Bılik bıshikterimen halyqtyń arasyndaǵa dıalog – kez kelgen memlekettegi saıası-áleýmettik ahýaldarǵa baılanysty ózgerip otyratyny belgili. Kóbine bıliktiń dálizindegi «fıgýralar» saılaý kezinde halyqpen etene jaqyndasyp ketetini de, keıin halyq bıligi belgili bir tulǵalardyń avtorıtarly júıesiniń ezgisine túsip ketetini de qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Mundaı jaǵdaı ásirese basqarýshy bılik tizginin bir saıasatkerdiń emeýrinine birneshe ret qatarynan tapsyryp bergende jıi kezdesedi. Memleketti basqarý úshin qatarynan saılaýǵa túsip, aqyrynda saılaýsyz referendým ótkizip qaıta taqqa otyrǵyzý Ortalyq Azıada qalypqa aınalǵan. Sondyqtan da bolar, basqarýshy bılik – avtoretarly bıliktiń aýanyna aýyp ketetini.
Muny – bılikqumarlyq indeti dep ataýǵa ábden bolatyn sekildi. Bılik magıasy – saıası júıe jáne saıası rejım turpatynda Orta Azıalyq memleketterdiń uqsastyǵy men jekelegen aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı. Qazirgi «transformasıa», «tranzıt», «ótpeli kezeń» saıası qurylymynyń jańarýyna alyp kelý yqtımaldyǵy joǵary ma, álde múmkindigi joq pa bul saıası júıe qurylymyndaǵy basty másele. Taqqumarlyq, bıliktegi uzaq jyldar Qazaqstan úshin saıası júıe qurylymy men saıası rejımniń qaınaryna aınalyp ketkendeı jáne osy jolda Qazaqstannyń Orta Azıadaǵy ózge avtorıtarly memleketterden kóshi ilgeri tur. Keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy avtorıtarlyq rejım 90 j. ortasyna qaraǵana kúsheıip kele jatyr. Jeke bılikti ornatý -saıası básekelestikti joıýmen jalǵasyn tabatyny sózsiz. Endeshe Qazaqstanda bul jasandy saıası báseklestikti qamtamasyz etýmen baıqalady. Saıası sahanadaǵy shynaıy saıası básekelestiktiń bolmaýy saıası ómirge degen qyzyǵýshylyq týdyrmaıdy. Al basqarýshy óziniń taǵyn, jyly ornyn eshkimmen bóliskisi kelmeıdi. Biz biletin bılik- osy mine! Al memleketti ish pystyrarlyq uzaq jyldar boıy basqyrýdy ádetke aınaldyryp, bılikqumarlyq dertine shaldyqqan, tizginshi álem saıasatkerleriniń segizdigi tómendegideı bolǵan.
- Nursultan Ábishuly Nazarbaev, Qazaqstannyń tuńǵysh ári máńgi Prezıdenti.
Mansaby: 1990 j Qazaq SSR Prezıdenti, 1991 j Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, 1995 j referendým arqyly prezıdenttik ókilettiligin sozǵan, 1999 jyly Qaıta Prezıdent bolyp saılandy, 2005 jyly taǵy bir ret Prezıdent bolyp saılanǵan, 2011 jyly Qazaqstan halqy 5 mıllıon 16 myń qol jınap, Nazarbaevty qaıta Prezıdent etip tańdaıdy, 2015 jyly ol qaıtadan Qazaqstan Prezıdettigine taǵaıyndalady. Bul osymen Nazarbaevtyń 7-ret Prezıdent bolyp saılanýy edi. Qazir onyń jasy 75-ti alqymdaǵan. 25 jyl boıy basqyrýshy.
Jetistigi: 6 márte Nobel syılyǵyna usnylǵanymen sátsizdik serik bolǵan. Munan ózge júzdegen halyqaralyq orden- marapattardyń ıesi.
2. Islam Karımov, Ózbekstannyń birinshi jáne qazirgi Prezıdenti.
Mansaby: Ózbekstan 1991 jyly KSRO-dan bólinip shyqqannan bergi úzilissiz basqaryp kelgen Prezıdet. Orta Azıadaǵy kári qasqyrlardyń biri. 1990,1995,2002,2007
2015 jyldardaǵy halyq tańdaýynyń 90 paıyzyna ıe bolǵan Islam aka qazir de Ózbekstan taǵyn eshkimge berer emes.24 jyl boıy basqarýshy.
3. Emomolı Rahmon, Tájikstannyń Prezıdenti
Mansaby: Emomolı Rahmon 1994 jyldan beri Tájikstan Prezıdenti taǵynda otyrǵan saıasatker. 21 jyl boıy basqarýshy.
Jetistigi: Tájikstan Respýblıkasynyń halyq batyry.
4. Lýkashenko Alekstandr, Belorýsıanyń birinshi Prezıdenti.
Mansaby: 1994 jyly 20 maýsymnan bastap Belorýsıanyń Prezıdenti. Post-keńestik memleketter arasyndaǵy naǵyz avtorıtar. Qatarynan 4 márte Prezıdent bolyp saılanǵan.
Jetestigi: Birneshe sheteldik marapattarǵa ıe bolǵan. 21 jyl boıy basqarýshy.
Sanksıa: Aleksandr Lýkashenkoǵa Eýropalyq odaq pen AQSH jáne Polsha memleketteri óz terıtorıalaryna kirýge qarsy sanksıa salǵan.
Qyzyqty fakti: Aleksandr Lýkashenko hokeı oınaǵandy jaqsy kóredi. Ulttyq quramada ózi de oınap turady (jattyǵý barysynda).
5. Angela Merkel, GFR qazirgi kansleri.
Mansaby: 3 ret Federaldy kansler. 2005 jyly Germanıanyń tuńǵysh áıel kansleri bolǵan. 2007 jyly EO tóraıymy boldy. 10 jyl boıy basqyrýshy.
Jetestigi: Uly Karl syılyǵynan ózge 15 memlekettiń ordlenimen marapattalǵan.
Qyzyqty faktiler: Nemis tilinen ózge aǵylshyn jáne orys tilderinde erkin sóıleı alady. Fýtbolǵa áýestigi bar jáne keıde saýda jasap, kókónisterdi ózi satyp alady.
GFR-diń qazirgi kansleri Angela Merkel 2017 jyly tórtinshi ret kanslerlikke saılaýǵa qatysý týraly sheshim qabyldady, dep habarlaıdy Rıa Novostı.
Basylymnyń habarlaýynsha, Merkel osyǵan deıin Hrıstıan-demokratıalyq odaǵynyń bas hatshysy Peter Taýbermen jáne partıanyń basqarýshy dırektory Klaýs Shúlermen saılaýǵa daıyndyq barysyn talqylaǵan.
Málimet boıynsha, Merkel óziniń resmı sheshimin 2016 jyldyń basynda jarıalamaq. Ol 2005 jyly alǵash ret kansler atanǵan bolatyn.
6. Pýtın Vladımır, Reseı Federasıasynyń 2-shi jáne 4-shi Prezıdenti.
Karerasy: Pýtın - dál qazirgi tańdaǵy álem nazaryn tigip otyrǵan avtorıtar Prezıdenttiń biri. Reseıdiń 2-shi jáne 4-shi Prezıdenti bolǵan, 5-shi jáne 9-shy Premer-mınıstri boldy. 11 jyl boıy Prezıdent.
7. Hýsseın Barak Obama, AQSH-tyń 44 - Prezıdenti.
Prezıdenttik mansaby: 2 ret. 2008 jáne 2012 jyly saılaýda jeńiske jetip, AQSH-tyń tuǵysh qara násildi Prezıdenti atanǵan. 7 jyl boıy el basqyryp keldi.
Jetistigi: Nobel Syılyǵynyń laýreaty (2009 j).
8. Devıd Kemeron, Ulybrıtanıanyń Premer-mınıstri.
Mansaby: 2010-jyly Ulybrıtanıanyń eń jas premeri atanady. Al 2015 jyly ol Premer-mınıstri laýazymyna qaıta saılanǵan. Opozısıa ókili. Tenısti jany súıedi, jumysqa velosıpedpen keledi. 5 jyl boıy el basqyrýshy.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
