Álemniń kóptegen elderinde materıaldyq baılyqtyń, sporttyń jáne maǵynasyz, mazmunsyz, tek yrǵaq qýaty ǵana alǵa shyqqan jeńil ánderdiń birinshi orynǵa kóterilip, adamdy adam etetin rýhanı qundylyqtardyń eń keıingi qatarǵa ysyrylýyna baılanysty, talaı taǵdyrlardyń túsinigi, dúnıetanymy, ári olardyń óz zamandastaryn baǵalaýy da úlken ózgeriske ushyrady.
“Tek baıýdyń jolyn úıren,
bir kúnińdi bos etpe!”
Adamdyǵyń bar ma, joq pa, alynbaıdy esepke...
Naryqta myń qaltarys bar jeń ushynan burylar,
Eldegi eń qurmettiler – eń toıymsyz urylar,
Baılyq kimde bolsa, sonyń mańdaıynyń nury bar,
Urlyq zańǵa aınalǵan soń rýh jyryn kim uǵar?..
Qaıda barsań kóz arbaıdy toıshyl meıramhanalar.
Túngi klýb, túngi kúlki – oısyz saıranhanalar
Sharshaý bilmes tabys kózi retinde tanyldy.
Tek Baılyq pen Qyzyqshylyq basty murat sanalyp,
Ǵasyrtúpkirýhanıkompasynanjańyldy.
Bazbirshaǵynqalalardaúshjúzmyńdaıhalqy bar,
Sózjoq, úshmyńnápsikúıtterarnaýlyúısánqurar.
Áradamnyńpendelikosaldyǵynan,
Dańǵazashýǵa, dýmanǵabosańdyǵynan
Saýdagerlerardanattap, baqtabýǵatalpynar,
Qazir Ar men Namystyń da materıaldyqnarqy bar...
Kóshelerdejurttyburarpendeshilikarnaǵa,
Jan-jaǵyńnanantalaıdy,
Nársizkóziqantalaıdy,
Kileńarsyz, paıda-narqyaqyrǵanbirjarnama,
Kórealmaısyńizgilikkeshaqyrǵanbirjarnama,
Jarnamaemes, sekildibirOrnama ne Tornama.
Qandaı bedel usynbaqpyz bizder keler zamanǵa?
Nedenqashtyq,
nenishashtyq,
nenibastyqtabanǵa?
Talaıtabannurlyoılardyaınaldyrdysabanǵa,
Solsabanǵaqarapendiaıqyndalarbaǵań da.
Eskermedik,
senim artý qylmyspenteńekenin
Rýhanıbaılyǵyjoq, aıdynyjoqadamǵa...
«Shyǵystaǵy jaýlap alǵan elderge qandaı saıasat qoldanamyz?» dep suraǵanda, Gıtler: «Olarǵa erteden-keshke deıin mýzyka bere berý kerek. Oılanýǵa, kitap oqýǵa múmkindik qaldyrmaǵan jón. Óıtkeni, adam neǵurlym rýhanı jaǵynan saıaz bolsa, solǵurlym ózin baqytty sezinedi» dep jaýap bergen eken. Gıtlerdiń sol maqsaty búgingi tańda kúlli álemde alǵa shyqty. Qazir elimizdegi kez-kelgen telearnany basyp qalsańyz, bireýdiń yńyrsyp nemese eki ıyǵyn julyp jep, sekirip án salyp turǵanyna nemese jeńil kúlkige qurylǵan ázilder legine kýá bolasyz. Endi álgiler aıtyp turǵan ánderdiń bazbiriniń sózine nazar bursańyz, tańdanǵandyqtan jaǵańyzdy ustaısyz. Mazmun, maǵynadan jurdaı, bosteki sózder.
Buryn Keńester Odaǵy kezinde radıolarda, telearnalarda Kórkemdik keńes jumys isteıtin. Olar qabyldanýǵa tıisti ánniń sózin, mýzykasyn úlken tekseristen, syn eleginen ótkizetin. Sol Kórkemdik keńes joıylǵaly beri shırek ǵasyrǵa jýyqtady. Qazir kez-kelgen adam telearnalarǵa barady da, óz aqshasyna túsirtken beınebaıandy usynady. Qasyna (jasyryn túrde) 5 myń nemese odan da kóp dollardy qoıady. Bitti. Bul zamanda satylmaıtyn eshteńe qalmady. Álgi maǵynasyz, kórkemdikten jurdaı ándi bir aı boıy, tipti, kúnine eki-úsh retten telearnadan qaıtalap otyrady. Jýyrda bir qaltaly sazgersymaqtyń eki saǵattyq kólemdegi mazmunsyz, ajarsyz ánderin bir aptanyń ishinde úsh telearna jarysa kórsetti.
