Aryqbaı Aǵybaev, Zań ǵylymdarynyń doktory, profesor, Qazaqstan Joǵary mektep Ulttyq akademıasynyń jáne QR Zań ǵylymdary akademıasynyń akademıgi
Áńgimeni qazaq dalasyndaǵy zań júıesiniń ejelgi úlgilerinen bastasaq
— Qazaqta ejelgi zamanda ádet – ǵuryp zańdary bolǵan. «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly» degen sıaqty úzdik zań úlgileri sol kezdegi el ishindegi yntymaq – birliktiń bir negizi ekendigin tarıh rastaıdy. Qazaqtyń ádet – ǵuryp zańdaryn basshylyqqa ala otyryp qoǵam, memleket arasyndaǵy barlyq máseleler sheshilip otyrǵan. Ádet-ǵuryp zańdary halyqtyń óziniń belsendiliginen paıda bolǵan. Zańdy buzǵandarǵa bılerdiń sheshimi eshqandaı kúshteýsiz oryndalǵan. Bıler ne aıtsa, adamdar sony oryndaǵan. Sondyqtan qazaq dalasynda birde – bir túrme, polısıa bolmaǵan. Zańdy oryndatatyn organ joq, bıler barlyq daýdy sheship otyrǵan. Aýyl bıi, Tóbe bı degen sıaqty bılerdiń birneshe túri bolǵan. Bıler quryltaıynda iri – iri máseleler talqylanǵan.
HİH ǵasyrdyń sońyna qaraı otarshyldyq dáýirmen birge sarızmniń ıdeıasyn basshylyqqa alǵan zańdar qazaq dalasyna engizile bastady. Biraq sonyń ózinde qazaqtyń ádet – ǵuryp zańdary Qazan tóńkerisine deıin óz kúshinde boldy. Ol zańdar álige deıin mańyzdy. Qazirdiń ózinde tıimdi jaqtaryn paıdalanýǵa bolady. Jaqynda Bıler soty týraly halyqaralyq konferensıa ótti. Bıler tájirıbesindegi ádildik, minsiz tazalyq, shynshyldyqqa negizdelgen prınsıpterin qazir de qoldanýymyz kerek degen máseleler kóterildi. Keıbir ǵalymdar aýylda bı saılaıyq degen usynystar da aıtyp júr.
Elimizde bı saılap alǵan aýyldar da bar ǵoı?
— Qazir zań ǵylymynyń salalarynda jan-jaqty zertteýler júrgizilýde. Burynǵy qazaq dalasynda ádet – ǵuryp zańdary aýyzsha túrde urpaqtan urpaqqa berilip otyratyn. Qazir aýylda bıler saılansa, ultjandylyqqa tárbıeleý, zańdy qurmetteý sıaqty turǵyndarǵa moraldyq jaǵynan tárbıeshi retinde qyzmet istep jatqan shyǵar. Al zańnamalyq sheshim shyǵarý quzireti zańda kórsetilmegen. Aýylda daý týsa bıi aqyl aıtyp, keńes bere alady. Al daýdyń sheshimi, t.b. tek sottar arqyly júzege asady. Bizde aýyl bıleri týraly zań joq. Ondaı zańdy jasap, qabyldaý da ońaı emes.
Zańdy qabyldaýdyń qajettiligi aldymen ǵylymda zertteledi. Zań shyǵarýdyń bastamasy Konstıtýsıa boıynsha depýtattarǵa jáne Úkimetke berilgen. Joǵary sot ta jańa zańdy shyǵarýda bastamashylyq tizgindi ustaý kerek. Halyqqa qyzmet istep jatqan jaqsy zańdar da bar, shıki zańdar da az emes. Máselen, kezinde «Jer týraly» Zań asyǵys jasaldy. Qabyldaǵannan keıin birneshe ret ózgeriske tústi. Bir aıdyń ishinde jeti ret ózgertilipti. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsarýda, shet elden kelgender de jer alǵysy keledi, jergilikti turǵyndarǵa da jer kerek. Onyń ústine ónerkásip órkendep, qurylys qarqyndap jatqan ýaqytta jer máselesi shıelenisip ketti. Al zańnyń olqylyqtary kóp edi. Bul zańdardy qabyldaǵandaǵy kemshiliktermen baılanysty.
Qalaı oılaısyz, Qazaqstanda zań shyǵarý prosesi jetilgen be?
