Keıingi kezde balalaryn qytaı, hındı, káris sekildi Shyǵys tilderin úıretýge múddeli ata – analalar kóp. Olar ul – qyzdaryn jeti-segiz jasynan til kýrstaryna qatystyryp, tipti sol tilde erkin sóıletý úshin shet memleketke oqýǵa jiberip jatady. Degenmen, bir nazar aýdaratyn jaıt bar. Ol — qazaq balalarynyń shet tilin kóbinese bóten til arqyly úırenýi.
Shyǵys tilderin úırenýshi toptardy birneshe jyl baqylaý nátıjesinde mynandaı qorytyndyǵa keldik: toptaǵy 10 oqýshynyń (3 orys balasyn qospaǵanda) altaýy oryssha, úsheýi aǵylshynsha, tek bireýi ǵana qazaqsha oılaıdy eken. Muǵalim sabaqty shet tilinde ótkizedi. Bul balalardyń jyldam sóılep ketýi úshin kerek. Sabaq barysynda muǵalim qazaq, orys nemese aǵylshyn sózderin qospaıdy. Óıtkeni, basqa tildiń sózi kóp aıtylsa, til úırený tejeletini belgili. Aýdıtorıadaǵy on qazaq balasynyń altaýy túsinbegen sóziniń balamasyn orys tilinde suraıdy. Úsheýi tek aǵylshynsha uǵady. Olar sózderdi aǵylshyn tilindegi aýdarmasy arqyly jattaıdy. Bir ǵajaby bul úsheýiniń qazaq tili turmaq, orys tiline aýdarylaǵan sóılemdi túsinbeı qalatyn kezderi bolady. Al aǵylshynsha aıtsań tez túsinedi.
Oqytýshy bir taqyryp tóńireginde sóıletkende ár oqýshynyń qaı tilde oılaıtyny anyq baıqalady. Oryssha oılaıtyn alty qazaq balasy bilmeıtin sózderiniń ornyna orys sózderin qosyp aıtady. Al úsheýi brıtanıalyq aǵylshyn sózderin shyǵys tiline ıkemdep dybystaýǵa áýes. Olar kóbinese úırenip otyrǵan tilde jazýǵa, oqýǵa erinip, aǵylshynsha balamasyn qoldana salýǵa áýes.
Bul oqýshylardy eshkim esh jerden iriktep toptastyrmady. Árkim óz erkimen Shyǵys tilin úırenýge den qoıýda. Degenmen, arasynda áke – sheshesiniń nusqaýymen amalsyz kelip júrgender de bar. Tildi árkim óz shamasyna qaraı meńgeredi ǵoı. Biraq 90 paıyz qazaq tobynda orys tilin bylaı qoıyp, aǵylshyn tilin ana tilindeı kóretin qazaq balalarynyń bolýy kúızelisti nárse. Bunda Shyǵystyń qıyn tilin oqyp – úırenýge arnalǵan oqý quraldary sebep emes. Óıtkeni, oqýlyqtar tek sol tilde jazylǵan. Másele bóten tildi aǵylshyn tilinde qabyldaıtyn jas urpaqtyń qatary kóbeıip bara jatqandyǵynda. Olardyń barlyǵy qazaq mektepterinde oqyǵan, 16 men 21 aralyǵyndaǵy jastar. Solardyń biri — Aıjan degen qyzdyń aǵylshynǵa qalaı aınalǵanyn aıtaıyn. Ol Almatydaǵy qazaq mektebinde oqyp júrip, aǵylshyn tilniń kýrsyna qatysqan. Ata – anasy ony jazǵy kanıkýlda Anglıaǵa aılyq til kýrsyna da jiberedi. Aqyrynda onyń brıtanıalyq, amerıkandyq dostary kóbeıip, ózi aǵylshynsha taza sóıleıtin bolady. Amerıkan fılmderin tamashalaýdy, aǵylshyn mýzykasyn tyńdaýdy ádetke aınaldyrady. Brıtanıalyq modelerdiń sán úlgisimen kıinedi.
Otbasynda oryssha, dostarymen aǵylshynsha sóılesetin osyndaı Aıjandardyń qatary kóbeıip barady. Olar ózderin qazaq ekenmin dep oılamaıdy. Óıtkeni, mıy — aǵylshyn, bolmysy — batys. Olar — 1991 jyldan bastap elimizge engen amerıkalandyrý, batystandyrý ıdeologıasynyń yqpalyn boıyna sińirgen alǵashqy óskinder. Ultsyzdaný jas urpaqtyń mıyn ýlaýdan bastalatynyn osydan kórýge bolady.
Sharafat Jylqybaeva
