«KSRO nege qulady» degen taqyrypta qazir zertteýshiler kóp eńbektenip júr. Óıtkeni, «áleýmettik ádiletti, materıaldyq qundylyqtardy árkimniń eńbegine qaraı teń bóletin, ǵylymı-tehnıkalyq jetistikter kapıtalǵa monopolıalyq ústemdik etetin «shaǵyn toptyń» emes, barlyq qoǵamnyń ıgiligine paıdalanylatyn, halyqtarǵa erkindik beretin, naǵyz demokratıaǵa qol jetkizetin, turmys-ahýalyn jaqsartatyn, bolashaqqa degen senimin arttyratyn» álemdegi «eń ádiletti» qoǵamnyń kúıreýi ne sebepterden boldy degen saýal týa beredi. Zertteýshilerdiń negizgi bóligi KSRO-nyń kúıreý sebebin M.Gorbachev zamanynyń qaıshylyqtarynan kóredi. Ásirese, onyń ekonomıkalyq máselelerdi sheshýdiń ornyna saıası reformalar jasaımyn dep alaburtqan qadamdaryn synaıtyndar kóp. Degenmen KSRO-nyń qulaý sebepteri tek Gorbachevke baılanysty emes, áride bolatyn. Tómende shamamyz kelgenshe soǵan sarap jasap kórelik.
Ekonomıkalyq quldyraýdyń bastalýy
1970 jyldyń qorytyndysyna qaraǵanda KSRO 433,4 mlrd. dollardyń ishki ónimderin shyǵarypty. Bul álemdik İJÓ-niń 12 paıyzy. Sol jyly İJÓ boıynsha álemde birinshi orynda turǵan AQSH-tyń kórsetkishi – 1 trln.75 mlrd-qa jetip, KSRO-dan 2,5 ese artyq ketken. Biraq KSRO-nyń barlyq túkpiri ónim óndirýden dúnıejúzinde ekinshi orynǵa shyqtyq dep alaqaılaǵany anyq. Endi bir sekirsek Amerıkany da artqa tastaımyz dep keýdelerin soqqandar kóp boldy.
Al úshinshi oryndaǵy GFR 215 mlrd. dollarmen KSRO-dan eki ese tómen edi. Sondaı-aq ónerkásipteri barynsha damyǵan Japonıa 209 mlrd., Fransıa -148,9 mlrd., Italıa – 113,1 mlrd. dollarmen KSRO-dan áldeqaıda artta jatty.
Biraq jan basyna shaqqandaǵy İJÓ KSRO-da osy jyly 1790 dollar bolyp, joǵaryda aıtylǵan damyǵan elderdiń bárinen tómen boldy. Naqtylaı ketsek, bul jylǵy jan basyna shaqqandaǵy İJÓ AQSH-ta – 5126., Fransıada – 2872., Germanıada – 2712., Italıada – 2120., Japonıada – 2016. dollar-tyn. Degenmen, bul da jaraıdy, óıtkeni KSRO áli quldyraýdan aman turǵan. Kórshiles memlekettermen salystyrar bolsaq KSRO-nyń jan basyna shaqqandaǵy İJÓ-si tipti qarqyndy dep te aıtýǵa bolatyn. Máselen, ol Túrkıadan (703), Rýmynıadan (625), Polshadan (850), Úndistannan (111), Qytaıdan (112) áldeqaıda artyq edi.
Osy jyldary KSRO-nyń áskerı shyǵyndary birshama azaıtylyp, N.Hrýshev salyp ketken jolmen kele jatty. 1955-58 jyldary Keńes odaǵynyń áskerı shyǵyndaryn ol 1 mlrd. dollarǵa deıin qysqartqan. Sol kezeń úshin bul óte úlken qysqartý. Ásker men flottaǵy jaýyngerler sany 1,2 mln. adamǵa, al áskerı keshende qyzmet etetinder sany 3 mln. orynǵa deıin kemitilgen. Naq osy jyldary ǵana Keńes odaǵy memlekettik búdjetinde áskerı shyǵyndardyń İJÓ-degi úlesi tómendegen kez boldy. Basqa tarıhynda mundaı jaǵdaı eshqashan bolyp kórgen emes. Ol kezdegi áskerı-ónerkásiptik keshen de Keńes odaǵy basshylyǵynyń syrtqy saıasatyn anyqtaıtyn saıası salmaqqa qol jetkize almaǵan. Sonyń ózinde ÁÓK shyǵyndary membúdjet shyǵysynyń 14-15 paıyzyna jetip turǵan edi.