«Aqshań bolsa qaltańda,
Taltańdasań taltańda.
Eger aqshań bolmasa,
Jáýteńde de jaltańda». – degen óleńniń dáýiri týdy.
Kóp jyl buryn búkil qazaqtyń maqtanyshyna aınalǵan Ábilahat Espaev, Shámshi Qaldaıaqov, Nurǵısa Tilendıev, Áset Beıseýov sekildi sazgerlerdiń ánderi telearnalarǵa qajetsizdenip, anda-sanda ǵana beriletin boldy. Telearnalardaǵy búkil ýaqyt qaltasy qalyń sazgersymaqtar men ánshisymaqtardyń jekemenshigine aınaldy.
Birde, Astanada, Shámshi Qaldaıaqov áýenderine arnalǵan án keshinde, Qazaqstan Respýblıkasy Premer Mınıstriniń ıdeologıa salasyn basqaratyn orynbasary Berdibek Saparbaevqa men, bir top adamnyń kózinshe, telearnalardaǵy tek qalta múddesin kózdegen saýda týraly, burynǵy Kórkemdik keńes haqynda, elimizde rýhanı qundylyqtardyń shamamen elýinshi, alpysynshy qatarǵa ysyrylǵany jaıly, baspasózdegi, telearnalardaǵy rýhsyzdyqtan, jastarymyzdyń rýhanı sanasy, túsinigi tym tómendep ketkenin, jýyrda bir top stýdenttermen jolyqqanymda, olardyń 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen múlde beıhabar ekendigin áńgimelegenimde, ol: «Ras, biz bul salada materıaldyq baılyqty ǵana tý etip kóterip, adamdy adamı bıikke aparatyn rýhanı qundylyqtarymyzǵa nazar aýdarmaǵandyqtan, halqymyzdyń rýhanı salasyn, parasatyn quldyratyp aldyq. Endi men jańa baǵyttaǵy jumysqa kóshemin. Telearnalardaǵy tek aqshaǵa bas urǵan rýhsyzdyqty doǵartyp, burynǵy Kórkemdik keńesti tiriltemin. Ózge de ıdeologıalyq arnalardaǵy jónsizdikterdi retteýge bar jigerimmen kirisemin», – dep edi. Ókinishke qaraı, Saparbaev basqa qyzmetke aýystyryldy...
Tiri kezinde ulttyq múddege kereǵar kelip, bıliktiń yńǵaıyna jyǵylyp, «1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy kezinde alańǵa shyqqandar maskúnemder, nashaqorlar, buzaqylar edi», «olardy jazalaýǵa úndegen KOKP Ortalyq Komıteti Saıası Búrosynyń sheshimi durys edi» nemese «2011 jylǵy jeltoqsanda Jańaózende bılik tarapynan qarýsyz jastarǵa oq jaýdyrýdyń esh aǵattyǵy joq» degendi qýattaǵan qalamgerlerdiń keıbireýine qazir záýlim eskertkish qoıylyp, olardy shyrqaý dańq bıigine kóterýge úlken jumys júrgizilip jatyr. Sonda álgilerdiń rýhanı satqyndyǵyn, ult múddesin aıaqqa basqan pendeshiligin múlde eskermeı, óleń men qara sóz quraýdaǵy sheberligine ǵana qurmetpen qaraýǵa tıistimiz be? Olardyń sózi bólek, isi bólek bolǵanyn jasyrýymyz, búrkemeleýge tyrysýymyz ádilettilik pe?
Búgingi tańda Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń 800-den astam múshesi bar eken.Solardyń eldik, ulttyq, tildik múdde kúresinde 10-15-i ǵana bizben birge. Qalǵanynyń barlyǵy óleńderinde, maqalalarynda, áleýmettik jelidegi paraqshalarynda, estelikterinde «Ultty, tildi, rýhanı qundylyqtarymyzdy qorǵaýymyz kerek, sol úshin kúresýimiz qajet» dep qulshyna jazady. Al iske kelgende bári derlik ústeliniń astyna kirip, buǵyp qalady. Sorymyzǵa qaraı, keıingi jyldary elimizde sózi basqa, isi basqa adamdar shoǵyry qaptap ketti. Osyǵan oraı, birneshe memlekettiń aldyńǵy qatarly adamdary qoldaǵan mynadaı ustanym jarıaladym: «KİM SHYNDYǴYN JOǴALTYP ALSA, KİM “AQTY – AQ, QARANY – QARA” DEP AITÝDAN QALSA, IAǴNI, SÓZİ BASQA, İSİ BASQA BOLSA JÁNE ELDİK, ULTTYQ MAQSATTARDAN BOIYN AÝLAQ SALSA, OL – JEKE BASYNYŃ ǴANA MÚDDESİN KÓZDEGEN RÝHSYZ ADAM».
