«Qazaq úshin táýelsizdikten artyq mereke joq. Ulttyń táýelsizdigi – eń qasıetti uǵym. Táýelsiz memlekette ómir súrýdiń ózi – úlken baqyt», - deıdi Qytaıda týyp-ósip, al búginde Otany – Qazaqstan úshin eńbek sińirgen ǵalym Nábıjan Muhamethanuly. Qytaıda júrip Qazaqstan tarıhyna qatysty talaı qundy derekterdiń kózin ashqan tarıhshy ál Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti Shyǵystaný fakúlteti stýdentterimen kezdesýde táýelsizdiktiń tuǵyry bıikte, al maǵynasy tym tereńde ekenin túsindirdi. Rasynda, táýelsizdik uǵymy adamzat úshin qadirli. Alaıda biz táýelsiz eldiń urpaqtary onyń qadirine jete aldyq pa? Nábıjan Muhamethanuly jetti. Qytaıda júrgen kezinde-aq táýelsiz Otanyn ańsaǵan jan úshin Qazaqstannyń ár topyraǵy, shóbi, aǵashy, tipti aýasyna deıin qadirli, qasıetti. Tipti Qazaqstan táýelsizdik almaı jatyp, búgingi kúnniń týaryna ol sengen. Qytaıda júrip Qazaqstandy ańsaǵan ǵalym elge kelgenge deıingi ómirin bylaı baıandaıdy.
Qytaıdaǵy Nábıjannyń kúni
Qytaıdaǵy Qulja qalasynda týyp-óstim, sonda oqydym. Táýelsizdik kimge bolsa da qymbat qoı. Ásirese, sheteldegi qazaqtar úshin táýelsizdik quny tipti joǵary. Óz ómirimnen mysaldar aıtaıyn. 1966 jyly 6-synypqa barǵanda Qytaıda 10 jylǵa sozylǵan «mádenıet tóńkerisi» bastaldy. Orta mekteptegi kúnimiz Qytaıdyń sol kezdegi basshysy Mao Szedýnniń qanatty sózderin jattaýmen ótetin. Alǵashynda matematıkany óte jaqsy oqyǵan men orta mektepten keıin esep-qısaptan jańyla bastadym, ne kerek matematıkadan saýatsyz boldym. Shynyn aıtaıyn, qazirdiń ózinde tórt amaldan basqany bilmeımin. Sol kezeńderde otbasymyz saıası repressıaǵa ushyrady. Ákem aıdaldy. Al bir úıde 6 balamyz. Ájem de bar. Tirshilik jasap, aqsha tabýym kerek boldy. "Qytaıda aýylda kedeı tómen ortanyń tárbıesin alý kerek" degen zańdylyq boldy. Sol kezde ǵana ýnıversıtetke qabyldanasyń, túse alasyń. Sóıtip júrip, ýnıversıtetke qabyldanyp kettim.
Elde «qaladaǵy zıalylardy kókten jerge túsirý, muryndaryn shúıirtpeý, jazalaý» degen zań shyqty. Úrimshiden, ishki ólkelerden kelgen 16-18 jastaǵy balalar bizdiń aýylda Mádenıet úıinde jatatyn, iship-jerge asy joq, ash júrýshi edi. Jastary menimen qatar bolǵandyqtan, haldaryn surap, jıi baratyn boldym. Dos bolyp, úıge shaqyratynmyn. Ol kezde úıimizdiń jaǵdaıy máz emes, tamaq az. Biraq bir qabaǵyn shytyp, renjigen anamdy kórmedim. Olar tipti bizdiń úıde qonyp qalatyn. Esesine men qytaı tilin jetik meńgerip aldym. Sonyń arqasynda Gýanjoýdaǵy memlekettik ýnıversıtetke túsip kettim. Alǵashqy jyldary qıyn boldy, 3 jyldan bastap qytaı tilinde maqala jaza bastadym.
