Qazaqstannyń qaryshtap damýyna qomaqty úles qosqan, Tuńǵysh Prezıdentimizdi eńbekpen shynyqtyryp,saıası ómirdiń zańǵaryna samǵatqan Temirtaý shaharynyń qala mártebesin alǵanyna 70 jyl toldy

Bıyl Astana kúni merekesi Qazaqstan Magnıtkasynda tuńǵysh shoıyn alynǵan kúnniń 55 jyldyǵyna tuspa-tus kelip, qosa toılandy. Temirtaý metalýrgteri aıtýly datalardy úshinshi domna peshinde ótkizilgen dástúrli merekelik balqymamen atap ótti. Domna sehynyń burynǵy bastyǵy, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty V.V. Emýshınsev bastaǵan eńbek ardagerleri kombınattyń bastaý bulaǵy bolǵan aıtýly kún qarsańynda dostyq vahtasyna turyp, ot-jalynǵa oranǵan, erlikke para-par kúnderdi eske alysty. Qazaqstan qara metalýrgıasynyń flagmany atanǵan Qarmetkombınattyń búgingideı álem ekonomıkasynda alyp otyrǵan ornyna Elbasy qosqan úlesti bir kisideı maqtanysh sezimmen baıandady.

Iá, eske alatyn sátter, tabystyń taıqazanyn tasytqan shaqtar shynynda da molynan edi. Temirtaýdyń taǵdyry ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastaý alǵan Qaraǵandy tas kómir baseınin ónerkásiptik negizde ıgerý kezeńimen tyǵyz baılanysta. Bolatshylar qalasynda Qazaqstan qara metalýrgıasynyń negizi qalanǵanyna 70 jyl tolǵan eken. Soǵystyń órti áli basylmaǵan shaqta, ıaǵnı 1944 jyldyń 31 jeltoqsanynda Qaraǵandy oblysyndaǵy áli eshkimge belgisiz Samarqan degen eldi mekende, Nura ózeniniń jaǵasynda bolat qorytatyn zaýyt salynyp, tuńǵysh balqyma alynǵan. Maıdannyń qajeti úshin jedeldete salynsa da bul qurylys kezdeısoq sheshim emes edi. Sonaý 30-jyldary ǵulama ǵalymdar Q.Sátbaev, M.Rýsakov, A.Speranskıı Ortalyq Qazaqstannyń mıneraldy resýrstaryn jan-jaqty zertteı kele bolashaq óndiristiń ornyn belgilep qoıǵan. Samarqannyń irgesinde Qaraǵandy sıaqty tas kómirdiń qısapsyz qory tur, óńirde temir rýdasynyń ken oryndary jetkilikti, temir jol qatynasy bar, Nura ózenine bógen ornatylyp, syıymdylyǵy 250 mıllıon tekshe metr sý qoımasy jasalǵan. Onyń jaǵasyna Qaraǵandy kómir baseınin ıgerý úshin salynǵan iri elektr stansasy – QarGRES-1 de el ıgiligine qyzmet etýde…

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys etek alyp, 1941 jyly fashıser el shetine basyp engende sol kezdegi odaqtyń negizgi kómir-metallýrgıa ortalyǵy jaý qolynda qalyp qoıdy. Sondyqtan, 1942 jyly Memlekettik qorǵanys komıteti Qaraǵandy koks kómiriniń bazasynda metal synyqtarynan bolat qorytatyn shaǵyn zaýyt salý týraly sheshim qabyldaıdy. Janqıarlyq eńbektiń arqasynda nebári 18 aıdyń ishinde jańa zaýyttyń marten sehy iske qosylady. Bul úshin 3 myń adam jumysqa tartylǵan edi. Qazirgi jas­tar sene qoımaıdy: jumysshylar ash-jalańash júrip bar jumysty qolmen atqardy, qarýlary kúrek, qaıla bolatyn. Turmystary da adam tózgisiz edi: 80-100 adamnan irkes-tirkes baraqtarda úıme-júıme bolyp turyp jatty…