Árıne, KSRO damýdyń úshinshi sanatyndaǵy elderge qorǵanys ónerkásibi salasynyń ónimderin satyp turdy. Biraq bul saýdanyń ekonomıkalyq tıimdiliginen góri «sosıalızmdi álemge taratýdy» kózdegen saıası quramdas bóligi basym boldy. Sondyqtan da tólem qabileti tómen Soltústik Koreıa, Laos, Mysyr, Aljır, Iemen, Vetnam, Sırıa, Kambodja, Bangladesh, Angola, Mozambık, Efıopıa, Aýǵanstan, Nıkaragýa elderine shyǵarǵan qarý-jaraq jáne basqa da kómekter olardyń KSRO aldyndaǵy qaryzyn 31,6 mlrd. dollarǵa jetkizdi.
KSRO-nyń sońǵy jyldarynda akademık N.Shmelev qorǵanys salasyna bólinetin 10-15 mlrd. somdy azaıtyp, naqty ekonomıkaǵa salatyn bolsaq daǵdarystan shyǵatynymyzdy dáleldegen. Biraq bul kezde KSRO saıasatynyń negizin anyqtaıtyn ÁÓK bul azaıtýmen kelispegen. Al joǵaryda aıtylǵan 31,6 mlrd. dollar 60 jyldardan qalyptasyp, 90-shy jyldarǵa jetken pasıv, demek onyń áleýeti 90-shy jyldardaǵy qarajattyń áleýetinen áldeqaıda zor. Eger osynsha qarajat KSRO-nyń ekonomıkasyna quıylǵan bolsa, daǵdarys bálkı bolmas ta edi.
1980 jyly KSRO İJÓ-si 940 mlrd. dollarǵa jetip, 10 jylda 2,1 ese ósken. Biraq bul jetistik asa qýanta qoımaıdy, óıtkeni, salystyrmaly túrde aıtqanda, ekonomıkanyń damýy úshin qolaıly bolǵan osy onjyldyqta básekelesterimizdiń İJÓ-si tipti sharyqtap ketti. Sonyń ishinde AQSH ekonomıkasy 2,6 ese artyp, 2 trln. 862 mlrd. dollarǵa jetti. Buryn tórtinshi orynda turǵan Japonıanyń ekonomıkasy tipti bes ese artyp, ekinshi orynǵa bir-aq kóterildi. Úshinshi orynda turǵan Germanıanyń ekonomıkasy 4,4 ese artyp, burynǵy orynyn saqtap qaldy. Al KSRO ekinshi orynnan tórtinshi orynǵa syrǵydy. Sóıtip, ósim bolǵanymen bul quldyraýdyń basy edi. Aıta ketetin jaıt, osy onjyldyqta lıderlerdiń qatarynda júrgen Fransıa ekonomıkasy 4,7 ese, Italıa ekonomıkasy 4,2 ese artqan. KSRO-nyń jan basyna shaqqandaǵy İJÓ-si bularmen salystyrýǵa da kelmeıdi. Al ózimiz tárizdes damýshy eldermen salystyrsaq, ol bizde 3549 dollar bolǵanda Túrkıada - 2106, Rýmynıada - 1626, Polshada - 1627, Qytaıda - 311, Úndistanda - 264 dollar.
KSRO ekonomıkasy úshin 1990 jylǵy jaǵdaı tipti kisi aıarlyq. Bul onjyldyqta ekonomıka ósýdiń ornyna quldyrap, 778,4 mlrd. dollarǵa túsip ketken. Álemdik İJÓ-degi úlesi 3,4 paıyz. Sóıtip, «kemeldengen sosıalızmge» jettik dep keýdemizdi qaǵyp júrgende kememiz qaırańǵa turyp qalypty. Al eń basty qarsylasymyz AQSH-tyń ekonomıkasy bul kezeńde 2,1 esege artyp, 5979 mlrd. dollarǵa barǵan. Bul KSRO-ny 7,7 ese orap alady degen sóz. Ekinshi oryndaǵy japon ekonomıkasy 2,8 ese artyp, 3 trıllıonnan asypty. Onyń ózi KSRO ekonomıkasyn 4 ese orap alady. Osy onjyldyqta úshinshi orynǵa Italıa ekonomıkasy jetip, 1 trıllıon 177 mıllıard dollardyń İJÓ-sin shyǵarǵan. Al Germanıa men Fransıaniki odan sál tómendeý bolǵanymen bulardaǵy ósim de 2 eseden kem emes. Osy damyǵan elderdiń bárinde İJÓ-niń jan basyna shaqqandaǵy kólemi 20 myń dollardyń ústine shyǵyp ketkende KSRO-niki 1980 jylǵy 3549-dan 1,3 ese azaıyp, 2696 dollarǵa túsip qalǵan. Bul álemdegi 85-shi oryn degen sóz. Damýshy elderdiń qataryndaǵy Túrkıa da ony basyp ozyp, 3751 dollarǵa jetipti.
