili bolady da, qalǵan bólik ortaq paıdalanýda bolady» degen paıym aıtty. Ázirbaıjan eli teńiz qaırańy proporsıonaldy túrde bólinip, ol sýdyń betinde de sondaı bólinis ornaǵanyn qalady. Qazaqstan bolsa basynan bastap Birikken Ulttar uıymynyń teńiz konvensıasyn ustanýǵa shaqyrdy. Iaǵnı, ár elge tıesili jaǵalaýlyq terıtorıa, balyq aýlaý aımaǵy jáne ary qaraı ortaq keńistik bolýy kerek. Aıta ketetin basty másele – bizdiń eldiń ustanymy túptep kelgende teńizdiń mártebesin aıqyndaǵan sońǵy qujatqa arqaý bolyp, negizge alyndy.
«Kaspııdi kól dep tanımyz ba, álde ol teńiz bolyp qalady ma?» degen de saýal ony bóliniske salýda úlken ról atqardy. Eger teńiz retinde qarasaq, onda BUU-nyń 1982 jyly qabyldanǵan Jeneva teńiz quqy týraly konvensıasy basshylyqqa alynady da, teńiz túbi jaǵalaýdaǵy elderdiń terıtorıalarynyń jalǵasy bolyp bólinedi. Eger kól retinde qabyldansa, bes memleket qalaı bóliske salatyndaryn ózara kelisip sheshedi. Qart Kaspııden teńizdiń de, kóldiń belgilerin baıqaýǵa bolǵandyqtan máseleniń sheshimi uzaq jyldarǵa sozylǵan sıaqty. Nege deseńiz, kólemi jaǵynan alǵanda Japon nemese Ohot teńizderimen birdeı jáne teńizge tán qaırańnyń bolýy ony teńiz retinde qabyldasaq, oǵan quıatyn ózenderdiń bolýy jáne tuıyq sý qoımasy bolǵandyqtan ony kól deýge ábden múmkindik berdi. Biraq bizdiń elde Kaspıı yqylym zamannan teńiz retinde aıtylyp keledi.
Birlesip atqarǵan jumystar nátıjesinde Reseı jáne Ázirbaıjan elderiniń kózqarastary bizdiń ustanymǵa sáıkestenip, úsh el ózara bir kelisimge kele alsa, Túrkimenstan men Iran naqty kelisim bermedi. Buǵan deıin ótken tórt samıtte kelissózder bolǵanymen, ortaq sheshimge kelýdiń aýyly alys bolyp júrgen edi. Al, Qazaqstan joǵaryda aıtylǵan Reseı jáne Ázirbaıjanmen ekijaqty kelisim jasaý arqyly kóp máselelerdi tıimdi sheshken edi.
Osylaısha bul tarıhı kezdesýde osy aımaq úshin bazalyq halyqaralyq shart bolyp tabylatyn Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi týraly Konvensıaǵa qol qoıylyp, joǵary deńgeıdegi kezdesýdiń basty oqıǵasy boldy. Osy qujat negizinde jaǵalaý mańyndaǵy elderdiń ózara is-qımylyn jan-jaqty odan ári qarqyndy túrde damytýǵa baǵyttalyp, teńizdiń jańa quqyqtyń rejımin qurady. Áńgimege ózek bolyp otyrǵan Konvensıa 20 jyldan astam ýaqyt daıyndaldy dese de bolady.
Endi Kaspııdiń túbi ózara kelisim boıynsha bólinip, ondaǵy energoresrýstardy paıdalaný máselesi qıyndyq týdyrmaýǵa negiz bolady. Teńizdiń qoınaýynda boljanǵan 75 mlrd barrel munaı men 13-15 trln tekshe metr gaz qory bar ekenin eskersek, ár eldiń ekonomıkasyna keler ınvestısıalar áli de eseleneri aıdan anyq bolyp otyr.
Teńizdiń betine kelsek, ár el óz jaǵalaýynan Kaspııdiń ortasyna qaraı 15 teńiz mıline deıingi qashyqtyq sol eldiń terıtorıasy bolyp esepteledi. Budan ári balyq aýlaý úshin taǵy 10 mılge deıin aýmaq qosylady. Al, sý qoımasynyń qalǵan ortańǵy bóligi ortaq paıdalanylmaqshy.
Kaspııdiń taǵy bir erekshe baılyǵy, ol bekire tuqymdas balyq qory ekendigi. Dúnıe júzindegi bul qordyń 90-95 % osy teńizde bolǵandyqtan, oǵan da asa qatty qamqorlyq kerek ekendigi túsinikti. Bul jerdegi munaı men gaz qory taýsylǵannan keıin Araldyń kebin kıip qalmaý úshin qorshaǵan ortanyń máselelerine de erekshe nazar aýdaryldy. Bul baǵytta Máskeýde 2018 jylǵy 20 shildede arnaıy qorshaǵan ortaǵa transshekaralyq turǵydan jasalatyn áserdi baǵalaý jónindegi hattamaǵa qol qoıylǵan.
