Ulytaýda Prezıdent Nazarbaevtyń «Habar» telearnasyna ótken jyly bergen taǵylymdy suhbaty tek Uly Dala halqy emes, kúlli túrki jurtynyń júregine jol tapqan dáris boldy desek, artyq emes. Olaı deýge tolyq negiz bar. Óıtkeni, búgingi tańda Prezıdent Nursultan Nazarbaev – tek Qazaq eli ǵana emes, túbi bir túgel túrkiniń kóshbasshysy retinde moıyndalǵan jáne túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa barynsha kúsh jumsap júrgen tanymal tulǵa.

Atalmysh suhbatynda Elbasy qazaq memlekettiginiń baıyrǵy tamyrlary óte ári­den, atap aıtqanda, bizderdiń ata-tekteri­miz bolyp tabylatyn ǵundar men saqtardan, kók túrikterden jáne onyń ber jaǵyndaǵy Altyn Ordadan, al odan da naqtyraq aıtqanda, HV-XIX ǵasyrlar aralyǵynda qanat jaıǵan Qazaq handyǵynan bastaý alatynyn pash etken bolatyn.

«Aıtylmasa sóz jetim» demekshi, Elbasy qazaq halqynyń memlekettiligine qatysty tarıhı shyndyqty qasıetti Ulytaýda der kezinde aıtty. Sebebi, keıingi kezderde keıbir sheteldik aqparat quraldary «qazaqtardyń memlekettigi esh ýaqytta bolǵan emes» degen jalǵan aqparat taratýdy ádetke aınaldyra bastaǵan edi. Sondyqtan, bile tura bilmegensip, kóre tura kórmegensip, shynaıy tarıhty qasaqana burmalap, jymysqy aqparat taratýshylarmen kúresý tek qazaq tarıhshylarynyń ǵana enshisi emes, ádilet pen shyndyqty ardaqtaıtyn jasampaz elimizdiń árbir azamatynyń da ortaq múddesi.

Bul turǵydan kelgende, elimizdiń tarıhı sanasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan Prezıdent Nazarbaevtyń bastamasymen iske asyrylyp jatqan pármendi is-sharalardyń máni erekshe. Sondaı sharalardyń biri ótken jyldyń qyrkúıek aıynda Halyqaralyq túrki akademıasynda «Uly Daladaǵy memlekettik dástúr sabaqtastyǵy» degen taqyryp aıasynda ótkizilgen halyqaralyq semınar bolatyn. Ol sharaǵa 12 memleketten kelip qatysqan ǵalymdar toby túgeldeı túr­ki jurtyna ortaq tarıhty ǵundardan bas­tap, kók túrikter arqyly sabaqtastyra jal­ǵastyrýǵa tolyq qoldaý bildirgen bolatyn.

Sonymen qatar, akademıada túrki tarıhyna qatysty jáne birneshe baǵyttar boıynsha, atap aıtqanda, «Shyǵys túrik qaǵa­natynyń tarıhy», «Batys túrik qaǵanatynyń memlekettik qurylymy» syndy irgeli ǵylymı jumystar da qatar júzege asyrylýda.

Uly Daladaǵy memlekettik dástúr sabaqtastyǵy týraly sóz qozǵalǵanda, qazaq dalasyndaǵy memlekettik dástúrdiń de shet qalmaıtyny daý týǵyzbaıtyn shyndyq. Máselen, Nursultan Nazarbaevtyń Astana qalasynyń aktıvimen ótkizgen bir kezdesýiniń barysynda qazaq memlekettiginiń tarıhy Qazaq handyǵynan bastaý alatynyn taǵy da túıindegen bolatyn. Prezıdenttiń bul tujyrymyn halyq óte jyly qabyldady. Sosyn, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy 2015 jyly elimizde de, shetelderde de keńinen atalyp, jalǵasyn taýyp keledi.

Sondaı is-sharalardyń biri emes, biregeıi bıylǵy qyrkúıek aıynyń 11-i kúni Astana tórindegi Táýelsizdik saraıynda ótken saltanatty jıyn boldy. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tereń tamyrly tarıhı shyndyqqa negizdeı otyryp, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna baǵyshtaǵan taǵylymy tereń ataly sózi sol jıynǵa ulan-baıtaq elimizdiń barlyq aımaqtarynan arnaıy shaqyrylǵan aǵa býyndy el eleýlileri men qoǵam qaıratkerlerin ǵana tebirentip qoıǵan joq. Tikeleı efır arqyly búkil el qulaǵyna birden jetken jandy sóz mıllıondaǵan ózge otandastarymyzdyń da rýhyn oıatyp, onyń ishinde, ásirese, búgingi jas urpaqtyń patrıottyq sezimin de jalyndatyp, bıik beleske kóterip ketti. Sondaı-aq, kúlli halyqtyń júregine tóte jol taýyp, jappaı qoldaýyna ıe bolǵan osy bir uly toı saltanaty darytqan kóńil-kúıdiń syn-sıpaty da ózgeshe boldy.

