XV ǵasyrdyń sońyndaǵy Máskeý memleketinde Mońǵol ımperıasy men Altyn Or­daǵa táýeldilikti bildirgen, han jarlyqtary arqyly Máskeý bekteri bılikteriniń zań­dastyrylǵanyna qatysty qujattar óziniń ózektiligin joıa bastaıdy. Eski uı­ǵyr jazýynda jazylǵan qujattardy oqyp, maǵynasyn ajyratatyn saıasat adamdary da ómirden ótip, ol jazýlardy Máskeýde eshkim de oqı almaıtyn jaǵdaı qalyp­tasa­dy. Máskeý saıasatkerleri shyǵys eldermen baılanys jasaǵanda endi kóbinese arab jazýyndaǵy túrkilik mátindermen jumys isteıdi. Ondaǵy elshilik qyzmetindegi jáne onymen baılanysty qurylymdarda eńbek etetin musylman dinindegi «qyzmettegi tatarlardyń» syrtqy saıasat júrgizýdegi mańyzy arta túsedi. XV ǵasyr sońy – XVIǵasyrdaǵy halyqaralyq qatynastarda endi qoldanylmaıtyn uıǵyr jazýyndaǵy qujattar saıası qoldanystan shyǵady, memleket mártebesine laıyq emes dep te tabylady, qalǵandaryn Máskeý saraıynda qalys qaldyrmaǵan órtter joıady.

Máskeýde saqtalǵan elaralyq qatynas qu­jattary Máskeý memleketiniń saıası órlegen, saıası derbestikti ıelengen zamanynan bas­tap júıe­lene túsedi. XV-XVII ǵasyrlardaǵy Más­keý memleketiniń qujattary men elaralyq is qaǵaz­dary Máskeýdiń elshilik buıryǵynda (Po­solskıı prıkaz) jáne Patsha arhıvinde qor­da­lanady. XVII ǵasyrdaǵy Oral men Sibirge qa­tys­ty birqatar is qaǵazdary Máskeýdiń Qazan jáne Sibir buıryǵynda jınaqtalyp, arhıv qo­ryna alynady. Máskeý memleketiniń XV-XVII ǵasyrlardaǵy halyqaralyq baılanystaryna qatysty qujattary bul kúnde Reseıdiń mem­le­ket­tik kóne derekter arhıvinde (Rossııskıı gosýdarstvennyı arhıv drevnıh aktov – RGADA, burynǵy ataýy – Sentralnyı gosýdarstvennyı arhıv drevnıh aktov SSSR – SGADA) saqtalyp keledi.

Máskeý memleketiniń elshilik qujatnamasyn­da «elshilik kitaptar» («posolskıe knıgı») tolymdy derekteme toptamalary retinde erek­she mán-maǵynaǵa ıe. Árbir elshilik kitap­ jeke eldermen saıası-dıplomatıalyq baıla­nys­tardyń belgili bir ýaqytnamalyq kezeńin qam­tıtyn qujattar men is qaǵazdarynyń jınaqy­lanǵan kóshirmesi bolyp tabylady. Bul qol­jazba kitaptardyń memleketaralyq qarym-qa­ty­nas­tardy jalǵastyrýda qoldanbaly mańyzy bolǵan.

XVI ǵasyrdaǵy Qazaq handyǵy tarıhyna qatysty negizgi málimetter Máskeý memleketiniń Noǵaı Ordasymen, Qyrym handyǵymen, Osman patshalyǵymen qarym-qatynas kitaptarynda ushyrasady. XVII ǵasyrdyń sońǵy shıregine deıin qazaqtar týraly negizgi derekterdi Máskeý memleketiniń oırat-qalmaqtarmen jáne mońǵoldarmen saıası baılanys is qaǵazdary beredi.

Qazaq handyǵynyń ózimen jasalǵan qarym-qatynas mátinderiniń Máskeýde saqtalý taǵdy­ry aýyr. Tól memleketimizdiń birese órlep, bir kezeńderde álsiregen jaǵdaılary Qazaq han­dyǵy men Máskeý memleketi elshilik baı­la­nystarynyń XVI ǵasyrda úsh ret jandanyp, arasynda eki ret uzaq kezeńderge úzilip qalǵandyǵy áser etken. XVI ǵasyrdyń onynshy jyldaryndaǵy «Qasym han tusyndaǵy qazaq kitaptary» Máskeýdiń patsha arhıvinde 38-shi jáshikte tizimdelgeni belgili. Aqnazar hannyń 1571-1572 jyldardaǵy Máskeýge ji­bergen elshiliginiń jáne XVI ǵasyrdyń 70-jyldaryndaǵy qazaq-orys saıası qaty­nas­tarynyń mátinderi de bizge belgisiz sebep­ter­men (Máskeý memleketindegi «oprıchnına» jyldaryndaǵy ishki turaqsyzdyqqa, Máskeýdi sol jyldary shabýyldaǵan Qyrym hany Dáýletkereı joryqtarynyń qujattarǵa tıgizgen zardaptaryna da baılanysty bolýy múmkin) keıingi zamandarǵa jetpedi.

