«Qamshy»- erkin aqparat alańy. Sondyqtan saıtymyzdyń hat qorjynyna kelip túsken oqyrmandardyń oıymen bólisýdi dástúrge aınaldyrdyq. Erkin alańda árkim óziniń oıyn mádenıeti túrde jetkizýge haqysy bar.
Qazaq handyǵynyń úsh terıtorıalyq-ákimshilik aımaqqa, ıaǵnı úsh júzge: Uly júz - Aqarys, Orta júz - Janarys, Kishi júz - Bekarys bolyp bólinýi san ǵasyrlardan beri jalǵasyp keledi:
1. «Júz — orda, qazaq halqynyń úsh rýlyq-taıpalyq birlestikteriniń ortaq ataýy. Dástúrli qazaq qoǵamy úsh júzden turady: Uly júz, Orta júz, Kishi júz.
Uly júz taıpalary: 1. Saryúısin, 2. Shapyrashty, 3. Oshaqty, 4 Ysty, 5 Alban, 6 Sýan, 7. Dýlat, 8. Sirgeli, 9. Qańly, 10. Jalaıyr, 11 Shanyshqyly.
Orta júz taıpalary: 1. Arǵyn, 2. Naıman, 3. Qypshaq, 4. Qońyrat, 5. Kereı, 6. Ýaq.
Kishi júz taıpalary: 1. Baıuly, 2. Álimuly, 3. Jetirý.
Dástúrli qazaq qoǵamy úsh júzden turady: Uly júz, Orta júz jáne Kishi júz. Júzderdiń shyqqan ýakyty, shyǵý sebepteri, ishki mazmuny jóninde ǵalymdardyń arasynda áli ortaq pikir joq. (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
2. Osy úshke bóliný ejelgi tarıhshy Gerodottyń eńbeginde de bar. Onyń aıtýynsha skıfterdiń (qypshaq-qazaqtardyń M.Q.) atasy Tarǵytaı 3 balasyna óz ıeligindegi jerlerdi bólip bergen.
3. «B.j.s. deıingi İİ ǵasyrda hunderdiń jasaǵan joryǵynan keıin, saq (qazaq) taıpalary mekendegen óńirde úsh iri taıpalyq odaq, úısinderdiń, qańlylardyń jáne alandardyń (alash) taıpalyq odaqtary jaryqqa shyqty. Bul óńirlerde qalǵan saq taıpalary osy odaqtarǵa qatynasyp, solardyń atymen atalatyn boldy» («Qazaqtyń kóne tarıhy». 58 bet).
4. İİ ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Sánbı táńirquty Tańshyqaı óz memleketiniń qurylymyn Módeniń úlgisimen jasap, óz jerin úshke bóldi: shyǵys, orta jáne batys aımaqqa. Onyń árqaısysyna el aǵalaryn taǵaıyndady. Sánbılerdiń kim ekenin L. Gýmılovtyń sózimen jalǵastyrsaq «Sánbıler degenimiz mońǵoldar (Muńaldar M.Q.) edi, olar jeke tek retinde hundarmen birge jaraldy da, bir tolǵaqtan paıda boldy.... 155-181 jyldardyń arasynda talantty el kósemi Tańshyqaıdyń tusynda qazirgi Monǵolıanyń jerin ózine qaratty jáne 177-jyly Uly dalany basyp alýǵa umtylǵan qytaıdyń úsh armıasynyń tas-talqanyn shyǵardy». (Tursyn Jurtbaev. Dýlyǵa 2. 23-24 better).
5. «Joryqta júrip shynyqqan Rýǵıla (Edil-Attılanyń ákesi) patsha úsh aǵaıyndy edi. Aqtar men Myńzyq qos qanattaǵy, ózi ortadaǵy áskerdi basqardy». ...«Alman (german) taıpalary da got, shyǵys got, ońtústik got bolyp úshke bólingen». ...«Túrik qaǵanatynyń dástúri boıynsha ásker úshke bólinetin. Qos qanatqa tek han tuqymynan taraǵan hanzadalar áskerbasylyq etetin de, ortadaǵy jasaq tikeleı qaǵannyń ózine baǵynatyn». (T.Jurtbaev «Dýlyǵa-2» 50. 151 better).
