AQSH sońǵy jeti jylda alǵash ret paıyzdyq mólsherlemeni ósirdi. Dollardyń nyǵaıýy ózge elder ekonomıkasyna tıimdi bolýy da, keri áser etýi de yqtımal.
AQSH federaldyq rezerv júıesiniń (the Federal Reserve System – FRS) 16 jeltoqsandaǵy sheshimi talaı jyldan beri 0 men 0,25 paıyz arasynan aspaı kelgen bazalyq paıyz mólsherlemesin ózgertti. Osy kezge deıin tómen deńgeıde ustalǵan paıyzdyq kórsetkish amerıkalyq kompanıalar men tutynýshylardyń qaryzǵa az ósimmen aqsha alýyna jaǵdaı jasap, resessıamen kúresýge jáne ekonomıkalyq ósimge jaǵdaı jasaǵan edi.
Qazir mólsherlemeni 0,25-ten 0,50 paıyzǵa kóterýi FRS Amerıka ekonomıkasyn resessıa saldarynan aıtarlyqtaı saýyǵa bastady dep sanaıtynyn kórsetedi, sondyqtan FRS endi aqsha-nesıe saıasatyn qataıtyp, qaryzǵa aqsha alý mólsherlemesin kóterip, tutyný nesıesin ınflásıanyń kúsheıýine jol bermeıtindeı deńgeıde ustaýǵa tyrysady. Bul sheshim ózge elderdiń ekonomıkasyna árqıly áser etýi múmkin.
DOLLARDYŃ NYǴAIÝY
Paıyzdyq mólsherlemeniń artýy endi bankter bergen nesıeleri úshin burynǵydan kóbirek paıyzdyq kórsetkish belgileıdi degendi ǵana bildirmeıdi. Oǵan qosa, AQSH bankteri ózderine qaryzǵa aqsha bergenderge, mysaly ınvestorlarǵa aqshany endi joǵary paıyzben qaıtarady degen sóz. Sonymen birge AQSH memlekettik oblıgasıalaryn satyp alǵandarǵa burynǵydan joǵary paıyzdyq kórsetkishpen tólem jasalatyn bolady. Mundaı shara sheteldik ınvestorlardy AQSH qarjy naryǵyna tartý úshin jasalǵan tárizdi. Al ınvestorlardyń dollar úshin básekesi valúta baǵamyn odan ary nyǵaıta túsedi.
FRS málimdemesinen soń dollardyń eýro men japon ıenine shaqqandaǵy baǵamy sál ósti. Biraq, bolashaqta paıyzdyq mólsherleme taǵy da kóteriletin bolsa, dollardyń baǵamy da qymbattaı túspek.
Dollardyń kúsheıýi syrtqy qaryzynyń úlken bóligi AQSH valútasymen belgilengen elderge tıimsiz. Olarǵa dollar satyp alý úshin óz valútalarynan kóbirek tóleýge týra keledi, qaryzdy qaıtarý úshin qazynaǵa salmaq salady. Sonymen birge dollardyń nyǵaıýy jańa jobalardy qarjylandyrý úshin dollarmen jańadan nesıe alatyn memleketterge ol qaryz qymbatqa shyǵatynyn kórsetedi.
FRS paıyzdyq mólsherlemeni taǵy qashan kóteretini ázirshe belgisiz. Kóptegen sarapshylar 16 jeltoqsanda jasalǵan sypaıy qadam ósimniń baıaý júretinin bildiredi deıdi.
«Aýqymy jaǵynan alǵanda ósim azǵantaı, oǵan qosa FRS paıyzdyq mólsherleme aldaǵy jyldarda birtindep kóteriletinin kórsetti. Iaǵnı, birden qysym jasap, qaryz shyǵynyn kúrt ósirmeımiz degendi meńzedi» deıdi Londondaǵy Capital Economics qarjy kompanıasynyń damýshy elder naryǵy jónindegi mamany Ýılám Djekson.
