2026 jyldyń basy halyqaralyq qatynastar tarıhynda jańa ári daýly kezeńniń bastalǵanyn kórsetti. AQSH-tyń Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýrony áskerı operasıa arqyly ustap, Nú-Iorkke jetkizýi álemdik qaýymdastyqty dúr silkindirdi. Bul bir ǵana qylmystyq is emes, AQSH-tyń halyqaralyq quqyqty aınalyp ótip, kúsh qoldaný arqyly saıası maqsatqa jetýine daıyn ekenin kórsetken oqıǵa retinde qabyldandy.

Osy oqıǵadan keıin Vashıngtonnyń bolashaqta qandaı memleketterge osyndaı qysym kórsetýi múmkin degen suraq aldyńǵy qatarǵa shyqty. Al dál osy sátte Donald Tramptyń Grenlandıaǵa qatysty málimdemeleri Eýropadaǵy alańdaýshylyqty birneshe ese kúsheıtti.

Madýro isi: qaýipti presedent

Nıkolas Madýroǵa AQSH sotynda esirtki trafıgi, qarýly toptarmen baılanys jáne halyqaralyq qylmystyq jelilerge qatysy bar degen aıyptar taǵyldy. Alaıda halyqaralyq deńgeıdegi negizgi daý aıyptardyń mazmunynda emes, memleket basshysyn shetel aýmaǵynda áskerı kúshpen ustap áketýinde boldy.

Bul áreket:

• memleket egemendigine qol suǵý,

• memleket basshylaryna beriletin ımýnıtetti joqqa shyǵarý,

• BUU Jarǵysynyń negizgi qaǵıdalaryn elemeý
  retinde baǵalandy.

Kóptegen elder úshin bul jaǵdaı «erteń kimniń kezegi?» degen oryndy úreı týǵyzdy.

Eýropanyń basty qorqynyshy nede?

Madýro isinen keıin Eýropadaǵy negizgi alańdaýshylyq — kúsh saıasatynyń jańa normaǵa aınalýy. Eger iri derjavalar halyqaralyq quqyqty elemeı, áskerı jolmen másele sheshýdi ádetke aınaldyrsa:

• shaǵyn jáne orta memleketterdiń qaýipsizdigi álsireıdi,

• halyqaralyq kelisimderge degen senim joǵalady,

• álem qaıtadan yqpal aımaqtaryna bóliný qaýpine tap bolady.

Osy fon aıasynda Grenlandıa máselesi qaýiptiń naqty sımvolyna aınaldy.

Grenlandıa: strategıalyq nysana ma, álde egemen halyq pa?

Grenlandıa – halqy nebári 57 myń adamnan turatyn, biraq Arktıkadaǵy eń mańyzdy geosaıası aımaqtardyń biri. Ol:

• Soltústik Atlantıkadaǵy áskerı baqylaý núktesi,

• sırek jer elementterine baı,

• Reseı men Qytaıdyń Arktıkadaǵy belsendiligine qarsy strategıalyq tirek retinde qarastyrylady.

Donald Tramp Grenlandıany AQSH-tyń ulttyq jáne ekonomıkalyq qaýipsizdigi úshin «asa mańyzdy» dep atap, ony satyp alý ıdeıasyn ǵana emes, áskerı nemese ekonomıkalyq qysym qoldaný múmkindigin de joqqa shyǵarmady.

Dál osy tusta Eýropanyń reaksıasy erekshe qatal boldy.

Germanıa men Fransıanyń ashyq qarsylyǵy

Germanıa kansleri Olaf Shols:

«Shekaralardyń myzǵymastyǵy – halyqaralyq quqyqtyń negizgi qaǵıdasy. Ol úlken memleketke de, shaǵyn elge de birdeı qoldanylýy tıis»
dep málimdedi.

Bul sóz — AQSH-qa baǵyttalǵan tikeleı saıası eskertý boldy.

Fransıanyń syrtqy ister mınıstri Jan-Noel Barro odan da qatań pozısıa ustandy:

«Eýroodaq óz shekarasyna shabýyl jasaýǵa jol bermeıdi».

Fransıa úshin bul másele tek Grenlandıaǵa qatysty emes. Parıj Eýropanyń strategıalyq avtonomıasy, ıaǵnı AQSH-tan táýelsiz qaýipsizdik saıasatyn qalyptastyrý qajettigin ashyq aıta bastady.

Danıa men NATO faktory

Danıa úkimeti Grenlandıanyń satylmaıtynyn jáne onyń bolashaǵyn tek jergilikti halyq sheshetinin birneshe ret rastady. Kopengagenniń basty ýáji:

• AQSH-tyń kúsh qoldanýy NATO ishindegi senimdi buzady,

• odaqtastar arasyndaǵy teńdik prınsıpin joıady,

• alánstyń mánin álsiretedi.

Fınlándıa, Norvegıa sekildi elder bul máseleni NATO sheńberinde ashyq talqylaý qajet ekenin aıtty. Al beıresmı deńgeıde keıbir eýropalyq dıplomattar «eger AQSH odaqtas eldiń aýmaǵyna kúsh qoldansa, NATO kimge qarsy odaq?» degen suraqty kótere bastady.

Yqtımal kelesi nysanalar

Sarapshylardyń pikirinshe, AQSH qysymy eń aldymen:

• sanksıalarǵa baǵynbaı otyrǵan,

• Reseı nemese Qytaımen tyǵyz baılanystaǵy,

• strategıalyq resýrstarǵa ıe elderge
  baǵyttalýy múmkin.

Latyn Amerıkasynda — Kýba men Nıkaragýa, al ǵalamdyq deńgeıde — Arktıka aımaǵy basty nazarda.

Qorytyndy

Nıkolas Madýronyń ustalyp, AQSH sotyna jetkizilýi — jańa geosaıası dáýirdiń belgisi. Bul dáýirde kúsh pen qaýipsizdik uǵymy halyqaralyq quqyqtan joǵary qoıyla bastaǵandaı.

Grenlandıa tóńiregindegi daý — osy úrdistiń eń aıqyn kórinisi. Búgin bul Arktıkada baıqalsa, erteń basqa aımaqtarda qaıtalanýy ábden múmkin.

Al álemdik qaýymdastyq úshin basty suraq ózgerissiz qalyp otyr:
halyqaralyq quqyq saqtala ma, álde ony kúsh saıasaty almastyra ma?