6. «...Shyńǵys, ımperator, ońtústikke bet burǵan bıleýshi», ásker men el basqarýdy úsh bólikke bóldi: eki «qanat» - oń qanaty, Baýyrshynyń basshylyǵyndaǵy Altaıǵa janasqan baryńǵar jáne sol jaq qanaty, «go-van» - «memleket knázy» degen ataqty ıeldengen Muqalynyń basshylyǵyndaǵy shyǵysynda Szın ımperıasymen janasqan jońǵar. Ortalyq qaranyń – úshinshi ásker tobynyń basshysy bolyp, Naıaa taǵaıyndaldy» (İ.Esenberlın. «Shyńǵysqan álem silkindirýshisi» 56 bet). «149. Shyńǵys han ámir etedi. «Qaı jaqtan nendeı bir jaý kelýi múmkin. Meniń toǵyz saıytym úshke bólinip júrińder!» («Mońǵoldyń qupıa shejiresi» 80 bet).
7. «Keıinirek Shyńǵysqannyń taq murageri Joshy ulysy da, onyń ekinshi uly Berke hannyń kezinde úsh ordaǵa bólinip, Altyn orda, Aq orda, Kók orda dep atalyp, Altyn ordanyń uly hany Berke hanǵa baǵynyp turǵan. Ol jaıly Shákárim Qudaıberdiuly bylaı dep jazdy: «Shyńǵystyń úlken balasy Joshyhan ólgen soń onyń ornyna Batý Joshy balasy han boldy. Ony orystar Batyı deıdi. Al laqap aty Saıyn han edi. Onyń orys jurtyn qaratyp alǵany 1241 jyly. Batýdan soń inisi Búrge han boldy. Joshydan buryn Edil-Jaıyqta qypshaq atanyp turǵan túrikter bar edi. Búrge han úsh ordaǵa bólinip, Altyn orda, Aq orda, Kók orda – báriniń ústinen Altyn ordadaǵy Búrge han bılep turatyn. Aq ordaǵa Joshynyń Shıban degen balasy, ber jaqtaǵy tamam kóshpeli el Kók orda atanyp, oǵan Joshynyń Toqaı Temir degen balasy han boldy. Bizdiń Ábilmansur – Abylaı han osy Toqaı Temir násili.
Búrgehan musylman bolyp Berkehan atandy, oǵan erip Toqaı Temirde musylman boldy. Búrgeniń ornyna Toqaı Temirdiń Mańǵý Temir degen balasy úlken han bolyp, onyń inisi Týdamóńke bolyp, odan soń joǵarydaǵy Mańǵý Temirdiń balasy Toqtaǵý boldy. Odan soń Batýdyń Meń Temir degen balasynyń Turǵul degeniniń balasy Ózbek han boldy. Munyń han bolǵany 1301 jyly edi. Osy Ózbek han musylman bolyp, halqynda musylman qyldy. Sol musylmandyq buzylǵan joq. «Din Ózbekten qaldy» degen maqal osylaı týǵan jáne sol hannyń atymen barsha Joshy lesi ózbek atandy.
Joshy úlesiniń úlken hany turatyn Altyn ordanyń orny osy kúngi Edil sýynyń boıynda, Astrahan men Saratov arasyndaǵy Tsarıf degen qala edi. Noǵaılar Saraı dep atap, ony orystar Sarıv dep ketti. Sol kezde de bizdiń qazaqtyń orny osy Saryarqada edi» («Qazaq shejiresi». 42-43 better).
8. Sh. Ýálıhanovtyń pikiri boıynsha, "Altyn Orda memleketiniń ydyraýy kezinde qazaqtar ózderi kóship júretin jerlerdegi óz quqyqtaryn qamtamasyz etý úshin osyndaı úlken odaqtar qurǵan".