Aýǵanstan sıaqty «soqyrishek» bolmasa alapat soǵys joq, beıbit zaman, berekeli ǵalam, ǵylymı-tehnıkalyq progres alǵa órlep turǵan deıtin kezde KSRO ekonomıkasy nelikten quldyrady. Endi sonyń sebepterine keleıik.
Qaıyrsyz qarýlanýdyń qasiretteri
KSRO-nyń kezinde bizdi basqaryp otyrǵan adamdardyń bárin aqyldy, kóregen, daryndy dep sanaıtyn edik. Olardyń shyǵarǵan sheshimderiniń bári ǵylymı súzgiden ótip, durystyǵyna ábden kóz jetken soń ǵana qabyldanatyn shyǵar dep oılaıtynbyz. Sóıtsek KSRO-ny basqarǵan adamdardyń kóbi aqylsyz, dúmbilez, tipti nadan adamdar bolǵan eken-aý. Endi she...
KSRO 1949 jyly-aq AQSH-pen ıadrolyq parıtetke qol jetkizdi. 1957 jyly qurylyqaralyq balıstıkalyq zymyrandar shyǵara bastady. Olar ıadrolyq bombalardy soǵys bastalǵan jaǵdaıda AQSH qalalarynyń tóbesinen tastaı alatyn. Hrýshevtiń «men senderdiń jeldetkishterińnen bomba tastaı alamyn» dep júrgeni sol.
AQSH ıadrolyq soǵysta eshkimniń de jeńimpaz bolmasyna kózin tez jetkizip, 50-shi jyldardyń aıaǵynda ıadrolyq qarýdy jappaı kóbeıtýdi kilt toqtatyp, onyń shyǵystaryn mınımýmǵa deıin azaıtady. Qalǵan "jetistikterdiń" bári tek keıbir zerthanalyq deńgeıde jasalǵan qarýlarymen KSRO-ny qorqytý, aldaý oıyndary. «Qyrǵı-qabaq soǵys» bolǵan soń olardy kúmpildetip jarıalap ta jatty. Al Keńestiń dúmbilez basshylary olaı oılaǵan joq, ıadrolyq soǵysta jeńimpaz bolýy múmkin emes degendi olar qaperine de almaı, tek ony jappaı jetildire berdi - jetildire berdi. Olar tek «beıbitshilikti qalasań – soǵysqa daıyndal» degen qaǵıdatty ǵana bildi.
1981 jyly AQSH ókimetiniń basyna kelgen Reıgan osyny kórip, «men olardy ózderiniń kórin qazǵansha qarýlandyramyn» degen. Sol sóz shyndyqqa aınalyp, «Zymyranǵa qarsy qorǵanys» (PRO), «Strategıalyq qorǵanys ınısıatıvasy» (SOI) (nemese Reıgannyń «juldyzdy soǵysy» dep atalady) degenderdi oılap taýyp, Keńes barlaýshylaryna olardyń «qupıa jetistikterin» jetkizip, bastaryn jalǵan aqparattarmen qatyryp turdy.
Ótken joly «Egemenge» shyqqan «Memlekettik qupıa» atty maqalamyzda KSRO-nyń jeti qabat jer astyndaǵy qupıasynda otyrǵan satqyn general Polákovtyń amerıkalyqtardan alǵan jalǵan aqparattardy úlken jetistik retinde joǵaryǵa jetkizip otyrǵanyn aıtqanbyz. («E.Q», 30.09.2015 j.) Osyndaı satqyndar kóp edi. Olar «Neıtron bombasy», «Amerıkanyń Aýǵanstanǵa «Pershıngterdi» ornalastyrǵaly jatqany» sıaqty ózderine jetkizilgen jalǵan aqparattardy onsyz da kóringennen úrkip, kúmándanyp otyrǵan basshylaryna kúmpildetip jetkizip jatty. Sóıtip, KSRO óziniń kórin qazǵansha kózin jumyp qarýlana berdi, «Aýǵanstan batpaǵyna» da batyp, ekonomıkasyn álsiretýimen qatar búkil álemniń aldyndaǵy beıbitsúıgishpiz deıtin bedelinen de jurdaı bolyp aıryldy. 1980 jylǵy Máskeý Olımpıadasyna da 65 memleket baıkot jarıalady.