— Keńes kezinde zańdardyń jobasy baspasóz betterinde jarıalanyp, halyq ony talqylap, pikirlerin Zań shyǵaratyn organǵa joldaıtyn. Joǵarǵy Keńes halyqtyń usynys – pikirlerimen sanasatyn. Zań sodan soń qabyldanatyn. Qazirgi zańdardyń jobasy baspasózde jarıalanbaıdy. Parlament saraptamaǵa ózi jiberip, ózi talqylaıdy. Halyq zań qabyldanyp, mátini baspasózge shyqqanǵa deıin bárinen beıhabar kúıde otyrady. Zańdy qabyldaý máselesin jetildirý kerek. Jetildirý degenimiz ne? Aldymen, zań jobasy baspasózde jarıalanýy kerek. Halyqtyń pikirine qulaq asý qajet. Ekinshiden, Zań jobalaryn daıyndaıtyn ǵylymı zertteý ınstıtýty joq. Shet memleketterde Parlamenttiń janynda osyndaı mekemeler jumys isteıdi. Zańnyń tetikterin, qajettiligin, dúnıe júzindegi osy sıaqty zańdardy zertteı otyryp, joba jasaýmen aınalysady. Zańnyń sapasy sonda jaqsarady. Depýtattyń bári zańger emes. Birneshe depýtat qana jumys istegeni bolmasa zańnyń bárin Úkimet jasaýda. Ár mınıstrlik óz zańyn usynýda. Ár mınıstrlik óz múddesin aldymen alǵa tartady. Al zań barsha halyqqa ortaq bolý kerek. Sondyqtan zań jobalaryn daıyndaýmen aınalysatyn arnaıy ǵylymı mekeme kerek.
Bizdiń Parlamentti ártúrli mamandyq ıeleriniń basy qosylǵan, halyqtyq Parlament dep ataǵan durys. Zań shyǵarý jumysyn jetildirý úshin qosymsha álgindeı mekeme kerek. Bundaı mekeme, máselen Reseıde bar. Ol elde zań qabyldanbas buryn arnaıy ınstıtýtta zertteledi. Eger Zań jobalaryn daıyndaıtyn mekeme qurylsa depýtattarǵa úlken kómek bolar edi.
Eger siz aıtyp otyrǵandaı mekeme qurylsa, Parlament nemen aınalysady?
— Men aıtyp otyrǵan ǵylymı ınstıtýt zań jobalaryn zertteý, daıyndaý, depýtattarǵa zańdylyq kómek kórsetý isi, zań qabyldaýdyiń prosedýralaryn saqtaý, t.b. aınalady. Ol ınstıtýt dúnıejúzilik tájirıbeni zerttep otyrý kerek. Al zańdy shyǵarý quzyreti Parlamentte qalady.
Halyqtyń sotqa degen senimdiligi tómendep ketken joq pa?
— Sottyń jumysy jyldan jylǵa kúsheıip barady. Keńes kezinde halyq óz máselesiniń sheshimin ákimshilik organdardan, Partıadan kútedi. Qazirgi ýaqytta kez–kelgen másele sot arqyly sheshiledi. Sottyń sany, sýdıalar kóbeıip keledi. Halyq sotqa nege senbesin? Úıde otyryp senimsizdik bildirýge bolmaıdy. Aryz – shaǵymyn alyp, sotqa barsyn. Sottyń sheshimi durys bolmaı jatsa, joǵary organdarǵa júginsin. BAQ da kómekke keledi. Sottardyń sezinde bul másele sóz bolǵan. Sottar keıde óte qıyn máselelerdi sheshedi. Ol týraly BAQ – da aıtylmaǵandyqtan halyq bilmeıdi. Sottyń tek kemshiligin jazý beleń alǵan. Ádil sheshim shyǵaryp, eldiń rızashylyǵyn alyp jatqan sot týraly baspasózde kóp jarıalanbaıdy. Baıaǵy Tóle bıler sıaqty ólim aýzynda turǵan adamnyń daýyn sheship, shataqty joıyp jiberip, eki arany tatýlastyryp jiberetin sot prosesteri bolyp jatady. Sondaı nárseler týraly BAQ aıtpaıdy, jazbaıdy.
Buǵan kim kináli?
— Bul — sot pen BAQ arasyndaǵy baılanystyń álsizdigi. Sottyń baspasóz qyzmeti jumys isteıdi. Ol BAQ – men tyǵyz baılanys jasap otyrýy kerek. Jalpy sottardyń baspasóz qyzmetiniń jumysy áli de jetildirýdi qajet etedi. Sheshimin taýyp jatqan aýyr ister, sotqa qandaı máseleler boıynsha júginýge bolatyndyǵyn halyqqa habarlap, málimdep otyrý kerek. El ishinde daý týsa kimge júginerin bilmeıtin jaǵdaılar bar. Osynyń bári halyqtyń quqyqtyq saýatynyń nasharlyǵynan.