9. N.A.Arıstovtyń oıynsha, "júzderge birigý jońǵar shapqynshylyǵy kezinde shyqqan".
10. V. Bartold: "Qazaq júzderiniń paıda bolýyna geografıalyq faktor áser etti, tabıǵı-geografıalyq jaǵdaıǵa ıkemdelý jáne aýmaqtyq oqshaýlaný júzderdiń mádenı-sharýashylyq erekshelikterin qalyptastyrdy", — dep esepteıdi.
11. M. P. Vátkın V.V.Bartoldpen kelise otyryp: "Júzderdiń qurylýyna tabıǵı-geografıalyq sebeptermen qatar saıası oqıǵalar áser etti, jekelegen ordalar erekshe saıası odaqtar retinde XVI ǵasyrdyń aıaǵynda qalyptasty", — deıdi.
12. S. Amanjolov: "Qazaq eli, jeri úsh júzge mońǵoldarǵa deıingi kezeńde — X—XII ǵasyrlarda bólindi", — dep esepteıdi.
13. Shyǵystanýshy T. I. Sultanov júzderdiń qurylýy jóninde naqty derekterdiń tapshylyǵyn aıta kelip: "XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ulys júıesi birtindep júzderge aýysqan", — degen boljam aıtady.
14. Biraz zertteýshiler qazaqtyń "júz" degen sózin arabtyń "djýz" — bir nárseniń "basty bóligi", "tarmaq" degen sózimen sáıkestendiredi.
15. Mahmúd ben Ýálıdiń 1634—1641 jyldarda jazylǵan eńbeginde: "Shaıbanı han ólgennen keıin onyń uly Bahadúr osy el men ulysqa basshylyq ete bastady... ol qystaýy men jaılaýy úshin Aq Ordany tańdap aldy, ol ári Iúz-Orda retinde de belgili", — deıdi. Osy derekte kezdesetin ıúz (júz) sózin keıbir zertteýshiler qazaqtyń júzimen teńestiredi.
16. M.S.Muqanovtyń paıymdaýynsha, qazaqtyń júzderi etnoáleýmettik aǵzanyń joǵary sanattarynyń biri. "Etnoáleýmettik organızm" dep etnostyq, áleýmettik, sharýashylyq, saıası birlestikterdi túsinemiz, - deıdi.
17. «HİH ǵ. birinshi jartysynda Mańǵystaý qazaqtary ońtústik, ortalyq jáne soltústik bolyp úshke bólinip, bir sheti shyǵysta Qarabuǵazda, ekinshi sheti – Qaraqum, Sam qumdarynda, ońtústigi – Túpqaraǵan shyǵanaǵy men Bozashy túbegine, soltústigi, Taısoıǵan qumy, Or, Jem, Saǵyz, Oıyl ózenderimen shektelip jatqan keń ólkede mal jaıymen kóship júrdi» (Vostrov V.V., Mýqanov M., Joǵ. Kór.shyǵ., 248-254 better). Osy úshke bóliný dástúri Qazaqtyń qarashańyraǵynyń ıesi Baıuldarynda sonaý Man Atadan beri saqtalyp keledi desek artyq aıtqandyq bolmaıdy. Sebebi, kúni búginde de Baıulynda «úsh sıyq» toby bar. Olar – Qydyrsıyq, Baqsıyq («baqytsıyq) jáne Sultansıyq. Edil, Jaıyq, Mańǵystaý óńirleri de «Úsh qıan» dep atalǵan bir terıtorıalyq aımaqqa kiredi.
Túsinikteme: Qıat (Qıan) Shyńǵysqan shyqqan rýdyń aty.
18. Qazaqtyń úsh júzge bólinýi tipti áriden bastalady. Ejelgi shejire-dastandardaǵy qazaqty «úsh ananyń balasy» deıtinderi osy. Olar sonaý Adam ata zamanynan beri men, sen jáne ol bolyp úshke bólinip keledi.
