Sońǵy kezderi jurttyń barlyǵy baıýǵa, aýqatty bolýǵa qushtar. Osy kóshten qazaq ta qalmaı «aqsha shaqyratyn» túrli ádis-tásilderge júginip álek. Sonyń biri - Qytaıdyń fen-shýı ádisi. Osy ádis arqyly «baılyq pen baqytqa qol jetkizemiz» degen qazaqtar bul kúni shańyraǵyna qurbaqa men shaıan oıynshyqtaryn tasyp, úıleriniń mańdaıshasyna qyzyl mata ilip, mes qaryn músinder jınap shala búlinedi. Tipti mundaı tıpti adamdar jıhazdarynyń ózin «fen-shýı» ádisimen ornalastyryp, «As bólme jáne fen-shýı», «Balalar bólmesi jáne fen-shýı», «Qonaq bólme jáne fen-shýı» ádisine júginýge keńes beredi. Olardyń pálsapasy «baqyt pen baılyq úıdiń burysh-buryshyn mekendeıdi. Sondyqtan úıdiń buryshtaryn dúnıe-múlikpen jappaı, ol buryshtarǵa mystan jasalǵan kishkene mes qaryn músinderdi qoıǵan abzal» degenge saıady.
Biraq derekterge júginsek, biz baılyq shaqyrýdyń sımvoly dep tórimizge shyǵaryp júrgen sol mes qaryn músinder Qytaı ımperatory Gao Dıdonyń kóńil kóteretin oıynshyǵy bolǵan eken. Bizdiń bul sózimizdi tarıh ǵylymynyń PhD doktory Jandos Ómirbaev rastap otyr.
«-Men Qytaıdyń Sıan qalasynda alty aı boıy bilimimdi jetildirdim. Sonda ańǵarǵanym, biz baılyq shaqyrady dep qatty senetin tórimizge nemese teledıdar aldyna qoıatyn mystan jasalǵan mes qaryn músinder Qytaı ımperatory Gaonyń saıqymazaq oıynshyǵy bolǵan. Kezinde ol óziniń ustalaryna ońashada kóńil kóteretin oıynshyq jasaýdy tapsyrǵan eken. Mine, bul músinderdiń tarıhy Gao Dıdonyń kezeńinen bastalǵan. Budan soń keı adamdar baılyq shaqyrady degen jeleýmen úıleriniń syrtyna, kólikterine qyzyl mata baılap qoıady. Kólikterine jol ashady dep qurbaqa, qumyrsqa, shaıandardy ilip qoıatyndardy kórip júrmiz. Qytaı eliniń memlekettik týynyń túsi qyzyl tús. Al baqa-shaıandy Qytaı halqy ulttyq taǵamdary retinde tutynady. Osyndaıda biz mundaı yrym-tyıymdardy ustaný arqyly Qytaı ıdeologıasyn nasıhattap jatqanǵa uqsaımyz. Bul da bir aqyryndap sanany ýlaýdyń bir túri me dep qalamyn»,-dedi ǵalym Jandos Ómirbaev.
Jalpy, mamandardyń paıymdaýynsha, Qytaı bir ǵana «Fen-shýı» ádisiniń nasıhatyn arttyrý arqyly oıynshyqtarynyń da ótimdiligin arttyryp otyrǵan kórinedi. Ekonomıka ǵylymynyń doktory, profesor Jańabaı Aldabergenovtyń aıtýynsha, bul ádiske qazir álem halqynyń 80 paıyzy júginedi.
«-Baıýǵa, baqytty bolýǵa yqpal etedi deıtin bul ádiske qazir álem halqynyń 80 paıyzy júginedi. Baıyptaǵanǵa bir ǵana osy ádistiń nasıhatyn arttyrý arqyly Qytaı eli oıynshyqtarynyń ótimdiligin arttyryp otyr. Ańǵarǵanǵa ózge eldiń ustanǵan nanym senimine sený bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń parqyn túsiredi. Osy arqyly ózge eldiń ıdeologıasy sanamyzǵa mysqaldap enip alýy da múmkin. Qytaı ımperatorynyń oıynshyǵyn tórimizge shyǵarǵansha, qazaqtyń tórinde nege qamshy, er-toqym, dombyra shapan ilýli turmaıdy?! Qazir uıaly telefonnan bas almaıtyn, shapshań oılaıtyn, eliktegish urpaq ósip keledi. Keıingi býyn men orta býyn arasynda baılanys joq. Men shapandy tórime ilemin desem, meniń urpaǵym ony jaqtyrmaıdy. Men nesibeni Alladan suraımyn desem, balam aqsha shaqyratyn gúlderdi, músinderdi úıge jınap álek bolady. Bul naqty mysal. Sondyqtan bul arada kókirek kózimizdi ashyp, ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdy dáripteýge mán beretin kezeń jetkenin eskergenimiz abzal», -dedi ekonomıs-ǵalym Jańabaı Aldabergenov.