Osylaı Qazaqstan qara metal­lýrgıasynyń negizi qalandy. Marten peshterinen keıin usaq prokat standary qatarǵa qosyldy. Qara metalýrgıa óndirisine qazaq jastary alynyp, olar Nıjnıı Tagıl, Beloresk, Alapaevsk, ataqty Magnıtogorskiden otty mamandyqty ıgerip jatty. Sóıtip, joǵaryda aıtqanymyzdaı soǵys biter jyldyń aldynda, dál 31 jeltoqsan kúni tuńǵysh qazaqstandyq bolat balqytylyp, birden qarý-jaraq, artılerıa snarádtaryn shyǵarýǵa jóneltildi. Jeńisti jaqyndatýǵa bul bir mysqal bolsa da úles edi. Marten peshin qabyldap alý jónindegi memlekettik komısıany sol kezdegi respýblıka Halyq Komısarlary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary D.Qonaev basqarǵan. Qazaq metalýrgıa zaýytynyń qurylysshylary men metalýrgterin Joǵarǵy Bas qolbasshy quttyqtady. Úkimettik jedelhatta bylaı delingen:

«Qazaq metalýrgıa qurylysynyń qurylysshylaryn jáne montajshylaryn, Qazaq metalýrgıa zavody qyzmetkerlerin №1 marten peshiniń qurylysyn bitirip, paıdalanýǵa berýlerińizben quttyqtaımyn. Soǵys ýaqytynyń qıyn jaǵdaılarynda qurylysshylar men montajshylardyń qajyrly eńbegi arqasynda Qazaq SSR-indegi tuńǵysh metalýrgıa zavodynyń qurylysy iske asyrylýda. Qazaq Respýblıkasy ındýstrıaly órkendeı berýdiń bazasy bolǵan Qazaq metalýrgıa zavodynyń qurylysyn tez aıaqtap, kórneki tabystarǵa jetýlerińizdi tileımin. I.Stalın. 31.12.1944».

1945 jyly qazanda kúzde Samarqan poselkesi Temirtaý dep qaıyra atalyp, qala mártebesine ıe boldy. Oǵan da, mine, 70 jyl tolyp otyr.

Osy jerde Temirtaý ataýynyń qalaı paıda bolǵanyn eske alsa da bolady. Arqanyń «Abylaı aspas sary belinen» bastalatyn jazyq dál osy tusqa kelgende jataǵan shoqylarǵa ulasady. Syrt kózge bıik taýǵa uqsap, kez kelgen jolaýshyny ózine tartatyn. Ol kezde Nuranyń jaǵasynda at boıy quraq ósetin. Bul jer jergilikti halyqtyń jaıly jaılaýy edi. Qazaq jer-sý ataýyn qashan da taýyp qoıady ǵoı. Keıbir joramaldar boıynsha bir betkeıi attyń jaýyryna uqsas qyzylshaqa bolǵandyqtan tóbeni Jaýyrtaý dep, sol jerdegi ótkeldi Jaýyrótkel dep ataýy ábden múmkin. Alaıda, ishki Reseıden kelgen qonys aýdarýshylar osy jerde qala salyp, eldi mekendi Samarqan ataǵan. Bul 1909 jyl desedi. Al belgili qoǵam qaıratkeri Nurtas Ońdasynovtyń esteliginde 1945 jyly KSRO Aýyr ónerkásip mınıstri Tevosánǵa barǵanda ol shartty túrde bolsa da bolashaq qalaǵa at qoıý qajet ekenin bildiredi. «Sóıtti de «metal» degen sózdiń qazaqshasy qalaı ekenin surady. Men «temir» dep jaýap berdim. Tevosán «temir» degen sózdi ózinshe bir-eki ret qaıtalap aldy da, mine, jańa qalanyń aty osylaısha jańalyq bildirgeni jón, dep qýanyp ketti. Onyń oıynsha qalanyń aty Temir bolýǵa tıis. Biraq maǵan temir bolǵanda jaı temir emes, búkil qazaqtyń baqyty, molshylyqtyń, ıgiliktiń taý-taý temirleri degen oı kelip qaldy. Sóıttim de, Temirtaý dep ataıyq degen usynys jasadym jáne de taý degen sózdiń sımvoldyq mánin túsindirdim. Tevosán qýanyp ketti. Sóıtip, Temirtaýdyń temiri Tevosándiki de, taýy meniki bolǵanyna osy ýaqytqa deıin qýanamyn…» («Tuǵyry bıik Temirtaý», Qaraǵandy, 2005 j. kitabynan). Almatyǵa kelgennen keıin osy usynys bekip, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1945 jylǵy 1 qazandaǵy Jarlyǵymen Samarqan poselkesine qala mártebesi berilip, Temirtaý dep ataldy. Sóıtip, Jaýyrtaý jaılaýy taý-taý temir óndiretin Temirtaýǵa osylaı aınaldy. Sol kezdiń ózinde Temirtaýda QarGRES pen Qazaq metalýrgıa zaýytynan basqa sıntetıkalyq kaýchýk zaýyty, basqa jeńil jáne tamaq ónerkásibi óndiris oryndary, áleýmettik-mádenı oshaqtar jumys istep turdy.