«Qazaqtan Qyrǵyz, Alaý-dy,
Aıtyp kelem aıyryp.
Bólingen taqta taraýdy,
Alaýdan - Alash, Mańǵybaı
Estimegen el bar ma?
Bulardyń ataq-dańqyn-aı.
Mańǵybaıdan dúregen,
Alashtyń alty balasy-aı.
Qatar eken kólemi,
Mal men basy teń ósken.
Bir Alla bergen el edi.
Úsh eneden týyp dúredi.
Úsh sheshemnen týǵan soń
Osy edi ǵoı qazaqtyń
Úsh júz bolǵan sebebi.
Aǵarys pen Janarys.
Kenjesi eken Bekarys.
Aqarystyń balasy:
Úısin, Naıman – Uly júz.
Janarystyń balasy:
Arǵyn, Qypshaq – Orta júz.
Bekarystyń balasy:
Alshyn, Kenshin – Kishi júz.
Bul Qazaqtyń balasy
Ósip edi qatardan,
Atamyzdyń dalasy.
Edil, Jaıyq – eki sý.
Toǵaılyq jatqan qalyń ný.
Meken etken salasy» (Nurym Shyrshyǵululy (Adaı-Qudaıke-Qosaı-Súıindik) «Ótken men aıtyp ketkendi, qutylaıyn mindetten».
19. Áz áýlıeniń (Qazaqtyń) úsh urpaǵy bar. Olar Uly júz-Aqarys, Orta júz-Janarys, Kishi júz-Bekarys. «Bular halyq arasynda «Uly júz – Úısin», «Orta júz – Arǵyn», Kishi júz - Alshyn» dep te atala beredi» («Qazaq Sovet ensıklopedıasy» 4 tom, 1974, 531-b).
Bul tizimdi áli de kóptep jalǵastyra berýge bolady. Biraq, Biz bul jolmen kete bersek, aqıqattyń «aýylyna» eshqashan da jete almaımyz. Aqıqattyń «aýylyna» adaspaı jetýdiń jalǵyz ǵana joly bar. Ol «Sóz túbiri (óz túbi, ıaǵnı sol ataýdyń óziniń atasy) men onyń quramyn basshylyqqa alý.
Bútkil jer betindegi (ǵaryshpen qosa) barlyq ataýlar men uǵymdar qazaqtyń ana tilinde qoıylǵan. Osy tilde barlyq ataýlardyń árbir dybysy (áribi), útiri men núktesine deıin sóıleıdi. Ózge tilde álem tarıhynyń qupıalary ashylmaıdy. Ony ashý úshin arnaıy kilt (kod) kerek. Ol kilt búgingi qazaqtyń ana tili. Til men kilttiń «İl (ilki)» degen bir túbirden bolatyny tek qana osyny bildiredi. Sóz túbiri jańylyspaıdy. Bul tilde Adam ata men Aýa ana sóılegen. Jan, sóz, kóz- Uly jaratýshy Allanyń ózinen. Janyń seniń deneńe demmen (aýamen) kiredi, deneń óz múmkinshiligin taýysqanda, deneńdi tastap shyǵyp Aýa anasyna qaıta baryp qosylady, ıaǵnı Alla saǵan ózi bergen janyn ózi alady. Allanyń amanatyn kúná (salmaq) jınamaı, ıaǵnı Ádilet pen Aqıqattan aýytqymaı durys oryndaı alsań, janyń ujmaqtaǵy (kóktegi) Allanyń ujmaǵyna qosylady, salmaq (kúná) jınasań, jer astyndaǵy dozaqqa barasyń. Kıeli Kitaptardyń bárinde Ujmaq kók te, dozaq jeti qat jer astynda delingen.
