Ótken tarıhqa kóz salar bolsaq, salyq amnıstıasy álemniń barlyq elderinde bar. Jalpy tájirıbede amnıstıa aýyq-aýyq jasalynyp otyrady. «Munyń paıdasy nede, tıimdiligi qaısy?» degen saýalǵa jaýap beretin bolsaq, eń aldymen ol kásipkerlerge tıimdi. Ras, kásibin qolǵa alǵan adam onyń paıdasyn birden kórmeıdi. Naryqta ártúrli kenetten bolatyn kúrdeli jaǵdaılar jıi ári tosynnan bolyp turady. Jumys istep turǵan kásiporyn tyǵyryqqa tirelip, taýary ótpeı qalýy múmkin. Sóıtip, memleketke tólep kele jatqan salyǵyn ýaqytyly tóleı almaýy da yqtımal. Mundaı jaǵdaıda bıznes turalaıdy. Sonymen qatar, salyqtyq qaryzdar ústi-ústine óse beredi. Aqyrynda kelip, bir kezderi tıimdi jumys istep turǵan kásiporynnyń jumys yrǵaǵy buzylady. Mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek? Amnıstıa jarıalanady. Biraq ol tek qana Prezıdenttiń tapsyrmasyna oraı júzege asyrylady. Muny nege aıtyp otyrmyz? Prezıdent Nursultan Nazarbaev 5 qazanda «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: Tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty halyqqa arnaǵan Joldaýynda shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri úshin salyq qaryzdaryn keshirý týraly tapsyrma berdi.
–Biz «qolma-qol aqshasyz ekonomıkaǵa» bet burýymyz kerek. Munda jazalaýshy ǵana emes, sondaı-aq bıznestiń qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýyn qoldaý sıaqty yntalandyrýshy quraldarǵa da súıengen jón.
Salyq jáne keden salasyndaǵy aqparattyq júıeler ıntegrasıasynyń aıaqtalýy ákimshilendirýdiń ashyqtyǵyn arttyrady. Úkimet úsh jyl ishinde ekonomıkadaǵy kóleńkeli aınalymdy kem degende 40 paıyzǵa qysqartý úshin naqty sharalar qabyldaýǵa tıis.Bıznes óz jumysyn jańadan bastaý úshin 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap salyqtyń negizgi somasy tólengen jaǵdaıda, ósim men aıyppuldy alyp tastaı otyryp, shaǵyn jáne orta bıznes úshin «salyq amnıstıasyn» júrgizýge kirisýdi tapsyramyn», – dedi Prezıdent halyqqa arnaǵan Joldaýynda.
Jalpy saralap qaraıtyn bolsaq, bul der kezinde Prezıdent tarapynan berilgen tapsyrma ekenin uǵynǵan jón. Negizi salyq amnıstıasy Qazaqstanda birinshi ret jasalynyp otyrǵan joq. Buǵan deıin de shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynyń ókilderi munyń paıdasyn kórdi.
Jalpy táýelsizdik alǵan kúnnen bastap jasalynǵan salyq amnıstıalaryn jete zertteıtin bolsaq, munyń qaı ýaqytta da memleket úshin de, kásipker úshin de tıimdi bolǵanyn baıqaımyz. Mysaly, 2001 jyly bolǵan alǵashqy amnıstıa jaǵymdy nátıje berdi. Muny 2006 jylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda Prezıdentimiz de atap kórsetti. Al ekinshi salyq amnıstıasy elimizde 2006-2007 jyldary ótti. Resmı kórsetkishterge júginer bolsaq, alǵashqy salyq amnıstıasy kezinde 480 mıllıon dollar, al ekinshi amnıstıa tusynda 472 mıllıon dollar zańdastyryldy. 2011 -2014 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı úshinshi ret ótken amnıstıa tusynda kásiporyndar men kásipkerlerdiń salyq zańdalyqtaryn buzǵan aıyppuldar men qaryzdar keshirildi. Atalǵan aksıalar barysynda shamamen alǵanda, aıyppuldar men ósimpuldar boıynsha jalpy somasy 143,7 mlrd teńgeniń qaryzy joıyldy. Sondyqtan táýelsizdik alǵan kezden bastap jasalǵan salyqtyq amnıstıalardyń qaısybirin alyp qarasańyz da, elimiz úshin, eń aldymen kásipkerler úshin úlken paıdasy bar jáne onyń tıimdiligi de barǵan saıyn aıqyn bola tústi.