Birinshiden, Uly Dalanyń halqy júrekke jylý syılaıtyn sheshen sóz ben sanany jań­ǵyrtyp, dúr silkindiretin kósemsózdi tanı alatynyn da, ondaı qundylyqtardy qadir­leı biletinin de birden baıqatty. Muny sal­tanatty jıynnyń atmosferasy tolyq dáleldedi.

Ekinshiden, osydan bes jarym ǵasyr buryn Qazaq memlekettiginiń negizin qalaǵan batyr babalarymyzǵa arnalǵan soqtaly da shynaıy sózdiń bastan-aıaq memlekettik tilde somdalǵany dúıim jurtty jigerlendirip jiberdi. Bul kóńil-kúı saltanatty jıynnyń ústinde rýhy oıanyp, odan keıingi sátterde de qanattanyp bara jatqan adamdardyń bet-júzinen aıqyn sezilip turdy. Bul sıpat, sonymen qatar, halyqtyń jigeri men qýaty ulttyń tili dál osylaısha qadirlense ǵana bıikteıtinin aıqyn baıqatty.

Úshinshiden, Elbasy Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıynyń ádettegideı toı toılaý úshin emes, eń aldymen, batyr babalarymyzdyń mártebeli rýhyna taǵzym etý úshin jáne taǵdyr talaıynyń san alýan tar joly men taıǵaq keshýlerinen súrinbeı ótken ata tarıhymyzdan taǵylym alý jolynda ótkizilip otyrǵanyna erekshe ekpin berip, el nazaryn sol nysanalarǵa qaraı burdy. Bul ýáj de kóptiń kókeıinen shyqty.

Tórtinshiden, aıtylmasa, sózdiń atasy óledi demekshi, Memleket basshysy ádette ashyq aıtyla bermeıtin elimizdiń basybaıly kezeńindegi qasiretke toly taǵdyryna qatysty ashshy shyndyqtyń tyǵynyn túgel aǵytty. Máselen, Prezıdent Keńes Odaǵy zamanynda Qazaqstan mektepterindegi jas urpaqtyń tek «KSRO tarıhy» atty ortaq oqýlyqtan ǵana bilim alýǵa májbúr bolyp, ata tarıhynan múlde alshaqtap qalǵanyn da, sondaı-aq, keńestik bıliktiń solaqaı saıasatynyń saldarynan Qazaq handyǵynyń shańyraǵyn kóterip, aıbynyn asyrǵan uly handarymyz ben dańqty batyrlarymyzdyń esimderi birte-birte el jadynan óshirile bastaǵanyn da, ishten shyqqan jaý jaman demekshi, surqıa saıasattyń shashbaýyn kóterip, óz handarymyzdy ózimizge jamandap, óz ishimizden shyqqan jandaıshaptardyń qurmetke bólenip kelgenin de, Almaty men Astana nemese oblys ortalyqtary men iri eldi mekenderde áıgili handarymyz ben­ batyrlarymyzǵa eskertkish turmaq, olar­dyń atyna bilim men mádenıet nysandary ǵana emes, tipti, jalǵyz-jarym kóshe de buıyr­maǵanyn, ony bylaı qoıǵanda, Qa­zaq handarynyń aty atala qalsa, olarǵa ús­tem tap ókili degen keleńsiz shala baılap, qısyn­syz aıyp taqqanyn úlken ókinishpen ashyq baıandaı otyryp, Keńestik ozbyr bıliktiń jasandy bet perdesin sydyryp tastady.

Prezıdent ulttyq namysty qaıraıtyn jáne bir otty sózdi el nazaryna usyndy: «Qazaq tarıhynda biz uıalatyn eshteńe joq… Bizge babalar tulparlarynyń tuıaǵymen jazylǵan ata tarıhynyń ár paraǵy erekshe qymbat. Qazaqtardyń búgingi jáne bolashaq býyny ony árdaıym oryndy maqtan etetin bolady… Osynaý uly babalardyń bıik rýhyna barlyq urpaq aıryqsha  qurmetpen bas ıip, rızashylyǵyn bildiredi.  Olardyń ultqa sińirgen ushan-teńiz eńbegi árdaıym el esinde saqtalady.».