Sonymen birge dollardyń qandaı da bolmasyn kúsheıýi ásirese taýar eksporttaýshy elderdi erekshe alańdatady. Olar qazirdiń ózinde álemdik naryqta munaı men metaldan bastap, azyq-túlik ónimderine deıingi barlyq taýarlardyń baǵasy quldyraýynan japa shegip otyr. Endi olar eksporttan túsken tabys azaısa da, dollar úshin kóbirek tóleýleri kerek.
SHIKİZAT EKSPORTTAÝSHYLAR PROBLEMALARY
Damýshy elder ekonomıkasy syrttan keletin ınvestısıa kóleminiń ulǵaıýyna muqtaj. Biraq qazir paıyzdyq mólsherlemeni kótergen soń ınvestorlar nazary Amerıkaǵa aýyp, basqa qarjy naryqtaryna, sonyń qatarynda damýshy elderge de ınvestısıalyq kapıtal az quıylýy múmkin.
Bul saıası jáne ekonomıkalyq sebepter boıynsha ınvestısıa salý úlken táýekelge barýdy qajet etedi dep sanalatyn damýshy elder úshin óte ózekti másele. Álemdik naryqta shıkizat usynysy artyp, oǵan degen suranystyń bolashaǵy bulyńǵyr, al shıkizat baǵasy quldyrap otyrǵan qazirgi shaqta shıkizat eksporttaýshy elderdiń jaǵdaıy tym shatqaıaqtap tur.
Bul saıası jáne ekonomıkalyq sebepter boıynsha ınvestısıa salý úlken táýekelge barýdy qajet etedi dep sanalatyn damýshy elder úshin óte ózekti másele. Álemdik naryqta shıkizat usynysy artyp, oǵan degen suranystyń bolashaǵy bulyńǵyr, al shıkizat baǵasy quldyrap otyrǵan qazirgi shaqta shıkizat eksporttaýshy elderdiń jaǵdaıy tym shatqaıaqtap tur.
Dollardyń nyǵaıýy ımport taýarlaryn tutynatyndardyń shyǵynyn ulǵaıtady. Bul sonymen quramynda ımporttyq materıal paıdalanatyn otandyq taýar óndirýshilerge de qatysty. Ásirese ekonomıkasy shıkizatqa negizdelgen memleketter qatty japa shegýi múmkin.
Munaı men metalǵa álemdik suranys joǵary bolǵan ótken on jyldyqta shıkizat eksporttaýshy elder ony satýǵa kóbirek mán berip, óndiristik salalardy jyly jaýyp qoıdy. Bul jaǵdaı osy elderdi ımportqa qatty táýeldi etip qoıdy.
JAŃA MÚMKİNDİKTER
Dollardyń nyǵaıýy osyndaı elderge problema týdyrýymen qatar birqatar múmkindikter de usynady. AQSH-ta óndirilgen taýar baǵasy ulttyq valútasy álsiz basqa elderdegi týra sondaı taýarǵa qaraǵanda qymbatyraq bolmaq. Eýropa men Azıadaǵy taýar óndirýshi elder benefısıar ekeni anyq, sonymen birge álemdegi kóptegen jekelegen kompanıalarǵa da AQSH kásiporyndarymen básekelesip, naryqtan óz úlesin molyraq alýǵa múmkindik bar.
AQSH ekonomıkasynyń jandanýy osy elge taýar eksporttaıtyn kez-kelgen kompanıa úshin jaqsy jańalyq, ótken jyldary resessıa saldarynan olar taýardy tómen baǵaǵa ótkizip kelgen edi.
«Eger FRS paıyzdyq mólsherlemeni kótere berse, AQSH ekonomıkasynyń kúsheıýi aqsha-nesıe saıasatyn qataıtady degendi bildiredi, álem úshin bul jaqsy jańalyq. Demek, AQSH-tyń suranysy artady, osylaısha damýshy elder naryǵynda syrtqy suranystar (eksporttyq ónimder úshin) ósýi múmkin» deıdi sarapshy Ýılám Djekson.
azattyq.org
(Charlz Reknageldiń maqalasy aǵylshynnan aýdaryldy.)