Iadrolyq bombasy bar elge soǵys ashýǵa bolmaıtynyn, óıtkeni radıoaktıvti zattar búkil álemge tarap, sonyń ishinde ózderine de zıanyn tıgizetinin amerıkalyqtar birden boljaǵanda keńestik keńkeles bastyqtar ony kóbeıte berýdi ǵana oılaǵany naǵyz aqymaqtyq edi. Osy kúni AQSH Soltústik Koreıaǵa qansha tisin qaırap, onyń keıbir qylyqtaryn qatty synasa da oǵan basyp kirýdi oıyna da almaıdy. Óıtkeni... Olarda shaǵyn bolsa da ıadrolyq qarý bar. Al ıadrolyq qarýdyń zıany jer talǵamaıdy, ashyq teńiz arqyly Amerıkaǵa da jetip, jaýyp keteri sózsiz... Sondyqtan «ash qulaqtan tynysh qulaq» deıdi. Al ıadrolyq arsenaly ózinen, tipti búkil NATO múshelerinikin qosqandaǵydan da kóp bolǵan KSRO-ǵa AQSH eshqashan da basyn suqpas edi ǵoı.
KSRO-nyń ıadrolyq qýaty týraly tómendegi shaǵyn derekterdi de keltire ketelik. Strategıalyq maqsattaǵy zymyran, dál sondaı maqsattaǵy zymyrany bar súńgýir kreıserler jáne alysqa ushatyn strategıalyq avıasıanyń quramynda 1989 jyly 10 myńǵa jýyq ıadrolyq oqtumsyqtar bolǵan. Bulardyń árqaısynyń qýaty Hırosımaǵa tastalǵan bombadan úsh ese kúshti. Sonyń ishinde qurylyqaralyq balıstıkalyq zymyrandar sany 1398 bolyp, olar 6420 ıadrolyq oqtumsyqty ilgen. Zymyrandardyń 308-i álemdegi eń qýatty «Satana», ıaǵnı «SS-18» eken. Osynyń ózi ǵana árqaısynyń qýaty 500 kılotonna bolatyn 10 oqtumsyq alyp ushady. Osynsha salmaqty bir qurylyqtan ekinshisine jetkizý úshin qansha qýat kerek ekenin salmaqtaı berińiz.
Iadrolyq oqtumsyqtary bar zymyrandar shahtadan ǵana emes, temirjoldar jáne qara jerlerde qozǵalatyn keshenderden de ushyrylady. Sonyń ishinde RS-22 temirjol arqyly júrse, «Topol» kesheni MAZ-547 máshınesiniń negizinde jasalǵan 7 beldikti qurylǵymen jáı jerde júre alady. 80-shi jyldardyń aıaǵynda osyndaı 50 RS-22, 250 «Topol» bolǵan.
Iadrolyq oqtumsyǵy bar zymyrandar uzyndyǵy 170 m, eni 25 metrlik «Akýla» (NATO klassıfıkasıasy ony «Taıfýn» degen) atty alyp súńgýir qaıyqtan da ushyrylatyn bolǵan. 1989 jyly osyndaı alty «Akýla» bolǵan. Sonymen qatar 1985 jyly KSRO-da 5 mıllıonnan artyq adam qarý ustap turdy, 65 myń aýyr tankiler (búkil NATO elderin qosqandaǵydan 6 ese kóp), 200-den artyq strategıalyq bombalaýshy ushaqtary, 60-tan artyq súńgýir zymyrantasyǵysh qaıyqtary («Akýladan» basqa) boldy. Osynyń ústine hımıalyq jáne bıologıalyq qarýlary ǵalamshardy túgel jabýǵa erkin jetetin.
Eger osynyń bárin soǵysqa qoldansa KSRO jalǵyz Amerıkany emes búkil dúnıe júzin ózimen qosa qurtyp tynar edi. Olardan eshqandaı ekonomıkalyq tıimdilik bolýy múmkin emes. Endeshe osynsha qarýlanýdyń keregi bar ma edi?
