Ústimizdegi jyldyń 20 tamyzynda Qazaqstannyń ulttyq valútasy – teńgeniń quny kúrt quldyrap ketti. Osyǵan baılanysty teńgeni erkin aınalymǵa jiberýdiń sebepteri men saldaryn saralap kórelik. Bul týraly Qamshy portaly Aıqynǵa silteme jasaı otyryp habarlaıdy.

Teńgeni turaqtandyrý baǵytyndaǵy saıasatty júzege asyrý úshin Qazaqstan túrli qorlarynan 28 mıllıard dollarǵa jýyq qarajat jumsaǵan. Bul teńgeniń turaqtylyǵy esebinen ishki áleýmettik mindetkerlikterdi júzege asyrýda, ha­lyqtyń ál-aýqatyn kóterýde mańyzdy qadam bolatyn. Shyn máninde, memleket óz mindetkerlikterin júzege asyrýy­nyń nátıjesinde halyqtyń ál-aýqatyn qamtamasyz etýde turaqtylyq saqtady. Iaǵnı eshqandaı áleýmettik dúmpýlerge jol berilmedi. Biraq jalpy, ekono­mı­kada stagnasıalyq sıpat keńinen qanat jaıa bastady. Ulttyq óndirýshiler óz taýarynyń qymbattyǵy sebebinen she­teldik áriptesterine tótep bere almady. Bul óz kezeginde máseleni sheshýdiń úsh jolyn aıqyndady: Ne ekonomıkany modernızasıalaý arqyly, básekege qa­bilettigin arttyrý; ne shyǵyndardy azaıtý maqsatynda jumysshylar sa­nyn qysqartyp óndiristi jabý; ne or­talyq tarapynan devalvasıany jú­zege asyrý. Shyn máninde, búgingi eko­nomıkalyq jaǵdaıdy paıdalanyp, Qazaqstan óndirisine keń kólemde modernızasıany júzege asyryp, óń­deýshi sektordy damytý arqyly báse­kege qabiletti ekonomıkany qurý me­hanızmi óte kúrdeli jol bolyp shyqty. Sebebi eń aldymen, Qazaqstannyń qarjy sektory kóp jaǵdaıda otandyq bıznesti nesıeleýdi táýekeli mol is dep sanaıdy. Bul táýekeldiń artýyna jáne bank boıynsha paıyzdyq mólsher­lemeniń joǵarylyǵyna yqpal etetin kórsetkishterge: shetelden tartylatyn qarjy resýrstarynyń qymbattyǵy, ishki ınflásıa deńgeıiniń joǵarylyǵy, turaqsyz valútalyq saıasat, jemqor­lyq sekildi faktorlardy jatqyzýǵa bolady. Osy arqyly sheteldik bank­terdiń bizdiń qarjy ınstıtýttaryna tek joǵary paıyzdyq nesıe bere alatyndyǵyn baǵamdaı alamyz. Bul jaǵdaıda memleket ishki naryqty arzan qarjy resýrstarymen qamtamasyz etýdi qarjylyq saıasattyń basty ba­ǵytyna aınaldyrýy kerek sekildi kórinedi. Alaıda osy fýnksıany júze­ge asyrý úshin qurylǵan qazaqstandyq damý ınstıtýttary kóp qujat talap etip, búrokratıalyq sebeptermen qar­jy bermeýge tyrysady nemese jem­qorlyq mehanızmder arqyly alynǵan nesıeniń ózin tıimdi jumsaýǵa tos­qaýyl qoıady. Nátıjesinde kásipkerdiń qolynda qarjylyq aınalymdy tolyq­tyrý arqyly óndiristi modernızasıa­laýǵa degen nıet tómendeıdi. Ekinshi deńgeıli bankterden nesıe alý qymbat, al damý ınstıtýttarynan qarjy alý qıyn. Nátıjesinde, birinshi jol she­geriledi. Kásipkerler amalsyzdan ekin­shi jolǵa qaraı bet burady. Iaǵnı shy­ǵyn­dardy azaıtý maqsatynda qyz­met­kerlerdiń sanyn qysqartý, áleýmettik kepildikter sanyn qys­qartý, sapasyn tómendetý. Alaıda bul sharaǵa baraıyn dese, ákimshilik resýrs áleýmettik jarylystan qorqyp, ondaı múmkindik bermeıdi. Nátıjesinde ká­sip­kerler keń kólemdi shyǵynǵa batýǵa májbúr boldy. Úshinshi joldyń, ıaǵnı teńgeniń erkin aınalymǵa jiberilýiniń, tańdalýy kásipkerlerdi qutqarǵandaı kóringenimen, ekonomıkadaǵy jańa daǵ­darys oryn alýy múmkin ekendigin joqqa shyǵara almasymyz anyq. Ne­likten?