Qazaq qujattarynyń saqtalýyna Máskeý mem­leketindegi Bulǵaq («Smýta») jyldary (1606-1613) keri áserin tıgizdi. Al kóptegen qujat­tar Máskeýdegi 1626 jylǵy joıqyn órtte ja­nyp ketti. XVI ǵasyrdaǵy Qazaq handyǵymen baılanys qujattary 1594-1596 jyldardaǵy Táýe­kel hannyń Qulmuhammet elshiliginiń jáne Máskeýdiń V. Stepanov elshiliginiń materıal­darymen ǵana shekteldi. Bul eki elshilik derek­te­ri bul kúnde Máskeý memleketiniń «Qazaq («Qyr­ǵyz-qazaq» isteri)» qujattar toptamasynda tur.

XVII ǵasyrda eki memlekettiń aralyq aımaqtaryna ornalasyp alǵan jáne shapqyn­shylyqtarymen mazalap otyrǵan oırat-qalmaqtar baılanystaryn órbitýge úlken kedergi keltirdi. Alaıda, Esim han zamany jáne odan keıingi jyldar tarıhyna qatysty orys derekteri de az emes. XVII ǵasyr sońyndaǵy, Táýke han zamanyndaǵy Qazaq handyǵy men Máskeý memleketiniń memleketaralyq qarym-qatynas qujattary Reseıdiń Sibir ortalyqtarynda saqtalǵanmen, jeke jınaqqa biriktirilmeı qalǵan.

Qazaq handyǵy týraly shashyrandy derekter Máskeý memleketiniń Polák-Lıtva memleketimen, Shvesıamen, basqa da keıbir eýropalyq jáne Persıa, Buhara, Hıýa sıaqty azıalyq memlekettermen saıası baılanys qujattarynda ushyrasady. Máskeý memleketiniń ǵana emes, ásirese, Lıtva derekteriniń de keıbiri Shyǵysty zertteýshiler nazaryna ilingen. «Lıtva metrıkasynyń» Máskeý arhıvindegi qujat toptamasy saqtalǵan. Reseı ımperıasynda elshilik kitaptardy jaryqqa shyǵarý isin XVIII ǵasyr sońynda tarıhshy M. Sherbatov pen aǵartýshy A. Novıkov bastap, XIX ǵasyrda birqatar orys arhıvısteri jalǵastyrdy. Keńes zamanynda Qazaq handyǵy tarıhyna qatysty mátinderdi jarıalaý isi saıabyr tartyp, sońǵy onjyldyqtarda ǵana qaıta jandanǵan. Qazirgi Reseıdegi qujattardy jarıalaý isin alǵa bas­tyrýda Keńes zamanynyń sońynda N. Rogojın qolǵa alyp, bul kúnderde dala memleketteriniń tarıhyna qatysty mátinderdi jarıalaýǵa V.Trepavlov jáne tatar tarıhshylary óz úlesterin qosýda.

Meniń Reseıdiń kóne derekter arhıvi (RGADA) qorlaryndaǵy qoljazba mátinderdi zertteý jumystarym 1983 jyly bastalyp, 90-jyldary qatarymen birneshe jyl, odan soń 2004 jáne 2013 jyldary jalǵastyryldy.

Máskeý muraǵatyndaǵy tyń derekter negizinde kandıdattyq dısertasıany 1988 jyly qorǵap shyqsam da, negizi 80-jyldarda jazylǵan monografıa kesheýildep, qarjylyq daǵdarysqa baılanysty 90-jyldardan keıin ǵana shyǵara aldym. Bul kezde Noǵaı Ordasynyń tarıhyn zertteýdi menen birqatar jyl keıin bastaǵan máskeýlik tarıhshy V.Trepavlov zertteýlerin jarıalap ta, meniń jarıalanǵan jumystaryma silteme jasap ta úlgergen edi. 1998-2008 jyldary Máskeý muraǵatyndaǵy birqatar túpnusqa mátinderi Semeıde shyǵatyn respýblıkalyq «Abaı» jýrnaly arqyly oqyrmanǵa usynyldy. 2005 jyly Máskeý arhıvi qorlaryndaǵy belgisiz bolyp kelgen shashyrandy derekterdiń, XVIII-XX ǵasyrlarda Reseı arhıvısteri jarıalaýǵa kúsh qosqan Qazaq handyǵy tarıhyna qatysty qujattardy toptastyryp, «Orys memleketiniń elshilik materıaldary» (Posolskıe materıaly Rýsskogo gosýdarstva (XV-XVII vv.) // Istorıa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah XVI-XX vv. T.1. – Almaty, 2005) degen atpen túpnusqa tilinde jaryqqa shyǵardym. Sonymen, bul kúnde Máskeý memleketiniń memleketaralyq is qaǵazdaryn basyp shyǵarǵan sanaýly ǵylymı ortalyqtar qatarynda óz elimizdiń qalalary da bar.