Rasymen de, kezinde qazaqtar aqshaly bolý úshin qandaıda bir yrymdarǵa asa senbegen. Qazaqtyń keń peıili men qonaqjaılyǵy, darhandyǵy men jomarttyǵy úıine ózinen-ózi nesibe kirgizip otyrǵan. Qazaq jaýyn yqtyryp, dosyna jaman-jaqsyny uqtyryp, jaryna adaldyqtyń ne ekenin sezindirip otyrýy úshin tórine qamshy ilgen. Qazaq balasy er-toqymyn bosaǵada tastamaǵan. Besikti shańyraǵynyń tórine ilip qoıǵan. «Yrysym ketedi» dep baǵyp otyrǵan malyn teppegen, aqty tókpegen. Qazir kerisinshe, jańa týǵan sábıdi besikke bóleýdi densaýlyǵyna zıan dep besikten jerindik, balarymyz qamshyny kórse, úrkip qashady. Óıtkeni onyń qasıetin keshegi abyzdarsha búgingi urpaqqa uǵyndyratyn adam tapshy. Er-toqym degenniń ne ekenin bilmeıtin, onyń kıesin uqpaıtyn urpaq ósip keledi. Al burynǵy qazaqtyń keń peıili, darhan qabaǵyn qazir izdep júrip áreń tabamyz. Óıtkeni qazirgi qazaq daǵdarysqa oraı janbaǵys izdep bala-shaǵany asyraýdyń qamymen álek.
«Barometr» taldaý ortalyǵynyń qarjygeri Jasulan Maqsutovtyń aıtýynsha, qazir dala qazaǵy da, qala qazaǵy da janbaǵystyń qamymen ábiger.
«-Qazir jurttyń kópshiligi mynaý baılyq shaqyrady dep bir zat usynsań, soǵan senip qalady. Tek ol zattyń jarnamasyn asyryp, ádemilep ótkizseń bolǵany. Sebebi, halyqtyń kókeıinde «qaıdan aqsham tapsam» degen saýal turady. Bizde qoǵamda tepe-teńdik joq. Mysaly, qoǵamda baı men kedeıdiń jáne orta taptyń arasyn teńestirip ustaý degen bolady. Baı men kedeıdiń arasy teńespeı tur. Buryn Keńes Odaǵy kezinde memleketke qyzmet etetin adamnyń artyq bir kóligi bolsa, partıaǵa salyp turyp tekseriletin. Olarda qalaly jerden úı alyp qoıý, shetelge shotqa aqsha salý degen qylmys dep esepteletin. Keńes kezeńi baı-manaptarǵa osylaı qadaǵalaý ornata aldy. Al qazir baı-manaptardy baqylaý jaǵy tómen. Olar tapqan qarjysyn shetel asyra salady. Bastarynda bes-alty qymbat baspana alyp alady. Al kedeı-kepshikti qoldaıtyn joba az. Sondyqtan bolar qarjydan taryqqan el «qalaıda aqsham bolsa» dep armandap, túrli yrym-tyıymdarǵa de senýdi shyǵardy. Qytaıdyń músini, dollar shaqyratyn gúl, qyzyl mata, Qytaı ádisi arqyly shyraq jaǵyp aqsha shaqyrý tárizdi dúnıeler qazaqqa tán darhan, keń peıildi qasıetterimizdi jýyp-shaıyp bolmysymyzdy joǵaltyp jaqtany jasyryn emes. Bylaı qaraǵanda túkke turmaıtyn dúnıe bolyp kóringenimen munyń astarynda ıdeologıa jatyr. Sondyqtan bizge halyqtyń jaǵdaıyn jeńildetýge yqpal etken jón. Ol úshin eldegi baı-manaptarǵa baqylaý ornatý qajet; bul rette olarǵa múlkin jarıalaý týraly sharany júzege asyrý jarıalanyp, aıaqsyz qalyp barady. Osy sharany tereńdetý kerek. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi degen jap-jaqsy joba bastalyp edi, ol da aıaqsyz qaldy. Sosyn bizdiń úkimet jyl saıyn ústemaqyny kóbeıte beredi. Zeınetaqy men járdemaqyny kóbeıte bergennen túk ónbeıdi. Bul qubylys kerisinshe eldegi qymbatshylyqty arttyryp otyr. Áleýmettik tólemder ósken saıyn saýdagerler azyq-túlik baǵasyn qymbattata qoıady. Sondyqtan bul baǵytty ózgertip, járdemaqyny ósirgennen góri halyqty joǵary jalaqyda jumyspen qamtý máselesin sheshken jón. Ol úshin, árıne, otandyq óndiris oryndaryn ashý, shaǵyn bıznesti qoldaý jaǵy jetilýi kerek. Sonda halyqtyń tólenbeı jatqan nesıesi tólenip, dastarhany molaıyp, qaltasy qarjymen tolyǵa túsedi. Budan soń jurtshylyq jańaǵydaı sanany ýlaıtyn yrym-tyıymdarǵa bas qatyrmaıdy,-deıdi Jasulan Maqsutov.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