Demek, qazaqtyń úsh júzi Alla Taǵala Adamzatty jaratqan bastaý kezeńdegi Úsh analyq tekti (Aýa ana, Ot ana jáne Jer ana) jáne Úsh Kóktiń izin, ıaǵnı Úsh Ógizdi: Kók aspan, Kók ósimdik (aǵash) jáne Kók teńiz (sý) ataýyn saqtap otyr.
Joǵaryda kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy:
- Úsh sany topan sýǵa qaryq bolatyn Nuq paıǵambardyń rýy Qosaılardyń sandyq ataýy. San demekshi, on sany Muńaldyń laqap aty, ıaǵnı onyń sandyq ataýy. Bul san Muńalǵa deıingi barlyq atalardyń: birinshi býyn Adaıdyń eki balasy Qudaıke men Kelimberdi, ekinshi býyn Tázike (sóz túbiri Áz), úshinshi Qosaı (sóz túbiri Os, jer óz osinde aınalady), tórtinshi Qunanorys (Rysqul), besinshi Aqpan, altynshy Balyqshy (Shybyntaı, Qypshaq), jetinshi Jemeneı (Buzaý), segizinshi Semıt (Semıtten Arab pen Ebreı taraıdy), toǵyzynshy Tobysh, onynshy Muńaldardyń jıyntyǵyn quraıdy. Muńaldardyń Mońǵol dep atalyp júrgenderiniń syry osy.
Úsh - Qosaı atamyzdyń laqap aty. Osy úsh degen sóz túbirinen týyndaıtyn kúsh, kúshti degen uǵymdar Adamzattyń bastapqy damý kezeńinde osy Qosaılar zamanynda dúnıege kelgen. Qosaı Adam (ı) ataǵa ret sanymen sanaǵanda úshinshi býyn bolyp keledi.
Qosaı – birikken sóz. Sóz túbiri Os (Osh) bolsa, Qos – eki, nemese egiz + Aı degen sózderden jasalǵan Úsh sanynyń ataýyn beredi.
Qazaqtyń «Kúsh-qýat» degen kıeli sóziniń avtorlary: Kúshtiń avtory Qosaı, Qýattyń avtory aty aıtyp turǵandaı Qý men Ad, ıaǵnı Qudaıke ( Qý Adaı áke) bolyp tabylady.
Eń alǵashqy ot jaqqandar Qosaılar. Mańǵystaýdyń qara oıynyń qaq tórindegi eń bıik taýdyń Otpan (Ot man, Ot adam) atalatyn sebebi de osy. Kúni búginge deıingi ot jaǵatyn qondyrǵyny «oshaq» jáne «mosy» dep ataıtynymyz, osy aıtqanymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq.
Sebebi, alǵashqy oshaqty da, mosyny da jasaǵandar osy Qosaılar. Oshaq pen mosynyń sóz túbirleriniń (Osh, Os) Qosaı atanyń «azan shaqyryp» qoıǵan esimimen birdeı bolatyny osy. Qosaı atamyz «oshaq» jáne «mosy» degen bir aýyz sózben kúni búginge deıin «avtorlyq quqyǵyn» saqtap otyr.
Tórt amaldyń biri «qosý» Qosaılardyń laqap aty. Ekeýiniń de sóz túbirleriniń birdeı bolatyny osydan. Sóz túbiri jańylyspaıdy.
Qosaılarǵa «Aǵa balasy» dep asa qurmet kórsetiletininiń negizgi syry da osy. Týǵan-týmalastaryn, inilerin janynyń jylýyn berip jáne ot jaǵyp jylytsa, olar aǵa bolmaǵanda kim bolady?! Janynda aǵasy bar jan qor bolýshy ma edi? Qosaıdan joldasyń bolsa jolyńnyń bolatyny da osy.
Allanyń haq ekendigin alǵash tanyǵan Musa (Moıseı) paıǵambardyń da rýy osy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı Musa paıǵambar esiminiń túbiri «Us», bul óz kezeginde qustyń da sóz túbiri. Úsh (san ataýy), Ús (ústi, ústińgi), Ush (aspanǵa ushý), Us (ustyn), osy túbirden týyndaıtyn Qus bári sınonım sózder bolyp tabylady.