Al atap aıtar bolsaq, bıylǵy 5 qazan kúni jasalǵan, Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan salyq amnıstıasynyń paıdasyn taǵy da keler jyly shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń sýbektileri kórmek. Óıtkeni Elbasy tapsyrmasyna oraı, 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap bul júıe júzege asa bastaıdy. Endi osydan kelip týatyn saýal, qansha kásiporyn amnıstıaǵa ushyraıdy? Memlekettik kiris komıteti mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, salyqtyq raqymshylyqqa elimiz boıynsha 90 077 shaǵyn jáne orta bıznes salasy iligedi. Bylaısha aıtqanda, osy ýaqytqa deıin aıyppul men salyǵynan qutyla almaı, moınyna qamyt kıilgen bıznes ókilderiniń endi ekinshi tynysy ashylady.
Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń qansha salyqtyq qaryzy bar jáne onyń qanshasyn ósimpul quraıdy? Bul qandaı jaǵdaıda keshiriledi? Árıne, munyń barlyǵy Prezıdent Joldaýda aıtylǵan tapsyrmadan keıin arnaıy túrde zerttelip, eseptelingeni anyq. Endi Memlekettik kiris departamentiniń esebine nazar bolsaq, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń 340,6 mlrd teńge salyqtyq qaryzy bar. Onyń 122,9 mlrd teńgesin ósimpul, 7,3 mlrd teńgesin aıyppuldar quraıdy eken. Jańaǵy aıtylǵan saýalǵa jaýap berer bolsaq, atalǵan somalar 210,4 mlrd teńge kólemindegi negizgi qaryz ótelgen jaǵdaıda ǵana keshiriledi eken. Demek, keler jyldyń basynda bastalyp, sol jyldyń sońyna qaraı aıaqtalatyn bul raqymshylyq sharasy sharýasy shatqaıaqtaǵan talaı kásiporynnyń kókjıegin keńeıtetini sózsiz. Sonymen, keler jyly bastalatyn sharanyń tıimdi tustaryn atap óteıik:
1.Salyqtyq amnıstıa kásipkerlerdi qoldaýdyń tıimdi tetigi bolyp tabylady.
- Atalmysh qadamnyń strategıalyq mańyzy bar.
- Aıyppul men ósimpuldan qutylǵan kásip ıesi aldymen negizgi qaryzdy jabýǵa tyrysady.
- Salyqtyq amnıstıa elimizdegi bıznestik ahýaldy jaqsartady.
- İskerlik qatynasty kúsheıtedi.
- Shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine salyǵyn ýaqytynda tólep otyrýǵa mol múmkindik beredi.
- Salyq amnıstısıasy tek qana shaǵyn jáne orta bıznes salasynyń ókilderine arnalǵan. Basqa iri kompanıalarǵa arnalmaǵan.
- Bul qaryzdaryn jaba almaı otyrǵan shaǵyn kásipooryndardyń aıaǵynan turyp ketýine múmkindik beredi.
- Salyq amnıstıasyna ilikken kásiporyndardyń aıyppul men ósimpuly joıylǵannan keıin olardyń óndiris kólemi ulǵaıatyn bolady.
- Bul - shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi úshin úlken jeńildik.
- Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýy – eldiń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartady.
- Salyq amnıstıasy buǵan deıin qarjylyq jaǵdaıy qıyn bolyp turǵan kásiporyndy bankrot bolýdan saqtap qalady.
- Salyq amnıstıasy shaǵyn kásiporyndardy saýyqtyrýǵa arnalǵan naqty qadam
Mine Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan salyqtyq amnıstıanyń paıdasy men tıimdiligi osy. Qazir barlyq aımaqtaǵy tıisti organdar óńirdegi shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń ósimpuldary men aıyppuldary qansha, neshe kásiporyn salyqtyq raqymshylyqqa ilinedi? Prezıdent tapsyrmasyn oraı, munyń barlyǵy da naqtylanyp, eseptelinip qoıdy. Tek qana endi bıznes sýbektileri negizgi bereshekterin ótese boldy, olardyń barlyǵy da salyqtyq amnıstıaǵa ilinetin bolady.
Erkin Qaldan