Prezıdenttiń tereń tebirenisti ultjan­dylyqpen, osylaısha, uly handarymyz ben batyr babalarymyzdyń óshpes rýhyna halyq aldynda taǵzym etip, ádil baǵasyn bergeni saltanatty jıynnyń mánin arttyryp, ulttyq sanany qaıta jańǵyrtýyna pármendi septigin tıgizdi.

Besinshiden, Elbasy Uly Dalanyń el-jurty táýelsizdik jolynda «myń ólip, myń  tirilgen» halyq ekenin, sondaı-aq, Táýel­siz­dik degen qasıetti uǵymnyń, eń aldy­men, Máńgi El bolýdy kókseıtin óz mem­leketimizdiń kıeli birligimen egiz ekenin­ taǵy bir márte eske saldy. Batyr baba­lary­myzdyń yntymaǵy jarasqan zamandarda dańqy asyp, kerisinshe, bas-basyna bı bo­lyp, bılikke talasqan kezderinde bereke­leri men sıqy qashyp, bólshektelip ketkenin búgingi urpaq sanasyna dóp tıgizdi. Sosyn, birlik – barlyq jeńisterdiń altyn qaınary, el qorǵaǵanda kúsh-qýat be­rer asqaq aıbary, kerisinshe, altybaqan alaýyzdyq memlekettiktiń negizin shaıqal­tatyn jegiqurt ekenin aıshyqtaı túsip, taǵy biraz tarıhı shyndyqty ortaǵa tastady:

«Qazaq handyǵy budan bes jarym ǵasyr buryn ǵana shańyraq kóterse de, Eýrazıanyń Uly Dalasynda ornaǵan arǵy dáýirdegi saq, ǵun, úısin memleketteriniń, bergi zamandaǵy Uly Túrik qaǵandyǵy, Deshti Qypshaq pen Altyn Orda memleketteriniń zańdy murageri boldy. Arǵy dáýirlerge barmaı-aq, taza túrkilik zamanymyzǵa zer salar bolsaq, áıgili Rım ımperıasy qulap, Eýropadaǵy osy kúngi memleketterdiń nobaıy áli qalyptasa qoımaǵan VI ǵasyrdyń 552 jyly Altaıda Uly Túrik qaǵanaty atty qýatty, kúshti memleket dúnıege keldi. Ol nebári jarty ǵasyr ishinde Altaı men Kavkaz ara­syndaǵy alyp dalada jeke-dara bılik júrgizdi. Dáýirlep turǵan kezinde Vızantıa men Irannan, Qytaıdyń eki patshalyǵynan alym alǵan er túriktiń óz ishinde berekesi ketip, bılikke talas bastaǵanda, áýeli batys jáne shyǵys bolyp ajyrap, keıin oǵyz, qarluq, qypshaq bolyp bólinip, jaýlaryna jem boldy. VIII ǵasyrda tasqa qashalǵan Kúltegin jazýynda: «Aldaý men arbaýǵa arandaǵan túrik halqy birliginen aıyryldy. Tabǵashtarǵa qaısar uldary qul, kórikti qyzdary kúń boldy», – dep jazylǵan». Mine, taǵylym.

Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev búkil álem ǵylymy moıyndaǵan ǵulama tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlatıdiń jazba muralaryna súıene otyryp, Qazaq handyǵynyń zamanyn at jalynda kún keshken Alash jurtynyń qaharmandyq dáýiri bolǵanyn úlken maqtanyshpen túıin­dedi. Sondaı-aq, Kereı men Jánibek sultandardyń 1465 jyly Ábilqaıyr ulysynan bólinip shyǵyp, Shý men Talastyń arasynda Qazaq handyǵynyń alǵashqy shańyraǵyn kótergenin, olardan soń bılik qurǵan Qasym hannyń handyqtyń irgesin bekitip, keregesin kergenin, Haqnazar hannyń el shekarasyn Edildiń boıyna deıin keńeıtip, Táýekel hannyń Túrkistan ólkesin túgeldeı Qazaq handyǵyna qaratqa­nyn, sol sıaqty, Eńsegeı boıly er Esim hannyń eldiń irgesin bekitý jolynda qolbas­shylyǵymen tanylǵanyn, Salqam Jáń­gir hannyń Orbulaq túbindegi shaıqasta joń­ǵarlarǵa oısyrata soqqy bergenin, Áz Táýke hannyń «Jeti jarǵyny» engizgenin ádiletti aıshyqtaı otyryp, handardyń kópshili­giniń ómiri kóbinese maıdan shebinde ótkenin, sondyqtan da, qazaqtyń alǵashqy on tórt hanynyń jeteýi joryq jolynda qaza tapqanyn eske saldy.