Soǵystan keıingi jyldary da Samarqan jasandy sý qoımasynyń jaǵasynda tolyq sıkldy zaýyt salý ıdeıasy jalǵasyn tapty. 1948 jyldyń qazan aıynyń ózinde bolashaq óndiris alybynyń qurylys alańy tańdap alyndy. Ony anyqtaýǵa akademık Q.Sátbaev bastaǵan ǵalymdar qatysty. Qurylys salýǵa qalanyń shyǵys jaǵyndaǵy Muzdybaı qyratynyń etegindegi keń alań tańdap alyndy. 50-jyldardyń ortasynda partıanyń kezekti seziniń sheshimimen jańa zaýyt qurylysy bas­taldy. 1957 jyldyń 3 jeltoqsanynda Qaraǵandy metalýrgıa zaýyty tuńǵysh domna peshiniń irgetasyn ornatý saltanaty bolyp ótti. Komsomol sezi jańa zaýytty Búkilodaqtyq ekpindi qurylys dep jarıalady. Temirtaýǵa arman qýǵan myńdaǵan jastar aǵyldy. Eger 1957 jyly 9 myń adam jumys istese, 1958 jyly olardyń sany 17 myńnan asty, solardyń 70 paıyzy jastar edi. Júrek qalaýymen alyp qurylysqa kelgen jas­tar arasynda bolashaq Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev ta boldy. Tipti, bolgar jastary da qatysyp, qoltańbalaryn qaldyrǵan. Halqymyz jańa metalýrgıa alybyn Qazaqstan Magnıtkasy dep atady. Bul ataý halyqqa unady. Óıtkeni, sonaý ash-jalańash, asharshylyq jyldary myńdaǵan qazaqtar Oral Magnıtkasynyń qurylysynda bolyp, nápaqasyn sondaǵy jumystan taýyp aman qalǵan edi.

Bolashaq metalýrgıa óndirisine turǵylyqty halyq – qazaqtar arasynan maman kadrlar daıarlaý qajet boldy. Qaraǵandy taý-ken ınstıtýty keńeıtilip, polıtehnıkalyq ınstıtýtqa aınaldy, onyń janynan metalýrgıa fakúlteti ashylyp, ol keıin Temirtaý zaýyt-joǵary tehnıkalyq oqý orny retinde enshi alyp, bólinip shyqty. Máskeýdiń irgeli oqý oryndaryn bitirgen bilikti mamandar Asqar Qonaev (Qazaq metalýrgıa zaýytynyń smena bastyǵy, keıin akademık), Edige Túrkebaev (Qaraǵandy metalýrgıa zaýytynyń 60-jyldarǵy bas ınjeneri, keıin belgili ekonomıs-ǵalym), Mahmýd Aqbıev (eńbek jolyn eski zaýytta bastap, Qarmetkombınattyń 80-jyldarǵy bas dırektory bolǵan) jáne t.b. Qazaqstan qara metalýrgıasyn damytýǵa úles qosqandardyń aldyńǵy qatarynda boldy.

1960 jyldyń 3 shildesin biz Qazaqstan Magnıtkasynyń týǵan kúni dep esepteımiz. Dál osy kúni №1 domna peshiniń naýasynan tuńǵysh qazaqstandyq shoıyn seli tasqyndap, Temirtaýdyń jańa tarıhynyń betteri jazyldy. Tuńǵysh eńbek vahtasyna turyp, sol kúni aýysymdy basqarǵan Vadım Romanov pen aǵa gornovoı Ahat Nabıýllınniń esimderi kombınat tarıhyna altyn áriptermen jazylyp qaldy. Aıtýly oqıǵaǵa baılanysty ótken saltanatqa Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy D. Qonaev qatysyp, temirtaýlyqtardy tamasha eńbek tabysymen quttyqtady. Alǵashqy shoıyn alý vahtasyna jas metalýrg, bolashaq Elbasymyz N.Nazarbaev ta turdy. Ol №1 domna peshiniń shoıynshysy edi. 1958 jyly Dneprodzerjınsk qalasyndaǵy tehnıkalyq ýchılıshede ózimen birge barǵan 70 shaqty qazaq jas­tarymen birge Dnepr metalýrgıa zaýytynda taǵylymdamadan ótken. Basyna kıiz qalpaq kıip, kúlimdep turǵan jáne bir top domnashylarmen túsken tarıhı sýretter N.Nazarbaev domna sehynyń gornovoıy bolyp júrgende beınelengen. Eńbek jolyn qarapaıym metalýrgten bastaǵan Nursultan Ábishuly Qazaqstan Magnıtkasynyń ot-jalyndy sehtarynda quryshtaı shyńdaldy, óndiristik jáne qaıratkerlik joldan ótti.