Mońǵol taza qazaq sózi. Ol Muńaldyń laqap aty. Mońǵol – sóz túbiri «oń», ary qaraı ol, ǵol (qol), oń qol, mońǵol bolyp shyǵady. Birinshi turǵan «M» dybysy árqashanda Adam Ata esiminiń sońǵy, Man Ata jáne Muńal Ata esimderiniń birinshi dybysyn beredi. Menińshe «Oń» men «Ol»-ǵa túsinik berýdiń ózi artyq. Al «Qol» degen sózdiń negizgi eki maǵynasy bar. Birinshisi adamnyń qoly, ekinshisi qosyn (jasaq, ásker). Sonda Mońǵol sózi – Adam, Man, Muńal atalarymyzdyń oń isin (aqıqatyn) jalǵastyrýshy qosyny.
- Júz – Nuq paıǵambar eliniń aty. Jý jáne Úz degen ejelgi ataly-balaly eki atamyzdyń (rýdyń) esiminen qalǵan. Sóz túbiri Úz (uz, ýz). Birinshi býyndaǵy Jý – Adaıdyń eki balasynyń úlkeni Qudaıke (Qý Adaı áke) atamyzdyń esim tobyna jatady. Mysaly, Aý (1), Áý, Bý, Gý, Dý, Eý, Jý (7), Zý, Qý(9), Ný, Oý, Rý, Sý, Tý, Shý(15). Barlyǵy qazaq álippesiniń rettik sanymen berilgen 15 túbir, ıaǵnı qazaqtyń álippe dybystarynyń teń jartysyn (15/15) quraıdy. Basy Aýa anamyzdyń túbiri Aý-men bastalyp Shý-men aıaqtalyp otyr. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, Qý (Qý Adaı, Qýman) atamyzdyń esimi tolyp, tolysqandy bildiretin toǵyzynshy urpaq. Al, «Jý» bólinbeıtin jetinshi urpaq, ıaǵnı bul jerde de Buzaý-Jemeneılerdiń sandyq (rettik) ataýyn berip tur. Jeti sany Arab pen Evreılerdiń atalary semıtterdiń aǵasy Buzaý-Jemeneılerdiń laqap aty. Nuq paıǵambardyń kemesi toqtaǵan taýdyń Jýdy dep atalatynynyń syry osy.
Ekinshi býyndaǵy Úz (Uz) túbir sózi – Adaı-Kelimberdi-Buzaý (Jemeneı) atamyzdyń túp esimi. Bul Adaı atanyń jetinshi býyny Buzaý atamyzdyń sóz túbiri, ıaǵnı Aıtýmys pen Jemeneıdiń ákesiniń aty.
Júz sandyq ataý. Júz sany Buzaý-Jemeneı atamyzdyń laqap aty.
Júz – kelbet (adamnyń, eldiń, memlekettiń bet-júzi).
Júz – qylyshtyń, pyshaqtyń júzi. Sebebi, qylyshtyń da, pyshaqtyń da avtory Buzaýdyń Aıtýmysynan taraıtyn Shylym atamyz. Shylym men qylyshtyń «yl» degen bir túbirden bolatyny osydan. Adaı ata shejiresindegi, qyz alyp, qyz berisýge tyıym salynǵan, týystyǵy bólinbeıtin, jeti atalyq júıeniń bastaý alǵan jeri, jetinshi urpaq, qazaqtyń qasıetti jeti sanynyń avtory Buzaý Jemeneıler. Olardyń adamı qasıeti qylshyldaǵan qylyshtyń júzindeı ótkir (bilimdi) boldy.