Biz jarıalaǵan ortaǵasyrlyq orys mátinderi Qazaq handyǵy tarıhyna kóptegen jańalyqty derekter qosty. Olardyń ishinde Qasym hannyń 1521 jyldyń basynda qaıtys bolýy, Qazaq handyǵynyń 1521-1523 jyldardaǵy saıası jaǵdaıy jáne el bıleýshileri, Qazaq handyǵynyń 1523 jyly Qyrym handyǵymen saıası baılanystarda bolýy, 1537-1538 jáne 1581-1582 jyldardaǵy saıası kúızelister jaıy, Aqnazar han men Shyǵaı, Jalym sultandardyń Noǵaı Ordasyna qarsy 1568 jyldyń kúzinde baǵyttalǵan joryǵy (bul da áli kúnge deıin jańylys 1569 jyl dep kórsetile beretin jaıy bar), bul joryqtyń Hajy-Tarhandy musylman jurtyna qaıtaryp alýdyń jalpytúrkilik jos­parmen, Osman patshalyǵy syrtqy saıasatymen baılanystyǵy, Aqnazar hannyń Qazaq handyǵy men Máskeý memleketi arasynda bolǵan alǵashqy áskerı qaqtyǵystan týǵan salqyndyqty joıý maqsatynda Máskeý memleketine 1571-1572 jyldary jibergen elshiligi jáne odan keıingi jyldardaǵy Qazaq handyǵy men Máskeý memleketiniń baılanystary sıaqty oqıǵalar tizbegi, Aqnazar han balalarynyń Astrahanǵa kelýi jáne bul oqıǵaǵa baılanysty Qazaqtyń Úlken Ordasy týraly alǵashqy orys dereginiń 1585 jyly jazylǵany týraly (tarıh ádebıetinde eskishe kórsetile beretin 1616 jyl emes) jańa tarıhnamalyq túsinikter jarıalandy. Esim hannyń 1627 jylǵy Tashkent joryǵy týraly Máskeý elshilik buıryǵynda saqtalǵan derek pen qujat mátininiń fotokóshirmesin 2005 jylǵy qujattar jınaǵynda jarıaladyq.

XVI ǵasyr derekteri negizinde Qazaq handyǵyndaǵy jáne basqa da oqıǵalar týraly zertteý materıaldardy 1985-1988 jyldary jáne odan keıin 1998-2005 jyldary jarıalaǵan edik. Azaýly Dospambet jyraý týraly derekterdi de Máskeý arhıvindegi elshilik kitaptarynan taýyp, jurtqa jetkizdik. Dospambet jyraý birqatar ádebıetshiler aıtatyndaı 1523 jyly qaıtys bolmaǵan. Keıin, 1595 jyl ekenin naqty derektermen kórsettik. Biraq ádebıetshiler eski tujyrymdardy qaı­talaı bergen soń, zamanyndaǵy saıası qaıratker jáne jyraýdyń 1535-1595 jyldary ómir súrgeni týraly arnaıy maqalalar toptamasyn 2005-2006 jyldary jarıalaýyma týra keldi.

Qazaq pen noǵaıdyń, ózge baýyr halyqtardyń rýlyq-taıpalyq quramyn, ár kezeńdegi turmys-tirshiligin, qoǵamdyq jáne mádenı ómirin zertteýde sarqylmaıtyn materıaldar Máskeý kóne derekter arhıvi qorynda bar. Ony jaryq­qa shyǵarýdyń reti endi týa bastady. Sol múm­kin­dikti paıdalanyp qalýymyz kerek. Iá, Máskeý arhıvindegi qoljazba mátinderdi ıge­rýdiń aldaǵy kezeńi – bizdiń zamanymyzǵa jet­ken túrkilik, eski noǵaı, qazaq mátinderin jarıalaý bolyp tabylady. Bul – kúrdeli, bu­ryn múlde bastaýy bolmaǵan jumys. Osy maqsatta L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ult­tyq ýnıversıteti «Otyrar kitaphanasy» ǵy­ly­mı ortalyǵynyń josparymen biz Reseı Fede­rasıasy qalalaryna issapar jasadyq. Alda da aıttyq, ult tarıhyna qatysty derekter jı­naý isin bir sátte toqtatpaýymyz kerek. Bul kúnderi Máskeýdiń kóne derekter ar­hıvindegi qujattardy túbegeıli zerttep, túp­nusqa mátinderdi jarıalaý, qazirgi tilimizge aýdarý sıaqty aýqymdy jumystar alda kútip tur.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan