«Bala asyrap alǵym keledi. Balalar úıinde jetimekterdiń sany kóp bolaǵynmen olardy asyrap alý ońaı bolmaı tur». Redaksıaǵa jıi qońyraý shalatyn oqyrmandarymyz osylaı deıdi. Aıtýlarynsha, elimizde jetimderdiń sanyn azaıtý maqsatynda barlyq sharalar qolǵa alynǵanymen bala asyrap alýdyń mashaqaty kóp. Máseleniń mán-jaıyn tolyǵyraq bilmek bolyp, zertteý júrgizgen edik.

Bizdi qyzyqtyrǵany da osy suraq edi. Osy oımen biz Shymkent qalasy «Kúnshyǵys» shaǵynaýdanynda ornalasqan balalar úıine bardyq. Alaıda, mundaǵylar bala asyrap alý úshin birinshi kezekte bilim bólimine baryp, tirkelýimiz kerek ekenin aıtty. Kelesi kezekte bilim bólimine at basyn burdyq. Munda bala asyrap alý, patronattyq tárbıe máselesimen arnaıy qosymsha jáne mektepke deıingi bilim berý, qamqorlyq pen qorǵanshylyq jumysyn damytý sektory aınalysady eken. Sektor meńgerýshisi Ǵalymjan Erimbetovtyń aıtýynsha, balany asyrap nemese patronattyq tárbıege alatyn otbasy birinshi kezekte bilim bóliminiń basshysynyń atyna ótinish jazady. Sonymen qatar erli-zaıyptynyń jeke basyn kýálandyratyn qujat pen neke týraly kýáliktiń kóshirmesin, mekenjaı men jumys ornynyń, eńbekaqy mólsheriniń anyqtamasyn, sottalmaǵan-dyǵyn rastaıtyn quqyq qorǵaý organdarynyń anyqtamasyn, narkolo-gıalyq, teri-venero-logıalyq, psıho-nevrolo-gıalyq, JITS (SPID) jáne týberkýlezge qarsy dıspanserlerde esepte turmaıtyndyǵyn rastaıtyn qujattardy da tapsyrýy kerek. Qabyldanǵan qujattardyń negizinde qurylǵan arnaıy top ótinish berýshiniń úıin, turmys jaǵdaıyn tekseredi. – Ótinish kelip túsken kúnnen bastap 15 jumys kún ishinde ótinish berýshiniń úıin tekseremiz. Eger onyń úıi jaıly, bala asyrap alýǵa qolaıly bolatyn bolsa AKT daıyndap, ótinish berýshini tirkeýge alamyz. Al eger onyń turmys-jaǵdaıy nashar bolatyn bolsa onda biz onyń ótinishin keri qaıtaramyz,- deıdi maman.

Budan ózge AKT daıyndalyp, tirkeýge alynǵan ótinish ıesi oblystyq bilim basqarmasyna barýy kerek. Ondaǵylar ótinish ıesine balalar úıine baryp, bala tańdaýǵa, onymen aralasýǵa quqyq beretin joldama beredi. Zań boıynsha bolashaq ata-ana balamen 15 kún aralasýǵa quqyly. Sondaı-aq, bala asyrap alý kezinde ótinish berýshiniń jas ereksheligi eskeriletinin este saqtańyz. Asyrap alýshy men balanyń jas aıyrmashylyǵy 45 jastan aspaýy kerek. Máselen, ata-ananyń jasy 50-de bolsa, onda ol 5 jasar bala asyrap ala alady. Al eger 45 jasta bolsa, onda jańa týǵan sábıdi alýǵa quqyly.

Bala asyrap alý úshin qajetti qujattar tizimi: Ø Bala asyrap alý tilegi týraly jazbasha ótinish; Ø Jeke basyn kýálandyratyn qujattyń kóshirmesi; Ø Neke týraly kýáliktiń kóshirmesi; Ø Turǵyn úı-turmystyq jaǵdaıyn tekserý týraly ótinish; Ø Bala asyrap alýǵa jaqyn týystarynyń jazbasha kelisimi; Ø Dostarynan nemese kórshilerinen kem degende úsh usynys hat; Ø Jıyntyq tabys kólemi týraly anyqtamalar; Ø Otbasy jaǵdaıy týraly anyqtamalar; Ø Densaýlyq jaǵdaıy, onyń ishinde psıhıkalyq saýlyǵy, esirtkige, alkogólge táýeldi emestigi týraly anyqtama; Ø Sottalmaǵany týraly anyqtama; Ø Turǵyn úıiniń bar-joqtyǵyn rastaıtyn qujat.

Sonymen, bala tańdaldy, ata-ana men bala arasynda qarym-qatynas ornap, barlyq qıyndyqtar artta qaldy. Endi ótinish berýshi sotqa qujatyn daıyndap ótkizýi kerek. Sot barysynda ótinish berýshiniń aryzy qanaǵattandyrylyp, oń sheshim shyǵarylǵan jaǵdaıda, bolashaq ata-ana 15 kúnniń ishinde AHAJ bólimine baryp, balany óz atyna jazdyrady. Odan soń jańa qujatty alyp, qaıtadan bilim bólimine keledi. Mundaǵylar tólqujattyń negizinde bala asyrap alýshylarǵa 75 AEK (148650teńge) mólsherinde aqsha tóleıdi eken. Eskertý: Bul somma – baýyrynyń balasyn asyrap alǵandar men balany patronattyq tárbıege alǵandarǵa tólenbeıdi. Ol tek balany balalar úıinen asyrap alǵandarǵa ǵana beriledi.

Patronattyq tárbe degennen shyǵady, búginde zańǵa engizilgen ózgertýlerge baılanysty, balany patronattyq tárbıege tek pedagogıkalyq bilimi bar azamattar ǵana ala alady.

Desek te, joǵarydaǵy barlyq kezeńderden ótip, qolynda joldamasy barlar bala tappaı júrgenderin aıtady. Ózin Álıa dep tanystyrǵan kelinshek qaladaǵy barlyq jetimder úıin aralap shyqsa da bala taba almapty. «Kúnshyǵys» shaǵynaýdanynda ornalasqan bóbekter úıindegiler: «bizde deni saý bala qalmady, barlyǵynyń densaýlyǵynda kináraty bar» dep shyǵaryp salsa, №3 balalar úıiniń meńgerýshisi ózderinde tek eýropa násildiler qalǵanyn aıtypty. Osylaısha bala tappaı sergeldeń bolǵan kelinshek endi Jambyl, Almaty qalalaryndaǵy balalar úıine baryp baǵymdy synap kóremin deıdi. Balalar úıindegi bala tapshylyǵy týraly Ǵalymjan Sarjaılaýulynan suradyq. Mamannyń sózine súıensek, balalar úıinde bala joq emes. Biraq, asyrap alýshylarǵa 1 jastan aspaǵan balalar men náresteler kerek kórinedi. Alaıda, qazir tirkeýde turǵan balaqaılardyń tiziminde ondaılar joq ekenin aıtady. Kóp jaǵdaıda keıbir pysyqaılar ata-anamen kelisip, nárestelerdi perzenthanadan asyrap alyp jatsa kerek.

«Ońtústik Rabat», №9