- Keme (Nuqtyń) toqtaıtyn taýymyzdyń Jýdy atalatynynyń syry osy. Ol taýdyń qazirgi ataýy Qazyǵurt, ıaǵnı Qazyq jurt. Qazyq qazaqtyń kóptegen balama attarynyń ishindegi eń negizgileriniń biri. Sebebi, basqa jurttardyń bári keledi, ketedi. Al, Qazyq jurt ornynan eshqashan qozǵalmaıdy. Aspandaǵy Temirqazyq juldyzy da solaı. Ol da, qaqqan qazyq sıaqty, máńgi baǵyt-baǵdar berip, jol siltep tura beredi. Al, alǵashqy kemeniń (em, emdeý, emhana, emil, emen, emle, temir, Iemen t.t.) avtory Jemeneıler (Buzaýlar).
- Jýdy – sóz túbiri (óz túbi, ıaǵnı sózdiń atasy) Hud, Jý jáne Ud (Hud) degen eki birikken sózden, ıaǵnı ejelgi eki atamyzdyń atynan turady. Bul jerde Jý balasy, Hud (Ad) qaýymy atasy. Sebebi, «Y» dybysy «I», «I», «İ» jáne «N» dybystary sıaqty kez-kelgen esim sózdiń sońyna jalǵansa balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Mysaly, Toqtamys Jary, Bektemis Jary, Ákim Tarazy, Tuńǵyshbaı Ál Tarazy, Qusaıyn Sherazy t.t. bolyp kete beredi. Jý eliniń maly túgel sýǵa ketip qyrylǵandyqtan olar Jutqa ushyrady. Qazaqtyń «jut» degen sózi solardan qaldy.
Jý (Júz, Jurt, Jýdy) eliniń tegi kim ekendigine Quran aıattary aıqyn jaýap beredi. «...Sondaı-aq, Ad eline baýyrlary Hud (jiberdik)» (Quran Kárim. «Al-Haqqa súresi». 65 aıat).
- Jurt – Jý, Ur degen eki birikken sózden jáne «T» dybysynan turady. Jý eli ataýynyń
maǵynasyn joǵaryda aıttyq, al Ur (Úr) – Turan men Túriktiń túp ataýy. «T» dybysy (tańbasy) árqashanda tolyp-tolysqandy, ıaǵnı kez kelgen uǵymnyń eń joǵarǵy shegine jetkenin bildiredi. Mysaly, ult (ul ósip-ónip, kóbeıip ultqa aınalyp tur), jut (Jý eliniń malynan eshteńe qalmaǵan), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), órt (bári janyp ketti), jylt (kórindi de joq boldy) t. t. bolyp kete beredi. Er jigittiń úsh jurty bar. Olar: óz jurty, naǵashy jurty jáne qaıyn jurty.
- Al, úshke bólinetinine kelsek, bul baıaǵy Nuq paıǵambar atamyzdyń úsh jaqqa jiberetin úsh balasynyń Qam (Úndi), Sam (Iran, Arabıa), Iafes (Edil men Jaıyq sýlary arasy)) eli bolyp tabylady. Atamyzdyń óz eli Qazyq jurtta qaldy. Olar sol qazyq jurtta kúni búginde de otyr. Olardyń jaz jaılaýy Saryarqa, qys qystaýy Manqystaý boldy. Báriniń shyqqan jeri (bastaýy) búgingi qazaq dalasy. Basynda olar myńdaǵan jyldar boıy Az (Qaz), Azaq (Qazaq), Azan (Qazan), Azar (Qazar), Azyq (Qazyq), Qazyqjurt dep atalǵan bir memlekettiń (qaǵanattyń) quramynda ǵumyr keshti.
