Kóz aldyńyzǵa elestetińizshi: álemde kún saıyn tonnalaǵan azyq-túlik qoqysqa tastalyp jatqanda, mıllıondaǵan adam asharshylyq zardabyn tartýda. Bir jaqta sýdyń tapshylyǵynan qurǵap qalǵan óńirler, ekinshi jaqta aǵyn sýdy aıaýsyz ysyrap etken qala turǵyndary. Qazirgi tutynýshylyq psıhologıanyń (consumerism) sheginen shyqqany sonshalyq, adamzat qajettilik úshin emes, jaı ǵana «kózqaras» pen «mártebe» úshin ómir súrýge kóshti.
Ysyrapshyldyq – búginde jeke adamnyń qaltasyna ǵana emes, jahandyq ekologıa men ulttyq kodqa qaýip tóndirip turǵan áleýmettik-ekonomıkalyq dert.
Statısıka men sán: Biz nege toıymsyz qoǵamǵa aınaldyq?
Qazirgi qoǵamdaǵy ysyraptyń sıpaty ózgerdi. Eger buryn bul túsinik tek materıaldyq ıgiliktermen ólshense, búginde ol rýhanı jáne sıfrlyq keńistikti de sharpydy.
- Azyq-túlik tragedıasy: Dúnıejúzilik statısıka boıynsha, óndiriletin taǵam ónimderiniń úshten biri (shamamen $1,3$ mıllıard tonna) tutynýshyǵa jetpeı nemese dastarqannan birden qoqys jáshigine jol tartady. Qazaqstandyq kontekste bul úrdis ásirese dańǵaza toı-jıyndar men «uıat bolady» degen jalǵan namystan aıqyn kórinis tabady.
- «Nesıelik mártebe» jáne Kargo-kýlt: Zamanaýı gadjetter men qymbat kıimderdi alý úshin tabysynan birneshe ese asatyn nesıe rásimdeý – qarjylyq saýatsyzdyqtyń shegi. Adamdar zattyń fýnksıonaldyq qundylyǵyna emes, onyń áleýmettik ortadaǵy «bedeline» aqsha tóleıdi.
- Tabıǵı resýrstardy talaý: Aýyz sý men energıa kózderin únemsiz paıdalaný – keler urpaqtyń nesibesine qol salýmen teń. Ekologtardyń boljamy boıynsha, aldaǵy onjyldyqta Ortalyq Azıa óńiri sý tapshylyǵynyń eń aýyr zardabyn tartýy múmkin.
Qoǵamdyq sanany transformasıalaý: sheshim Qandaı?
Bul dertten aıyǵý úshin tek zań ústemdigi nemese ekonomıkalyq shekteýler jetkiliksiz. Munda tereń mentaldy reforma qajet.
- Intellektýaldy únemshildik mádenıeti: Únemshildikti – sarańdyq emes, joǵary mádenıettilik pen jaýapkershilik dep qabyldaıtyn kez jetti. Batys elderindegi Zero Waste (qaldyqsyz ómir) nemese Minimalism (mınımalızm) aǵymdary – sán emes, sanaly adamnyń tańdaýy.
- Qarjylyq tártip: Memlekettik deńgeıde de, otbasylyq deńgeıde de strategıalyq josparlaý qalyptasýy tıis. Árbir satyp alynǵan zat «ımpúlsıvti emosıanyń» emes, «naqty qajettiliktiń» nátıjesi bolýy shart.
- Toı mádenıetin formattaý: Dańǵazalyq pen maqtanshaqtyqtyń sınonımine aınalǵan sharalardy ıntellektýaldy, shaǵyn jáne maǵynaly formatqa kóshirý trendin trendke aınaldyrý kerek.
Ysyrapshyldyq – baılyqtyń nemese keńpeıildiliktiń belgisi emes. Bul – ishki bostyqty materıaldyq zattarmen toltyrǵysy keletin rýhanı jutańdyqtyń aıqyn dıagnozy. Naǵyz aqsúıektik pen zıalylyq – bardy uqsata bilýde, árbir resýrstyń qadirine jetýde jatyr. Eger biz búgin tutyný mádenıetin ózgertpesek, erteń keler urpaqqa tek qaryz ben qoqysqa tolǵan planetany amanattap ketetinimiz ashshy da bolsa shyndyq.