Birinshiden, bul shara ekspor­ter­lar­dyń jaǵdaıyn jeńildetkendeı kóri­nedi. Alaıda búgingi kúngi teńgeniń naryqtyq baǵamy áli de memleket ba­qylaýynda. Ulttyq valútamyz áli kún­ge deıin álemdegi quny shyn quny­nan joǵary baǵalanatyn valútalardyń qatarynda. Ulttyq bank valúta baǵa­myna aralaspaımyz degenimen de na­r­yq­­ta ulttyq valútany satyp alý ar­qy­ly teńge baǵamyn shynaıy na­­ryq­tyq qunyna túsirmeı otyr. Sebebi áleý­mettik dúmpýlerden aıaq tartyp otyr. Shyn máninde, bir kúnniń ishinde shetel valútasyna shaqqanda turǵyndardyń tutyný múmkindigi 25 paıyzǵa tómendep ketýi ekonomıkaǵa aýyr zardap ákelýi múmkin. Sebebi tutyný múmkindiginiń shektelýi ishki naryqtyń shetel valú­tasyna shaqqanda 20 paıyzdan astam mólsherge qysqarǵandyǵyn kórsetedi. Bul saýda men ımportqa baılanysty óndirister men iri rettelerlik jeliler­diń satý múmkindigi men óndirý múm­kin­digin shekteıdi. Bul jaǵdaıda halyqtyń aqsha jaratý múmkindigi qysqaryp, tıisinshe salyqtyq baza qysqarady. Al Ulttyq banktiń ulttyq valútany budan ári qaraı da belgili mólsherde ustap turýǵa degen yntasy eksportpen aı­nalysatyn kásiporyndarǵa kedergi keltiredi. Demek, búgingi kúnniń ózinde devalvasıadan kútilgen ekonomıka­nyń ósý qarqynynyń ulǵaıýy oıdan shyǵa almaıdy.
Ekinshiden, sońǵy jyldary ekinshi deńgeıli bankterdiń barlyǵy derlik nesıeni shetel valútasynda bergendigi málim. Búgingi kúni ekinshi deńgeıli bankter devalvasıa deńgeıine sáıkes teńgemen berilgen nesıelerdiń ózin qaıta qaraýǵa májbúr. Nelikten? Se­bebi otandyq bankterdiń ózderi she­telden nesıelendiriledi. Iaǵnı shetelge qaryzdaryn sheteldik valútamen qaı­tarýǵa mindetti. Teńgeniń kúrt qun­syzdanyp ketýi, otandyq bankterdi kúr­deli jaǵdaıda qaldyrdy. Iá, buǵan otandyq bankter devalvasıadan, valú­talyq spekýlásıa tetikteri ar­qyly kóp paıda tapty degen ýáj aıtýǵa bolar. Biraq olar tapqan tabystarynyń barlyǵyn ulttyq valútada tapty emes pe? Demek, tapqan tabystyń ózi qunsyzdanyp ketti deýge bolady.
Úshinshiden, Qazaqstan ekonomıkasy ımportqa táýeldi óndirispen tyǵyz baılanysty. Aıtalyq, Úkimet óz má­limdemesinde avtomobıldik óndiristi qoldaıtyndyǵyn aıtty. Qoldarlyq jaıt. Avtomobıldik óndiris Qazaq­standa sońǵy ýaqytta qarqyndy damyp kele jatqan ekonomıka sektorlarynyń biri. Biraq Qazaqstandaǵy avtomobıl óndirisi birinshi kezekte shetelden ákelinetin avtomobıl bólshekterin Qazaqstanda qurastyrýmen shekteledi. Bul avtomobıldik óndiristiń devalva­sıa barysynda óz áleýetiniń 25 paıyzyn joǵaltqandyǵyn kórsetedi. Sebebi otandyq avtomobıldik zaýyt­tardyń barlyǵy negizgi avtomobıl bólshekterin shetelden valútaǵa satyp alýǵa májbúr. Avtomobıl óndirisine uqsas júzdegen óndiris salalary shetelden óz shıkizattaryn jáne ózge de qajettiligin alýǵa májbúr. Demek, bul salalardyń barlyǵyna memlekettik qoldaý qajet. Bul taǵy da memleket shyǵyndarynyń ósýi.