Zań sheńberinde korrýpsıamen kúres júrip jatyr. Biraq keıde saıasatqa aınaldyryp, «myna mekemede korrýpsıa» degendeı, dereksiz jalań sózben aqparat taratý kezdesedi. Qur aıǵaımen «korrýpsıa» dep urandatqanmen, halyqqa teris tárbıe beremiz. Halyqqa «isiń oń, bárin zańmen shesh» degendi aıtý kerek. Ashyqtyq, jarıalyq qajet. Eger para talap etilip, qyzmet babyn paıdalanyp qıanat jasasa sol týraly habarlaıtyn arnaıy organdar bar. Konstıtýsıada «Úkim shyǵaryp zańdy kúshine enbeıinshe, eshkimdi de kináli dep sanaýǵa bolmaıdy» delingen. Keıde sál sybys shyqsa, BAQ burqyratyp áketedi. Úkim kúshine engen soń baryp, sol qylmys týraly jazýǵa bolady. Áıtpese ol bireýden naqaq japqan jalasy bolýy múmkin. Eldi shýlatyp, dúrliktirgen «korrýpsıonerdiń» aqyrynda zańsyz qamalǵany anyqtalyp, kinásiz adam bolyp shyqqan jaǵdaılar óte kóp.
Qazaqstandaǵy krımınalısıkanyń hal – ahýaly qandaı?
— Krımınalısıka — qylmystyń ashylýyn zertteıtin ǵylym. Arnaıy zerthana, tásilderi, quraldary bolady. Bizde bul sala boıynsha jumys istep jatqan ǵalymdar bar. Biraq az. Krımınalıserdi arnaıy daıarlaıtyn oqý ornyn ashý kerek. Ulttyq qaýipsizdik komıteti, İshki ister mınıstrligi, t.b. quqyq qorǵaý organdarynda krımınalısıkanyń orny úlken. Qazirgi krımınalıser men burynǵy krımınalıserdi salystyrýǵa bolmaıdy. Krımınalıser ǵylym-bilimmen qarýlanyp, dúnıejúzilik tájirıbelerdi qoldanyp jumys isteý kerek.
Qazaqstan kóp dindi, ozyq oıly memleket dep, dúnıe júzindegi eń úzdik zańdardy jasatýǵa tyrysamyz. Biraq ulttyq memleketke saı zańdardy da negizge alý kerek edi. Konstıtýsıada eń qymbat qazyna — adam delingen. Al biz jetim balalardy shet el asyrýdamyz. Konstıtýsıamyz ne deıdi, al biz ne istep otyrmyz? Qazaq qaı zamanda balasyn jat jurtqa berip edi? Bir rýdyń balasy jetim qalsa el «bálen rý balasyn jetim etipti» dep, sol rýǵa tańba bolatyn. Qazir Qazaqstanda bir jylda 4-5 myń bala sheteldikterdiń qolynda ketedi. Sol balany asyrap alatyndar óz elimizdiń adamdarynan – aq shyǵady ǵoı. Óz elimizdiń azamatyna durys jaǵdaı jasalsa, sol jetim balany baǵyp – qaǵýǵa shamasy jetedi. Al Anglıa, Amerıka, t.b. elderge ketken balalar keıin orala ma? Bala asyrap alý halyqaralyq kelisim deńgeıinde bolǵanmen, qazaq ul – qyzy qandaı ortaǵa tap bolady?
Ol keıin erjetken soń óz eline renjýi múmkin ǵoı, «meni nege shet elge sattyńdar?» dep. Bul da ulttyq mentalıtetke qatysty másele. Zań shyǵarýda ulttyq mentalıtet eskerilý kerek. Qazaq dalasynda jesir áıel, jetim bala bolmaǵan. Bireý qıyn jaǵdaıǵa tap bolsa, asar salyp, járdem bergen. Qazaq degen eldiń saqtalyp qalǵandyǵy óziniń ulttyq ádet – ǵurpyn, sana – sezimin laılamaı ustaǵandyǵynda. Qandaı qıyn – qystaý kún týsa da bir – birine kómek berip, demep otyrǵan, úlkendi qurmettep, kishige izetpen qaraǵan. Jerin birliginiń arqasynda qorǵaǵan el edik qoı. Sondaı dástúrlerimiz umytylyp barady. Ulttyq ıdeıa, ultjandylyq máselesin bıik deńgeıge kóterý kerek.
Parlamentte kóterilgen «Neke jáne otbasy» týraly zańǵa ózgerister engizý, dálirek aıtsaq, kóp áıel alý jónindegi pikirlerge kózqarasyńyz?
— Parlamentte bireýler «kóp áıel alaıyq» dese, áıelder «kóp kúıeýge tıeıik» dedi. Bul zaman aǵymyna sáıkes kelmeıdi. Burynǵy kodekste eki áıel alý qylmys bolyp sanalatyn. Qazir ol joq.
Al birneshe áıel alǵan azamattardy zańdastyrý kerek pe, joq pa? Menińshe buny zańdastyrý qıyn. Áıel de, erkek te kóne qoımas. Kóp áıel alýdyń dáýirinen ótip ketkenbiz. Eger bala asyrap alamyn, óz otbasymnyń kelisimimen basqa áıelge qamqorlyq jasaımyn desek, bolady. Bunyń bári otbasynyń ishinde sheshiletin másele. Jalpy, depýtattar kóp áıel alýǵa qatysty zańdy qabyldaı almaıdy. Qabyldaǵysy kelse de qabyldaı almaıdy.
Suhbattasqan Sharafat Jylqybaeva