«Temirtaý men úshin – altyn besik. Magnıtkanyń tarıhy, Temirtaýdyń tarıhy, onyń adamdarynyń taǵdyry meniń taǵdyrymmen ajyratylmas. Eger meniń ómirimde Magnıtka men Temirtaý bolmasa, men eshqashan Prezıdent bolmas edim», – dep jazdy ol keıin aǵynan jaryla. Magnıtkada, Temirtaýda komsomol, partıa jumysynda júrip Nursultan Ábishuly boıyna qaıratkerlik qasıetterdi sińire bildi. Onyń eńbektes serikteri de osy jerde eńbek jolyn bastap, bıikterge órledi, Táýelsiz Qazaqstannyń irgetasyn nyǵaıtýǵa laıyqty úles qosty. Atap aıtqanda, keshegi metalýrgter Qabıdolla Sarekenov partıa-keńes qyzmetinde boldy, búginde iri ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tóleýtaı Súleımenov te memlekettik qyzmette bolyp, Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Syrtqy ister mınıstri atandy. Al Dneprodzerjınskide birge oqyǵan serikteriniń ómir joly 2008 jyly jaryqqa shyqqan «Zaýyttyń baıaǵy sol ótkeli…» – «Ta zavodskaıa prohodnaıa…» degen kitapta baıandalǵanyn jurt jaqsy biledi.

Sóıtip, Qazaqstan Magnıtkasy, Temirtaý qalasy alyp qurylys alańyna aınaldy. Munda metalýrgıa óndiristerin salýǵa mamandandyrylǵan bas merdiger – «Kazmetallýrgstroı» tresimen qatar ondaǵan, tipti júzdegen odaqtyq, respýblıkalyq qosalqy merdigerlik qurylys-montaj uıymdary ıin tirese eńbek etip jatty. Alǵashqy domnadan keıin birinen soń biri úsh domna peshi, jeti koks batareıasy, eki aglomerat fab­rıkasy, marten, konverter sehtary, prokat standary iske qosyldy. Qala adam tanymastaı ózgerdi. Myńdaǵan sharshy metr turǵyn úıler, mektepter, aýrýhanalar, balabaqshalar salyndy. Metalýrgterdiń mádenıet saraıy, stadıon, sport keshenderi, Jaýyrtaý eteginde shańǵy bazasy, taǵy basqa áleýmettik-mádenı ǵımarattar boı kóterdi.

Temirtaýdan el dańqyn asyrǵan talaı maıtalman metalýrgter men qurysh qoldy qurylysshylar shyqty. E.Baıǵazıev, A.Dáribaev, M.Músilimov, H.Baımurzınov, P.Zaharova, P.Lıso­venko, T.Adam-Úsýpov, A.Hvostov, A.Pan­chenko sıaqty óz isiniń naǵyz aıtýly sheberleri Sosıalısik Eńbek Eri ataǵyn aldy. E.Shevsov, S.Drojjın, O.Tıshenko, M.Aqbıev, V.Markov, T.Bur­hanov, Iý.Dýshın, M.Janybekov, V.Emý­shınsev, V.Mırko, V.Býrgov, G.Sım­bal syndy mamandar KSRO-nyń jáne respýblıkamyzdyń Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. Aıtýly bolat balqytýshy A.Júnisovtiń omyraýyna Qa­zaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, baıyr­ǵy metalýrg N.Nazarbaev óz qoly­men Qazaqstannyń Eńbek Eri altyn juldyzyn taqty.