Qazirgi kezeńde «shynshyl aqyndyq nege qadirsiz?» jáne «ótirik óleń qurastyrýshylar nege tym kóbeıip ketti?» nemese «naǵyz qalamgerdi, naǵyz aqyndy qalaı tanyp, baǵalaımyz?» degen suraq jurt nazaryn jıi alańdatatyn boldy. Endeshe osy suraqqa jaýap berýge tyrysqan jáne qazirgi kóterilgen problemany óz shama-sharqynsha qorytyndylaýǵa baǵyttalǵan myna jyr joldaryna nazarlaryńyzdy burǵym keledi:
«Óleń quraý – aqyndyqtyń kóp qyrynyń bir túri.
Tek sol úshin ony ardaqtaý, jónsizdeý hám kúlkili.
Dáýiri men bıligine sanalǵanmen alymdy,
Ultyn satqan aqyndar bar, biraq jyry daryndy...
Erligi joq, eldigi joq, aýzy ǵana belsener,
Sózden isi alshaq jatsa, oǵan qalaı el sener?
Nege búgin ult múddesi naýqas jandaı teńseler?..
Mundaı shaqta aqyndyq kúsh tek shyndyqpen ólshener.
Naǵyz aqyn ár kezeńde ózin qaǵyp úlesten,
Rýhanı múdde shyńy – shyndyq úshin kúresken.
Shyndyq káýsar aqyndyqqa bolý kerek asyl án,
Shyndyqty aıtyp er Mahambet aıyrylǵan basynan.
«Aqyndar az syn saǵatta sózden isi zoraıǵan»,
Desek-taǵy «Abaı qashan jol izdepti ońaıdan?»
El, ult jaıly syrlarymen,
Jyry bıik turǵanymen,
İsi úshin men Mahambetti bıik qoıam Abaıdan!
Bul aqyndyq ustanymym qalyptasqan talaıdan...
...Shyndyǵy joq pendelerdi basar ýaqyt kóshkini.
Dańqqamoıynsozǵanymen,
Tom-tom óleńjazǵanymen,
Shyndyǵyólgenaqyndardyńaqynemeseshbiri!
Shyndyǵyólgenminezsizdikbolmaqkimnińmaqtany?
Qazirbarlyqsalalardyminezsizderqaptady.
Basshylarǵajaǵympazdyqbulkezeńde dara kúsh,
Sodanaqynsymaqtardyńkóbi «týflı jalaǵysh»...
Shynshyl aqyn bolý degen – azaptyń eń azaby,
Sol azapqa tóze bilý – ǵajaptyń eń ǵajaby...
Aqyndyq kúsh – aıtylmaǵan oı-sezimder jıyny,
Ol bıikten boı kórsetý – qıynnyń eń qıyny!
Basty maqsat – óz halqyńnyń san ǵasyrlyq aǵysyn,
Jeńisi men jeńilisin, tilin, rýhyn, namysyn,
Júregińniń sanasynan, eleginen ótkizý,
Jáne onyń qasiretin,
Ultqa, tilge bas ıetin,
Qalyń elge jyrmen, ispen, minezińmen jetkizý.
Jetkize almaı dirildeseń... ol – shoshyný, tosylý,
Úrkekterdiń, qorqaqtardyń qataryna qosylý.
Ondaılardyń mańdaıyna máńgilikke sor qatqan,
Eshqashanda shynshyl aqyn shyqqan emes qorqaqtan!
Aqynǵa eger sózine saı shyndyq parqy qonbasa,
Odan úlken óris kútý, jeńis kútý dalbasa...
Keıde uqsap kóringenmen zańǵarǵa,
Sózi basqa, isi basqa, ekijúzdi jandarǵa,
Batyl, qarsy baǵyt ustaý – ádil ómir talaby.
Pendelikpen tiresken jan,
Shyndyq úshin kúresken jan,
Sol shyndyqtyń aıbyny men bedeli bop qalady!
* * *
Shyndyq keıde qalyń «arpa ishindegi bir bıdaı»,
Nege ádildik kúresinde jurttyń kóbi «Tympıbaı?»
Rýhsyzdyqqa kim shyn minez kórsetpese qyrǵıdaı,
Ondaılardyń búgingi aty – Yrbıkúl men Jyrbıbaı.
Muhtar SHAHANOV