- Jýjan Qaǵanaty – 5 ǵasyrda qazirgi Soltústik Mońǵolıada qurylǵan kóshpeli memleket (402 – 552). Uly Ǵun (Kún) taıpalarynyń urpaqtary. Jýjan Qaǵanaty Úlken Hıngaıdyń shyǵys, batys baýraılaryn, Qleniń joǵarǵy aǵysy men Jońǵarıany, Selenganyń joǵarǵy aǵysyn, He-sı, Gaochan aımaqtaryn qamtyǵan úlken terıtorıany alyp jatty. Olar kóshpeli mal sharýashylyǵymen aınalysqan. Altynshy ǵasyrda Jýjan qaǵanaty ydyrap, olardyń ornyna Alshyn (Túrik) qaǵanaty quryldy. Al, Jýjandardyń bir bóligi Kaspııdiń arǵy betine qonys aýdarady. Eýropa tarıhshylarynyń derekterinde olar “avarlar” dep atalyp, Dýnaı men Soltústik Kavkazdy qonystanady. H1H ǵasyrdyń basynda Orys otarshylaryna qarsy Kapqaz (Daǵystan men Sheshen) halyqtarynyń 25 jyl boıy jan aıamaı kúresin uıymdastyrǵan ataqty Shamıl ımam osy Avar halqynyń urpaǵy bolatyn. Búgingi áıgili tarıhshy Murat Adjıde osy halyqtan. Olardyń qazaq arasynda, ıaǵnı qarashańyraqta qalǵandary Janarys dep atalyp, búgingi qazaqtyń orta júzin qurap otyr.
Túsinikteme: Avar qazaqtyń «aýar», ıaǵnı «aýyp qonǵan el» degen maǵyna beredi. Qazirgi Aýǵanstan eli ataýynyń da shyqqan tegi osy, «Aýyp qonǵan el» degen maǵyna beredi.
Jýjandardyń eń qatty kúsheıgen kezeńi Ýdı qaǵan tusynda bolǵan. Mine ejelgi shejirelerde aıtylatyn Jýdy taýy ataýynyń shyǵý tegi.
- Jýdy, Júz, Jýjan, Jurt, Jut báriniń bir túbirden bolatyny osydan. Eske usta! Qazaqta sóz túbiri (óz túbi), ıaǵnı sózdiń atasy jáne onyń quramy eshqashan jańylysyp kórgen emes.
Qazirgi adam sany 7 000 000 000-tan asty delinip júrgen búkil álem elderi óz bastaýyn Atam Qazaqtyń Uly dalasynyń Qazyǵurt taýynan alady. Qazyǵurttyń tolyq maǵynasy Qazyq jurt. Qazaqtyń kóp dybysty barlyq sózi birikken sózderden turady. Atam qazaqtyń sóz jasaý qaǵıdasy boıynsha eki sózden bir sóz quralǵanda dybys úndestigine sáıkes, aldyńǵy sózdiń sońǵy dybysy, nemese ekinshi sózdiń birinshi dybysy túsip qalyp otyrady. Mysaly: Atamnyń jurty – Atajurt, Aı aýyly – Aıly, Alyp bı – Álippe, bastaý alǵan – bastalǵan, joq bolǵan – joǵalǵan, taýyp alǵan – tabylǵan, Bı Adaı – bıdaı (avtorlyq quqyq saqtalyp tur), Balyqshy Saq Ǵun (Kún) – Balasaǵun, Dombyra jasaýshylar aýly – Dombaýyl, Qaz bir (pir) – qazir, Han aýyly – qańly, Qý Adaı áke – Qudaıke, Qaza Adam – qadam, Qyryq oǵyz – Qyrǵyz, Qoja Ahmet – Qojahmet, Han aǵa – Qańǵa, Noǵaılar aýyly – Noǵaıly, Ústińgi jurt – Ústirt, Tory at (Taýrat) – Torat, Ot Man (Otpan) – Otan, Man áke – Meke (arabıadaǵy qala), Jeti rý – Jetrý, Túrik Man – Turan, Jary bulaq – Jarbulaq, Jary kent – Jarkent, Jary qala – Jarqala, Jary tas – Jartas, Jary qum – Jarqum, Jary sý – Jarsý, Jary mys – Jarmysh, Man jáne Ana – Man ata, Mandardyń kenti – Mankent, Mandardyń qystaýy – Mańǵystaý t.t. bolyp kete beredi. Bul daýǵa da, kúmánǵa da jatpaıdy.
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