Konvensıaǵa qol qoıylǵannan keıin alty aı merzimnen keshiktirmeı konsýltasıalar ótkizý týraly da sheshim qabyldandy. Birinshi kezekte bastapqy jelilerdi belgileý týraly kelisim jobasyn ázirleý tapsyryldy.
Atalǵan samıtte jaǵalaý mańyndaǵy memleketterdiń ónerkásiptik, saýda, energetıkalyq, kóliktik-logıstıkalyq, ınovasıalyq, týrısik, aqparattyq jáne basqa salalardaǵy úkimetaralyq kelisimderge qol qoıyldy. Osy kelisimderdi júzege asyrý maqsatynda Kaspıı mańy memleketteriniń quzyretti memlekettik organdarynyń kezdesýleri turaqty túrde ótkizilmekshi. Kásipkerler men bıznes qurylymdary arasyndaǵy baılanystardy damytý úshin 2019 jyly Túrikmenstanda birinshi Kaspıı ekonomıkalyq forýmyn ótkizý usynysy aıtyldy.
Teńizdegi oqys oqıǵalardyń aldyn alý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıyldy. Memleket basshylary qaýipsizdik salasyndaǵy múddelerdi qamtamasyz etý úshin Kaspııde teńizdegi áskerı qyzmet salasyndaǵy kelisilgen senim sharalaryn ázirleý jáne qabyldaý kerektigin aıtty.
2010 jylǵy 18 qarashadaǵy Kaspıı teńizindegi qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge sáıkes syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerge qarsy is-qımyl jasaýǵa, sondaı-aq terorızmge, uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres týraly, shekara vedomstvolarynyń ózara is-qımyly týraly hattamalarǵa qol qoıylýy kerek.
Áskerı sala boıynsha ár el teńizdegi óz terıtorıasynda qorǵanys maqsatynda áskerı-teńiz kúshterin ustaı alady. Biraq ortaq keńistikte áskerı is-qımyldar tek 5 eldiń ózara kelisiminen keıin ǵana jasalýy tıis. 2015 jylǵy qarasha aıynda Reseı Qarýly kúshteri Sırıa baǵytynda terorıstik uıymdarǵa qarsy birneshe raketany osy Kaspıı teńizinen atqan bolatyn. Bul osy aýmaqty tikeleı soǵysqa aralastyrý bolyp tabylady. Árıne, Kaspıı mártebesi anyqtalmaǵan kezde, Reseı oǵan aqtalatyn sebep-saldardy aıtatyn shyǵar. Biraq úlken derjavalyq elderdiń múddesi úshin bizdiń eldiń ondaı soǵysqa kirisýi asa qajetsiz dúnıe bolyp esepteledi. Osy turǵydan alǵanda, Kaspııdiń qaýipsizdigi jaqsy qamtamasyz etilse, Qazaqstan tutastyǵy úshin ol mańyzdy faktor bolyp tabylady.
Kaspııdiń týrızmin damytý – qaı el úshin de asa tıimdi ekonomıkalyq faktor. Teńiz jaǵalaýynda týrısik nyshandardy halyqaralyq standarttarǵa saı kóbeıtip, ózara týrısik qarym-qatynasty rettese, ol jerdiń gúldengen aımaq bolary sózsiz. Ókinishke qaraı, bizdiń elimizde oblys ortalyǵy bolyp tabylatyn Aqtaý qalasynyń ózinde týrızm tıisti deńgeıinde emes. Sol sebepti de biz úshin Kaspıı jaǵalaýy elderimen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, barys-kelisti kúsheıtsek, ekonomıkaǵa jaqsy serpin beredi jáne mádenı damýymyzǵa da áser etedi.
Samıtte Kaspıı teńizi beıbitshilik, kelisim, tatý kórshilik jáne tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyq teńizi bolyp tabylatyndyǵy erekshe atap ótildi. Iaǵnı, bes el basshylary bul aımaqta qandaı másele bolmasyn úlken kelispeýshilik joq ekendigin kórýge bolady. Túptep kelgende, Aqtaýda qabyldanǵan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly Konvensıa Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin taǵy bir kóterip, elimiz úshin saıası, ekonomıkalyq jáne áskerı baǵyttarda tek qana paıdasyn tıgizip, el qaýipsizdigi úshin taǵy bir ópeli kezeńniń artta qalǵanyn kórsetedi.
Serikqazy Kókenaı