Sol jyldary qurǵaqtaǵy áskerlerdiń bas qolbasshysy bolǵan Valentın Varennıkov: «Bizde zymyrandardyń birneshe túrleri boldy. Sonyń ishinde balıstıkalyq, strategıalyq jáne t.b. bar. Al bir torpedonyń ǵana 24 túri boldy. Sonyń bári nemenege kerek edi?» deıdi.
Osynyń ústine KSRO-nyń áskerı-ónerkásip kesheni jumysyn bir mınót te toqtatpastan jańa qarýlar jasaı berdi. Olardy damyǵan elderge sata almaǵandyqtan joǵaryda aıtylǵan úshinshi sanattaǵy elderge ótkizip otyrdy. Biraq olardyń tólem qabiletteri tómen bolǵandyqtan boryshqa kirgizip, esesine áskerı bazalaryn sol elderde ornatyp otyrdy. Bul da KSRO búdjetine qosymsha shyǵyn bolyp, onsyz da jyrtyq qapty jáne bir jerden tesip jatty.
Reseılik D.Kıselev bastaǵan jýrnalıser birneshe serıaly «KSRO-nyń kúıreýi» atty derekti fılm túsirdi. Sonyń úshinshi serıasynda KSRO-nyń 1985-1990 jyldardaǵy premer-mınıstri bolǵan N.Ryjkov: «Eger biz bir ǵana súńgýir kreıserdi jasamaǵan bolsaq, onyń ornyna «djınsı» tige alatyn 5-6 fabrıka satyp alýǵa bolýshy edi. Bul keńes jastarynyń suranysyn tolyq qamtamasyz etip, búdjetke de qomaqty túsim keltirer edi» deıdi.
Endi nege solaı istemepti, qolynda bılik boldy emes pe? Sóıtse áskerı-ónerkásiptik keshenniń birigip alyp jasaıtyn qysymyna tótep bere almaǵan. «Qyrǵı-qabaq soǵys» bastalǵan jyldardan beri qurylǵan ÁÓK-ge Qorǵanys jáne Qorǵanys ónerkásibi mınıstrliginen basqa Jalpy mashına jasaý, Orta mashına jasaý, Avıasıa ónerkásibi, Keme jasaý ónerkásibi, Radıotehnıkalyq ónerkásip mınıstrlikteri men Memlekettik qaýipsizdik, Atom qýatyn qoldaný komıtetteri, Memlekettik materıaldyq rezervter jáne Syrtqy ekonomıkalyq baılanystar Bas basqarmalary qaraǵan. Eger Mınıstrler keńesinde qorǵanys máselesi týraly bir suraqtar talqylanatyn bolsa, osylardyń bári de qatysyp, óz vedomstvolarynyń múddesi úshin bir dálelderdi aıtyp, ÁÓK-ge bólinýge tıisti qarajatty azaıtýǵa óre túregelip, qarsy shyǵyp otyrǵan.
ÁÓK tipti ulan-baıtaq KSRO aýmaǵyn túgel qamtyp, eldiń barlyq túkpirlerinde atomdyq jáne ıadrolyq qarýlarǵa qajetti shıkizattar izdegen, artılerıalyq qarýlardyń, tankilerdiń ushaqtar men tikushaqtardyń óndiristerin uıymdastyrǵan. ÁÓK-niń óniminiń memleketke, halyqqa túsiretin paıdasy az, tıimdiligi tipti joq dep aıtýǵa bolady. Árıne, olar televızor, kir jýatyn máshıne, tońazytqyshtar jáne t.b. halyq tutynatyn taýarlar da óndirgen, alaıda olardyń sapasy suranys deńgeıine saı emes, tómen boldy.
1989 jyly KSRO-nyń áskerı shyǵyny 74,3 mlrd. som bolǵany jarıalandy. Alaıda bul sıfr tolyq emes. M.Gorbachev áskerı shyǵynnyń 104 mlrd. som bolǵanyn moıyndaıdy. Al KOKP OK hatshysy bolǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory V.Falın Brejnevtiń sońǵy kezeńinde áskerı shyǵyndar İJÓ-niń 22-23 paıyzyna jetkenin aıtady. Eger 80-shi jylǵy İJÓ 940 mlrd. dollar ekenin eske alsaq, bul 216 mlrd. dollar...