Sóz qadirin túsinetin ári ony sanasyna toqı alatyn ár azamattyń naqty ǵylymı dáıekterge negizdelgen bul tarıhı taǵylymnan da mol ǵıbrat alǵany kúmán týdyrmasa kerek.

Altynshydan, Astanada ótken saltanatty jıyn «qýanyshty bólisse, kóbeıedi» degen ataly naqyldyń tozbaıtyn qundylyq ekenin taǵy da bir dáleldep berdi. Oraıy kelip, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn birge ulyqtaýǵa Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń besinshi Samıtine Prezıdent Nazarbaevtyń arnaıy shaqyrýymen kelgen Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev, Qyrǵyz  Respýblıkasynyń Prezıdenti Almazbek Atambaev, Túrkıanyń Uly Ulttyq Jınalysynyń spıkeri Ismet Iylmaz, Túrikmenstan Úkimetiniń vıse-premeri Sapardurdy Toılıevtiń qatysýy saltanatty jıyn men mádenı sharalardyń mánin arttyryp, abyroıyn asqaqtatqany daýsyz.

Jetinshiden, syrt kóz – synshy demekshi, jahandaný zamanynda tarıhı taǵdyr talaıynyń saldarynan bir-birinen bólinip ketken, tili, dili, dini men tegi bir túrki halyqtarynyń búgingi kóshbasshylarynyń qaıta yntymaq jarastyryp, saıasatta, ekonomıkada, ǵylym men bilimde, tehnologıada osylaısha ózara yqpaldastyq baılanystardy nyǵaıtyp jatqanyna saltanatty jıynnyń qurmetti qonaǵy retinde shaqyrylǵan sheteldik tulǵalar men elshiler de kýá bolyp, rızashylyq bildirip otyrǵany sezilip turdy.

Segizinshiden, saltanatty jıynnyń ertesine, Batys áleminiń birneshe tilinde táýlik boıy tatymdy ári shynaıy jańalyqtar taratatyn, abyroı-ataǵy bıik «Euronews» telekanaly Astana tórinde ótken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıyn men mádenı sharalar týraly qysqa da nusqa habardy búkil álemge málim etip úlgerdi. Shyndyqty ǵana ýaǵyzdaıtyn aqparat quraldaryn tórtinshi bılik dep beker atamaǵan ǵoı. Endeshe, endigi jerde Qazaq handyǵymen sabaqtasyp jatqan búgingi «Uly Dala eli» degen qasıetetti esimdi ıelene bastaǵan Qazaq memlekettiginiń baı tarıhynan búkil planeta halqy da habardar boldy deýge tolyq negiz bar.

Sóz retinde búginde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy aıasynda Qazaqstan halqynyń birligin pash etýge baǵyttalǵan, ıaǵnı, etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisin nasıhattaýǵa arnalǵan arnaıy «Uly Dala eli» ekspedısıasy Otanymyzdyń túkpir-túkpirin aralap, jurtshylyqpen kezdesýler ótkizip, atalǵan taqyrypta dárister oqyp júrgenin de aıta ketsek, esh artyqtyǵy joq. Óıtkeni, munyń bári óte qajet sharalar.

Qoryta aıtqanda, maqalaǵa arqaý bolǵan Elbasynyń myzǵymaıtyn ǵylymı irgetasqa negizdelgen bul dárisin Uly Dala eliniń bes jarym ǵasyrlyq tarıhyn qamtıtyn toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini dep qabyldaǵan lazym. Naqtyraq aıtqanda, bul qujatty Uly Dala eliniń tól tarıhynyń oqýlyǵy retinde orta mektep oqýshylary men joǵary oqý oryndary shákirtteriniń deńgeıine sáıkestendirip, aınalymǵa tezirek engizip jiberse artyq bolmaıdy. Óıtkeni, Elbasynyń ulaǵatty dárisi Uly Dala eliniń ótken dáýirlerdegi tarıhy men búgingi bolmysyn ǵana qamtyp qoımaı, jarqyn bolashaǵyna da jón siltep tur.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan