Shilde aıynyń sońyn ala bere Almatynyń Naýryzbaı aýdanynda tasqyn sel júrip ótti. Apattyń saldary áli tolyq joıyla qoıǵan joq. Qazirdiń ózinde tasqyn sel basqan aýyldardy tazalaý- qalpyna keltirý jumystary áli tolyqqandy aıaqtalǵan joq. Jalpy, qazir tabıǵattyń qubylýynan, tehnogendik apattardyń saldarynan birqatar aımaqtarda tótenshe jaǵdaılar oryn alyp jatqany jasyryn emes. Tótenshelikter Úlken Almaty ózeni men Kishi Almaty ózeninen, Talǵar ózeninen jáne Aqsaı shatqalynan keletin qaýipterdiń áli de saqtalatynyn qulaqtandyryp otyr. Al biz bulardan sabaq alyp otyrmyz ba? Almatyda bolatyn jer silkinisi, sel basý qaýpi eldegi óndiris oryndaryn qanshalyqty tolǵandyryp otyr? Búgin biz «Qamshy» portaly arqyly osy jaıttardy talqyǵa salamyz.
Mysaly, 2004 jyly Indonezıada bolǵan jer silkinisinen 240 myń adam zardap shekti. Al 2008 jyly Qytaıdyń Cıchýan aımaǵynda bolǵan jer silkinisiniń kúshtiligi sonshama, 69 myń adamnyń qaza tapqany belgili boldy. Budan soń Indonezıanyń Sýmatra aralyna jaqyn aımaqta Tynyq muhıtynda aralǵa 40 shaqyrym jerde úlken jer silkinisi boldy. Ońtústik Amerıka elderi Perý, Chılı elderinde bolǵan jer silkinisteri de, qaı turǵydan alǵanda da, zor shyǵyndar alyp kelgeni belgili. Al Japonıadaǵy bolǵan jer silkinisiniń magnıtýdasy 8,9 bolsa, oshaǵynyń kúshi 11, 12 balǵa deıin jetkeni bizge belgili. Qazirde ǵylymı, tehnologıalyq turǵyda damyǵan elderdiń ózi seısmıkalyq qaýipsizdikteri úshin alańdap otyrǵan tusta bizdegi ahýal qandaı? Ne istelinýde? Qansha jerden óndiris oryndary órkenıetti eldermen salystyrǵanda bizde az degenimizben, sol óndiris oryndary jer silkinisine, qyzyl sý basýǵa daıyn ba? Mine, birneshe kúnnen beri Almatydaǵy Naýryzbaı aýdanyn qyzyl sý basyp jurtty ári-sári etýde. Al mundaı jaǵdaıda sý basýmen qosa órt, tehnogendik jer silkinisteri oryn almaýy úshin startegıalyq mańyzy bar nysandar aıtyp kelmeıtin apatqa daıyn ba?