KSRO óziniń jaman aldanyp, bálenbaı mıllıard dollardy jańa qarýlar shyǵarýǵa jelge shashqanyn 1987 jyly bir-aq bilgen. Sol jyldyń aıaǵynda Vashıngton qalasynda M.Gorbachev pen R.Reıgan orta jáne shaǵyn qashyqqa jetetin zymyrandardy jappaı joıý týraly kelisim-shartqa qol qoıdy. Buǵan orta qashyqtyq boıynsha KSRO jaǵynan «SS-20», «SS-4», «SS-5» jáne «Slıngshot» atty qanatty zymyrandar, AQSH jaǵynan «Pershıng-2» pen «Tomagavk» engizildi. Al shaǵyn qashyqtyq boıynsha KSRO-dan «SS-12» men «SS-23», AQSH-tan «Pershıng-1A» zymyrandary qamtyldy. 1991 jyldyń maýsymynda bul kelisimshart tolyǵymen iske asyp, AQSH jaǵynan barlyǵy 846., al KSRO jaǵynan barlyǵy 1846 zymyran joıyldy. Iaǵnı, KSRO jaǵynan joıylǵandar 2 ese artyq. Nege?
Óıtkeni, KSRO-nyń barlaýshylary bergen málimetterde AQSH-tyń zymyrandarynyń sany eki ese kóp kórsetilgen. KSRO biz de soǵan jetkizemiz dep tańy aırylǵansha tyrashtanǵan. Sóıtip, bir myń zymyrandyq keshendi artyq shyǵarǵan. Al endi jappaı joıý jónindegi kelisimshartqa qol qoıylyp, amerıkalyq 300 zymyran bar degen jerden 150, 100-i bar degen jerden 50 shyqqanda orystar sandaryn bir-aq soqqan. Kóptegen generaldar biz eki ese artyq zymyrandar joıyp, utylys jasadyq dep bul úshin Gorbachevti aıyptaıdy, is júzinde ózderiniń jalǵan aqparatqa maldanyp kelgenimen sharýasy joq.
Artyq zymyrannyń ózi ǵana jýyq shamamen bir mıllıard dollar. Ol kezdegi bir mıllıard qazirgiden anaǵurlym salmaqty ekenin eskersek KSRO ótirikke aldanyp, shyǵynǵa shym bata bergen...
Iadrolyq zymyrandarmen jarysý sóıtip eki eldiń de mıllıardtaǵan qarajatyn kúl qylyp, jelge ushyrdy. Biraq AQSH óziniń qarsylasyn shyǵynǵa eki ese artyq batyryp, bul teke-tireste birjaqty jeńip shyqty. Barlaýshylarǵa jalǵan aqparat berip, onyń ústine laboratorıalyq deńgeıdegi qarý-jaraǵyn ashyq serıalyq óndiriske shyǵarǵandaı jarnamalap, teledıdardan, kınoteatrlardan odan úreı týdyryp, óziniń qýatyn asyra kórsetip jatqan amerıkalyq qý múıizder KSRO-nyń ózderine qarsy eshqashan ıadrolyq soǵys ashpasyna senimdi edi. Onyń ústine L.Brejnev te 1977 jyly «Iadrolyq qarýdy Keńes odaǵy eshqashan birinshi bolyp qoldanbaıdy» dep jarıalady. Bul AQSH-tyń izdegenine suraǵan boldy. Osydan ári ol KSRO-nyń ıadrolyq jáne basqa da qarýynyń bosqa arta berýine barlyq múmkin bolǵan áreketterdi jasap baqty.
Keńestiń orta jáne shaǵyn qashyqtaǵy joıylǵan zymyrandarynyń baǵasy eshqaıda kórsetilmegenimen AQSH-tyń «Tomogavkiniń» baǵasy 1,450 mln. dollar ekeni belgili. Endeshe, KSRO-nyń zymyrandary da odan arzan bolmaýy kerek. Sondyqtan KSRO tek osy zymyrandarmen ǵana 2,7 mıllıard somyn aspanǵa ushyryp jibergen. 1980 jylǵy İJÓ – si 3 trıllıon dollarǵa jetip qalǵan AQSH úshin 1,2 mlrd. dollar (1450 mln. h 846) aıtarlyqtaı shyǵyn da emes edi. Al sol jyly 940 mlrd. dollardyń tóńireginde ǵana İJÓ-si bolǵan KSRO-ǵa 2,7 mlrd. som aýyr salmaq. Munyń KSRO halqynyń ál-qýatyn qanshalyqty arttyratynyn shamalamaq úshin 1987 jylǵy búdjette bilim men ǵylymǵa bólinetin jyldyq qarajat 12,5 mlrd. som ǵana bolǵanyn aıta keteıik. Eger jelge ushyrylǵan qarajat osy salaǵa bólinse júzdegen mektep, balabaqsha, oqý ǵımarattary, kitaphanalar, jataqhanalar artyq salynyp, myńdaǵan ǵylymı baǵdarlamalar iske aspas pa edi...