Olardyń mamandyǵy – metalýrg. Al metalýrgtiń mamandyǵy batyldyqty, tapqyrlyqty, shapshańdyqty talap etedi. Shalys ketseń, jazym qylady. Mine, boıyna osyndaı qasıetter daryǵan maman Nursultan Nazarbaev Qaraǵandy metalýrgıa kombınatynda partkom hatshysy bolyp júrgende Kremldiń tórinde, Ortalyq komıtettiń hatshylyǵynda ózin bar qyrynan tanyta bilip, kombınattyń muqtajdaryn qorǵaı bildi. Sol jolǵy erligi men odaqtyq «Pravda» gazetine jazǵan «Prıchıslen k otstaıýshım» degen maqalasyn, biz, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń ómirbaıanyn zertteýshi jýrnalıser, ańyz áńgimedeı aýzymyzdan tastamaımyz. Endi qalaı?! Jas urpaqqa ónege bolsyn dep, onyń eńbek joly juǵysty bolsyn dep tileımiz ósken órkenge!

Temirtaý metalýrgteri jyr qylyp aıtatyn taǵy bir jaıt – 90-jyldardyń ortasynda Odaq ydyrap, burynǵy baılanystar úzilip, kombınat toqtap qalýǵa jaqyndaǵanda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń osy bir alyp óndiris ornyn qalaı aman saqtap qalǵandyǵy, ıaǵnı qazirgi «ArselorMıttal Temirtaý» kompanıasy sıaqty qýatty ınvestor taýyp berýi. Bul kompanıa, sondaı-aq, Qaraǵandy kómir baseıniniń koksteletin kómir óndiretin shahtalaryn da baýyryna basty. Kombınattyń jańa qojaıyny adamdardy jumyspen qamtamasyz etip, ýaqytynda jalaqy tólep otyrýmen qatar, óndiristi jańartyp, jańa sehtar men osy zamanǵy óndirister ashýda. Solardyń arasynan ystyqtaı alúmındeý óndirisin, bolatty úzdiksiz quıý mashınalaryn, jańa sortty prokat sehyn, jańartylyp, qaıta qurylǵan úshinshi jáne tórtinshi domna peshterin aıtsaq ta jetkilikti. Álemdik daǵdarysqa qaramastan, kompanıa Elbasy usynǵan údemeli ındýstrıalyq-ınnovasıalyq baǵdarlamanyń belsendi qatysýshysy bolyp tabylady. Kóptegen jobalar oılastyrylǵan. Sonyń biri birqatar ekologıalyq nysandar – sý daıyndaý kesheni, agloóndiristegi shań tazartý júıesi, 1- konverterdiń gaz tazartý qondyrǵysy, ák kúıdirý sehyndaǵy aınalmaly peshtiń gaz tazartý jelisi jáne t.t. Osy jobalar júzege asqanda aýaǵa las zattardy shyǵarý jylyna 20 myń tonnaǵa azaımaq. Demek, tabıǵat qorǵaý sharalaryna qomaqty úles bolyp qosylmaq. Sondaı-aq, eńbek qorǵaý baǵytynda da jyl saıyn aıtýly ister atqarylyp keledi.

Qazaqstan Magnıtkasy – elimizdiń betke ustar óndirisi. Ol búginde Qazaqstandaǵy ǵana emes, halyqaralyq iri «ArselorMıttal» kompanıasynda bolat óndirý jóninen birinshi oryn alatyn tańdaýly kásiporynnyń biri bolyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev bilikti metalýrg, óndiris uıymdastyrýshysy, el ekonomıkasynyń bas menedjeri retinde Qaraǵandy metalýrgıa kombınatynyń jumysyn nazardan tys qaldyrmaıdy. Qaraǵandy oblysyna sapary kezinde onyń sehtaryn aralap, adamdarynyń jaǵdaıymen tanysady, ózimen birge qoıan-qoltyq eńbek etip, aralasqan azamattarmen emen-jarqyn amandasady.

Elbasy Magnıtkada eńbek joly bastalǵanyn maqtan etedi. Temirtaý – Elbasyna berik tuǵyr bolǵan meken.

Búginde eńbekshi qala óziniń 70 jyl­dyq mereıtoıyn zor saltanat ústinde qar­sy almaq. Merekelik sharalar elimiz­diń tarıhyndaǵy eleýli oqıǵalar – Qa­zaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy, Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń, Qazaqstan Konstı­tý­sıa­synyń 20 jyldyǵy sıaqty aıtýly me­re­kelermen ushtastyryla ótki­zi­lip, «Máńgilik El» muratyna bet alǵan Qazaq­stan halqynyń birligi men ja­sam­paz­dyǵyn taǵy bir márte dáleldeı túspek!

Derekkóz: "Egemen Qazaqstan"