Ǵazıza Túsipbekova, gıdrolog-ǵalym:
- Jalpy, qaýipsizdik jaıyn sóz etkende seısmıkalyq kartanyń saýatty jasalýy qaı elde de asa qajet. Seısmıkalyq kartanyń negizgiqyzmeti- seısmıkalyq qaýipti aımaqtardy aıqyndaý. Bul degenińiz seısmıkalyq qaýipti aımaqtarda qurylys jumystarynyń qalaı salynýy kerektigi; turǵyn úılerdiń ornalasýy qalaı túzilý kerek; qandaı zańdylyqtar saqtalynǵany jón; al qaýipti aýdandarda iri kásiporyndar salynbaǵany abzal. Mine, osynyń barlyǵy seısmıkalyq kartalarda kórinip, saırap jatýy kerek. Negizi, seısmıkalyq kartalar úsh túrde túziledi. Birinshi, kúlli Qazaqstannyń seısmıkalyq kartasy jasalynýy kerek. Bul kartany qazirde eýrostandartqa saı etip jasaý qajettiligi baıqalyp otyr. Álemde seısmıkalyq kartalarǵa baılanysty Eýro-8 degen standart bar. Soǵan bul karta saı bolýy kerek. Budan soń ekinshi dárejedegi seısmıkalyq karta, bul ár oblystyń seısmıkalyq kartasy bolýy kerek. Mundaı kartalardy biz ǵylymı turǵyda qazirde Almaty, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan oblystaryna jasap qoıdyq. Biraq bul kartalar teorıalyq turǵyda ǵana daıyn tur, atalmysh seısmıkalyq kartalar ázirge tájirıbe júzinde qoldanylǵan joq. Atalǵan oblystardyń basshylary seısmıkalyq kartalardy tájirıbede qoldanýǵa endi-endi tapsyrys bere bastady. Kartalardy tájirıbege engizý úshin ǵalymdarǵa álde de bolsa jumys isteý kerek.~
Mamannyń sózinen paıymdaǵanymyz, bizge aldymen seısmıkalyq kartalar júıesin nyqtap alýymyz qajettigi baıqalady. Sebebi qazirde seısmıkalyq qaýpi joǵary aımaqtardy qoıyp, seısmologıalyq aýmaqqa jatpaıtyn ózge aımaqtarda da tehnogendik jer silkinisteri bolyp jatady. Mamandardyń baıyptaýynsha, tasqyn sý kezinde tehnogendik jer silkinisteriniń bolýy tipten kúsheıe túsedi. Bul rette mamandar «Tasqyn sel kezinde sý basqan jerler óziniń tabıǵı qalpyna birden kele qoımaıdy. Bul jerde tabıǵı zańdylyq buzylyp otyr. Sóıtip, fızıka-mehanıkalyq quramy ózgergen aımaqta tehnogendik jer silkinisteri paıda bolyp jatyr. Al tehnogendi jer silkinisteri tabıǵı apattar kezinde (sý basý, qar kóshkini) tipten kúsheıedi. Sondyqtan qandaı jaǵdaıda bolsyn seısmıkalyq kartalar durys jasalýy kerek. Úılerdiń ara-qashyqtyǵy, beriktigi qalaı ornalasqany mańyzdy bolýy tıis» deıdi.
Jumadilda Baıahmetov, ekonomıs-ǵalym:
- Bizdegi strategıalyq mańyzy bar nysandardyń aǵyn sý, tasqyn alý, qar kóshý tárizdi tabıǵı apttarǵa daıyndyǵy tómen. Qazirgi kezde elimizde tek Qapshaǵaıdaǵy sý elektr beketiniń seısmıkalyq ahýaly qandaı deńgeıde turǵany ǵana keshendi túrde zerttelip jatyr. Negizinde, mundaı jumystar elimizdegi barlyq iri kásiporyndarda, strategıalyq mańyzy bar nysandarda júrgizilýi kerek. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Buqtyrma, Shúlbi, Óskemen sý elektr beketteri osyndaı tekserýlerýi tıis. Shyǵystaǵy Buqtyrma, Shúlbi, Tarazdaǵy Kırov, Qaraǵandy, Astanadaǵy sý qoımalarynyń aıtyp kelmeıtin apatqa daıyn ekendigi naqty zerttelýi tıis. Buǵan qatysty memlekettik turǵyda arnaıy mindettemeler júktelgeni abzal. Bizde Turǵyn úılerdiń salyný qurylysy, kásiporyn, zaýyt-fabrıkalardyń ara qashyqtyqty, tehnıkalyq reglamentti saqtap salynýy kámindi ekeni aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan keleshekte osyndaı jaıttardy eskere otyryp birinshi kezekte eldegi strategıalyq mańyzy bar óndiris oryndaryn qatań baqylaýǵa alýdy oılastyrǵanymyz abzal...
Qarlyǵash Saılaýbaeva