Qazaq tarıhyna nazarym 3 kýrstan bastap aýdy
«Otanym – Qazaqstan. "Óz Otanymnyń tarıhyn bilý kerekpin" degen oı kúni-túni mazalaıtyn. Ol kezde Sovet tarıhy degen bar. Oǵan bir-aq saǵat bólingendikten ne oqyp, ne qoıǵanymyzdy da túsinbeı qalatyn edik. Saǵan kerek derekti aıtyp beretin eshkim joq. Ýnıversıtet bitirgen soń, İle oblystyq partıa komıtetiniń úgit-nasıhat bólimine jumysqa ornalastym. 1979 jyly Qytaı ǵylymı qyzmetker qabyldaýǵa baıqaý jarıalandy, esh súrinbeı odan da óttim. Sol jyldary Shyńjań qoǵamdyq ǵylymdar akademıasyna kirdim. Ǵylym akademıasyna barý, onda jumys isteý, ózge ǵalymdarmen aralasý – men úshin keremet sezim edi. «Ǵylymı qyzmetkermin» degen sózdiń ózi tebirentetin. Sonda júrip, 1982 jyly birinshi ret «Patshalyq Reseıdiń Qazaqstandy otarlaýy, qazaq halqyna qarsy kúresi» atty kólemdi maqala jazdym. Keıin «Abylaı han týraly zertteý», «Abaıdyń áleýmettik ıdeıasy» syndy taqyryptardy qaýzap júrdim. Bul eńbekterdi qytaılyqtar áli kúnge deıin paıdalandy. Áıteýir qytaılyq jastar arasynda erekshe kózge túsip júrdim. «Shyńjań jastar asosıasıasynyń» turaqty múshesi boldym. Arada 5 jyldaı ótken soń, Beıjiń ýnıversıtetine magıstratýraǵa tapsyrdym, oqydym. Bitirgen soń ınstıtýt dırektorynyń orynbasary boldym. Keıin memlekettik jastar quryltaıynyń VII kezeńiniń depýtaty boldym. 1991 jyly Qytaıdaǵy eń úzdik 10 jastyń qataryna endim. Qytaı jastar syılyǵyn aldym. 1989 jyly ınstıtýt dırektorynyń ǵylymǵa jaýapty orynbasary boldym. Sonda jastar jınalyp, álemde bolyp jatqan saıası qubylystardy talqylaımyz. Sovet odaǵy ydyraýy jaıyn talqyǵa salǵanymyz bar edi. «Odaq ydyrap ketse, Qazaqstan táýelsizdik alsa, biz ne isteımiz?». Sonda qytaılyqtardyń bylaı degeni esimde: «Qazaqstan táýelsizdik alsa, el ishinde mindetti túrde ultaralyq soǵys bolady». Buǵan kúıingen men ishimnen «Aýzyńa qara jylan jumyrtqalaǵyr! Sen ne aıtyp tursyń?» dedim de, syrttaı «Soǵys bolmaıdy!» dedim. Menen dálel surady. Úsh túrli negiz bar dedim.
Soǵys bolmaıdy. Sebebi:
-soǵys orta ǵasyrlyq memleketterdi oryn alady. Qazaqstan orta ǵasyrlyq emes. Orta Azıada, Sovet odaǵynda bilim deńgeıi eń joǵary memleket;
-Qaqtyǵys kedeı memleketterde bolady. Qazaqstannyń ekonomıkalyq deńgeıi joǵary;
-Qazaq halqy keń peıil, basqalardy qabyldaı biledi. Basqalarymen bite qaınasyp ketken, ásirese orys halqymen. Sondyqtan ulttar arasynda qaqtyǵys bolmaıdy;
«Eger Qazaqstanda qaqtyǵys bolsa, bosqyndardyń bári derlik Qytaı shekarasynan ótedi. Olarǵa qandaı saıasat qoldanýymyz kerek?» degen máseleler de talqylandy. Alaıda odaqtyń ydyrap, Qazaqstan dáýiri týaryna men senimdi boldym, sony tiledim. Rasynda, ydyrap ketti. Keýdeni qýanysh kernedi. «Men qatelestim. Osy máseleni zertteımin» dep keshirim surap, Odaqtyń ydyraýyn toılaǵanymyz bar.
Al endi ne isteý kerek? Táýelsizdik úshin qyzmet etý kerek. Qalaı? Elge barý kerek.
Sóıtip 1992 jyly Qazaqstanǵa Qytaı ǵylym akademıasynyń delıgasıasy bardy. Akademıa atynan eki orysty jiberip edik, qazaqstandyq tarap qazaq azamatyn jiberýin suraıdy. Sóıtip aýdarmashy bolyp men bardym. Eldegi keı ǵalymdar oralýymdy surady. A men bir jaǵdaıda ǵana orala alatyn edim – ol úshin maǵan Qazaqstanǵa oqýǵa kelý kerek. Bul másele de sheshildi. Profesor Manash Qozybaev doktorantýraǵa shaqyrtý jiberdi. 1993 jyldyń sáýirinde elge keldim. Qazaqstanda bilim alyp júrgenimde, Qytaı ǵylym akademıasynyń prezıdenti qaıtýymdy surap, vıse-mınıstrlikke usynǵanyn aıtty. Alaıda Otanynan asyǵa jetken men oǵan qalaı kelisedi ekem? «Ǵylymǵa qyzyǵamyn, oqımyn» degen syltaýmen Qazaqstanda qaldym.
Senesizder me, Otanǵa oralǵan ıntellıgentter sanaly túrde «Ult úshin qyzmet etsem» dep keledi jáne solaı isteıdi. Tipti jan-jaqtan stýdentter aǵyla bastady. Sonyń arqasynda elimizde búginde 1 mıllıonnan astam oralman bar.
Bilesizder me, Qytaıda men úshin eń qıyny ne boldy?
Onda adamı qasıet bolmaıdy. Qara kúshiń eńbekke ketedi. Qytaılyqtar táýelsizdik degen uǵymnyń qasıetine boılamaıdy, shynynda oǵan ýaqyty joq. Eń jaqsy ómir – óz Otanyńyzda. Táýelsizdigimiz bar, biz baqytty elmiz. Qazir Qytaıda júrgen otandastarymyzdyń kóbi «qazaqtyń qorasyn tazalasam da, elge qaıtsam eken» dep armandaıdy. Mine, memleket bolý men bolmaýdyń aıyrmashylyǵy osynda. Memleketti jaqsartý – bizdiń mindetimiz. Judyryqqa jumylsaq, bárin de baǵyndyra alamyz. Qanshama elmen jumys jasadym, qazaqqa jetetin ıntelektýal, parasatty halyq joq. Tek sony durys jaǵynan paıdalanaıyq.