«Aýǵanstan batpaǵy»
1985 jyldan bastap «qarýlandyrý báıgesimen» KSRO-ny qulatý múmkindigi tómendep qalǵandyqtan Reıgan endi munaı baǵasyn qulatý amalyna kóshti deıdi reseılik zertteýshiler. Bul da ashshy shyndyq. Reıgannyń OBB dırektory Bıll Keısıge qupıa tapsyrma berip, Saýd Arabıasy, Kýveıt, Arab Ámirlikteri jáne t.b. kelisip, rynokqa munaıdyń orasan mol qoryn shyǵaryp, baǵany kúrt tómendetý jóninde tapsyrma bergenin sol kezdegi AQSH Prezıdentiniń Ulttyq qaýipsizdik keńesindegi halyqaralyq ekonomıkalyq baılanystar departamentiniń dırektory Rodjer Robınson «KSRO-nyń kúıreýi» serıalyn jasaýshylarǵa aıtyp berdi. (1 serıa). Munaı baǵasy 1970 jyly 110 dollar bolsa, osy operasıanyń nátıjesinde 1985 jyly ol 26 dollarǵa deıin túsip ketken. Al 1989 jyly ol 19 dollarǵa deıin quldyraǵan. Osy R.Robınsonnyń qyzmeti KSRO búdjeti túsim bóliginiń 80 paıyzyn munaı, gaz jáne t.b. resýrstar ǵana quraıtynyn eskerip, Reıganǵa onyń búdjetin quldyratýdyń bir amaly osy ekenin aıtqan. Osynyń kesirinen KSRO búdjeti 80 mlrd. dollardaı túsim joǵaltqan. Buryn mundaıda sosıalızm lagerindegi elder munaı baǵasyn turaqty ustaıtyn bolsa, endi olar da bul júıeden sekirip túsip jatty.
«Jut jeti aǵaıyndy» degen emes pe, ekonomıkanyń quldyraýyna syrtqy faktorlar osylaı áser etip jatqanda Gorbachevtiń kórsoqyr komandasy aıaq astynan «Alkogólge qarsy kampanıany» da bastap ketti. Buryn búdjettiń túsimindegi árbir altynshy som araqtan túsip turǵan. Endi myna kampanıanyń kesirinen KSRO búdjetiniń túsim bóligi 15-20 mlrd. dollardy joǵaltqan. Onymen qosa toksıkomanıa, esirtki saýdasy degender de qyzyp, qylmystyń jańa túrleri paıda boldy. Al «samogon» aıdaý dúken sórelerinen qantty múlde qurtyp jiberdi.
Endi osylardyń ústine «Aýǵan batpaǵynyń» shyǵyndaryn qosyńyz. Osy soǵystyń ózine KSRO aldaýmen tartylǵanyn burynǵy maqalalarymyzda jazǵan bolatynbyz. Eske sala ketetin bolsaq, «Amerıka men Anglıa birlesip Aýǵanstanǵa «Pershıng» zymyrandaryn ornalastyrýdy kózdep otyr, buryn Amerıkada oqyǵan H.Amındi OBB sol kezderde-aq óz qataryna tartyp alǵan» degen ótirikti «senimdi kózder» arqyly taratyp, aqyry KSRO-nyń 40-shy armıasyn shekaradan ótkizýge májbúrledi (E.Q.,14.02.2014 j.) Bul operasıany AQSH Prezıdentiniń sol kezdegi keńesshisi Z.Bjezınskıı Amerıkanyń úlken tabysy boldy dep maqtanǵanyn da jazǵanbyz.