Tórtinshiden, Qazaqstan ekonomıka­synda ımporttaýshy kompanıalardyń úlesi de óte úlken. Olar sózsiz ımport­talatyn barlyq taýardy valútamen ákeledi. Nátıjesinde ákelinetin ónim­niń qymbattaýy esebinen tutynýshylyq múmkindik shekteledi. Mundaı kompa­nıalar saýda aınalymyn azaıtý arqy­ly, memlekettik búdjetke tóleıtin salyq mólsherin azaıtady. Qyzmetker­lerin jumystan qysqartýǵa májbúr bolady degen sóz.
Besinshiden, ekonomıka salalary­nyń modernızasıalaný múmkindigi shekteledi. Sebebi jańa tehnıka men tehnologıalar shetelden keledi. Ol úshin taǵy da valúta kerek. Valútanyń qymbattaýy ulttyq ekonomıkanyń modernızasıalanýyn tejeıdi. Demek, ulttyq óndirýshiler tehnologıalyq qaıta qurý ornyna, burynǵydaı eski tehnologıalarymen básekege qabilet­tigin tómendetedi degen sóz.
Altynshydan, ınflásıa deńgeıiniń joǵarylaýy. Búgingi kúni jergilikti ákimder men Úkimet málimdemelerine qaramastan, ınflásıanyń joǵary deńgeıde ósetindigine eshkimniń kúmáni joq. Al Úkimettiń 2016 jyly jalaqy kóteremiz degen málimdemesi ınflásıa deńgeıin odan da arttyrady. Nelikten? Óıtkeni halyq tutynatyn taýarlardyń negizgi deni shetelden keledi. Al ol valú­taǵa alynady. Devalvasıa óndi­ris barysynda sheteldik quramy joq taýarlarǵa ǵana tómen bolýy múmkin. Al Úkimet sóz bergen jalaqy kóterýden keıin, ınflásıanyń deńgeıi odan ári joǵarylaı túsedi. Inflásıanyń jo­ǵary bolýy, el ekonomıkasyna keri áser etetin, shetel ınvestısıalarynyń kelýine kedergi jasaıtyn negizgi faktorlardyń biri bolyp tabylady. Ekonomıkalyq ósimniń azaıýy men stagnasıa áleýmettik jaǵdaıdyń ýshy­ǵýyna yqpal eteri sózsiz. Sebebi eko­nomıkalyq ósimniń toqtaýy áleýmettik jaǵdaıǵa keri áser etedi.
Joǵaryda aıtylǵandardy saralaı kelip, devalvasıa ulttyq ekonomıkaǵa oń áserimen qosa, keri áserin tıgize­tindigine de kózimiz jetkendeı. Kez kelgen qarjy-ekonomıkalyq proses­tiń el ekonomıkasyna oń áser etýi úshin, birinshi kezekte qýatty ekono­mıka kerek. Qýatty ekonomıka daıyn ónimder ekonomıkasy bolyp tabylady. Neǵurlym tikeleı tutyný taýarlar óndirisi artqan saıyn kez kelgen ekonomıkalyq daǵdarystyń halyqqa degen keri áseri tómen bolady. Ol úshin mańyzdy eki quramdas reforma jasa­lýy kerek. Birinshisi – ekonomıkany ártaraptandyrý baǵytyndaǵy júıelik reforma bolsa, ekinshisi – tolyqqandy naryqtyq tetiktermen ǵana basqary­latyn ekonomıka. Osy eki saıasatty ushtastyra otyryp memleket óz ekono­mıkalyq áleýetiniń damýyn tolyqqan­dy qamtamasyz ete alady. Basqasha jaǵ­daıda bizdiń elimiz kez kelgen ekonomıkalyq daǵdarysty qıyn ótki­zetin bolady. Munaı, shıkizat baǵamy­nyń tómendeýi – zańdy proses. Sebebi álemniń ekonomıkasy damyǵan, qýatty elderi bastarynan kúrdeli, qurylym­dyq, júıelik daǵdarysty keshirip jatyr. Daǵdarys ózimen birge múmkin­dikter de alyp keledi. Osy jaǵdaıdy paıdalanyp ekonomıkany júıeli túr­de qaıta qurýǵa kirissek qana daǵ­da­rysty eńserip, básekege qabiletti elge aınalarymyz sózsiz.