Osy soǵysta KSRO 14 myńdaı adamynan aıryldy, 50 myńǵa jýyq jany zardap shegip, múgedek boldy. Al soǵystyń tolyq ekonomıkalyq baǵasyn eseptep shyǵarý áli kúnge múmkin bolmaı keledi. Óıtkeni, kóptegen shyǵystar týra atalmaı, ártúrli basqa baptarmen belgilengen. Sonyń ishinde aýylsharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý, bilim men ǵylym, qurylys jáne qurylys materıaldary jáne t.b. mınıstrlikter men vedomstvolardyń shyǵystary naqty Aýǵanstanǵa barǵany jóninde jazylmaı, túrli ádistermen jasyrylyp kelgen. Anyqtalǵan derekterge qaraǵanda KSRO-dan 109 áskerı ushaq, 322 tikushaq, 147 tank, 1314 BMP men BTR, 432 zeńbirekter men mınometter, 11370 avtomashınalar shyǵyn bolǵan. Aýǵan soǵysynan 10 jylda 525 myń áskerıler, sonyń ishinde 60 myńǵa jýyq ofıserler men 100 myńǵa jýyq parashútshiler ótken. Al qarjylaı shyǵyn sheteldik barlaýshylardyń esebi boıynsha jýyq shamamen 70 mlrd. dollardaı.
Mine, osyndaı soqqylar KSRO-ny ekonomıkalyq turǵydan qatty qaljyratyp, aqyrynda úlken daǵdarysqa ushyratty. Biraq osy máselelerdiń ózin túzetip áketýge bolýshy edi. Óıtkeni, KSRO-nyń altyn, kúmisten basqa asa baǵaly metaldar, soǵys jaǵdaıyna saqtaǵan uzaq jyldyq resýrstyq zapastary utymdylyqpen qoldanylsa ekonomıkalyq daǵdarysty eńserip ketý múmkindigi týatyn. Eger Iý.Andropov taǵy da 3-4 jyl qyzmet istegen bolsa, ol ekonomıkany birshama túzeter múmkindikti jasaǵan bolar edi deıdi sarapshylar. Ol sol kezdegi KSRO-nyń eń álsirep, jibi úzilýge shaq qalǵan názik máselesi – tártipti túzetýdi, zańnyń saqtalýyn qataıtýdy, sybaılas jemqorlyqty tyıýdy, joǵary bılik júıesi men sheneýnik apparatyndaǵy degradasıany joıýdy qolǵa aldy. Naq osy máselelerdiń túzetilýi ekonomıka es jıýynyń alǵysharty bolatyn. Biraq ókinishke oraı, (nemese kóptegen halyqtardyń baqytyna dep te aıtýǵa bolady) onyń ornyna kelgen M.Gorbachev bul máselelerdi oılaýǵa óresi jetpeı, ekonomıkalyq jaǵdaıdy túzetýdiń ornyna saıası reformalarmen aınalysyp, qurylymnyń kúre tamyryn óz qolymen qıyp jiberdi. Naqty aıtqanda, júıeni ustap turǵan komýnıstik partıanyń rólin jetik baǵalaı almaı, odan bas tartty. Onyń ústine ultaralyq qatynastarǵa barynsha ústirt qarap, buryn kúshpen buqtyrylyp kelgen kıkiljińderdi demokratıalyq ashyqtyq saıasatynyń saldarymen shekten shyǵýǵa jetkizdi. Halyqtyń qalyń ortasyna ot tastaǵan ashyq jıyndar, konferensıalar men sıezer jurttyń ekonomıka emes, jappaı saıasatpen aınalysyp ketýine jaǵdaı týǵyzdy. Osynyń bárin Gorbachev demokratıalyq ashyqtyqtyń arqasynda halyqtyń qol jetken tabysy dep baǵalap jatqanda, ekinshi jaqtan kúıreý oty kóselip jatqanyn sezbedi. Sondyqtan da «zulymdyq ımperıasynyń» (R.Reıgan) joıylýyna M.Gorbachevtiń «sińirgen» eńbegi zor ekenin eshqashan esten shyǵarmaý kerek. KSRO-nyń joǵary bıliginde uzaq jyldar bolǵan sanaýly ǵana aqyldy adamdardyń biri V.Dolgıh edi. Mine sol kisi: «KSRO-nyń kúıreýi úshin bıliktiń eń joǵarǵy satysynda Gorbachev sıaqty jaltaq, erik-jigeri tómen adamnyń otyrǵany jetkilikti boldy» deıdi. Bul kisiniki de ras shyǵar, biraq ımperıa ataýlynyń bári de jer betinen qandaı da bir sebeptermen joǵala beretini de ras. Sondyqtan onyń joıylǵanyna biz eshqashan ókinbeımiz, kerisinshe tól respýblıkamyzdyń órkendep, qyran qustaı qıaǵa samǵaı bergenin qalaımyz.
Jaqsybaı SAMRAT
Egemen.kz
