Aldymen Gandıdiń ómirbaıanynan derekter bereık. Aǵylshyn tildegi derekterden tómendegideı jáıtter aıqyn boldy.[1] Mohandas (keıin Mahatma atalǵan aǵylshyn - úndishe aty Mohandas Karamchand Gandhi) Gandı 1869–1948 jyldyry ómir súrgen, týǵan jeri Indıanyń Porbandar, Kathiawar degen jeri. Ol dáýlettti otbasynda týǵan. Ákesi sol ólkeniń bas mınıstri bolǵan. Gandıdiń balalyq shaǵy ındýızm dinine berilgen sheshesiniń yqpalynda ótti. Sondyqtan ba Mohandas Gandıdiń ózi ındýızmniń Vıshný qudaıyn qatty dáriptegen, keıinen djaınızm jolynda bolady, kóne ındýızmniń moraldyq prınsıpterine qatty beriledi. Ásirese, ozbyrlyqqa tózimdilikpen qarsy turý, ındýıstik oraza –aýyz bekitý , medıtasıa , et taǵamdaryn tatpaý , keıin tipti temeki tartýdan bas tartady.
Jas Gandı jastyq shaqta uıań, oqýǵa pálendeý qulyq kórsetpegen. Indıanyń joǵary kastasyna shyqqan bala edi, kolej bitirip shetelge oqý jalǵastyrýǵa Londonǵa ketý josparda bar edi. Onyń jaqyn týysqandary jas Gandı tym kirpıaz, ár nársege seziktenip, ár nárseden úreılenip, tipti túnde jaryq sóndirip jatpaıtyn ádeti bar eken deıdi. 13 jasynda ony úndi halqynyń dástúrine sáıkes úılendiredi. Onyń qalyńdyǵy da dáýletti otbasynan. Bolashaq áıeli baı kópestiń qyzy. Osy áıelinen tórt ul týady. Sonymen jasy 18 jetkende jas Gandı aıtqandaı Londonǵa oqý jalǵastyrýǵa attanady.
Londonda Mohandas Gandı ultshyldyq kózqarastarda qalyptasady. Batystyń hrıstıan dinine negizdelgen mentaldyq ustanymdarynan onyń ábden kóńili qalady. Endi Gandıdiń qaıratker jáne tarıhı tulǵaǵa aınalǵanyn baıqaımyz. Sonymen názik jáne kirpıaz bala minez kórsete bastaıdy. Ońtústik Afrıkadaǵa kórgen násilshildik pen adam quqyǵyn taptaý kórinisteri onyń ádiletshildik prınsıpin árqashan alǵa qoıatyn qaıratker ekenin kórsetedi. Ol osy Brıtan otaryndaǵy úndi jumysshylarynyń adam quqyǵyn taptalǵany kóredi. Óz mılletiniń ókilderiniń quqyqtarynyń taptalǵanyn kórip otyryp, Gandı ozbyrlyqpen aıaýsyz, biraq beıbit jolmen kúresedi. Bara kele tájirıbe jınalady.
Alǵashqy zańgerlik tájirıbesi Ońtústik Afrıkalyq respýblıkasynda sol jerge kóship kelip jumys istep júrgen ındıalyqtardyń huqyǵyn qorǵaý boldy.Sol tusta Ońtústik Afrıkada otarshyldyq násildik segregasıa jáne aparteıd asa opasyz formasyna aınalǵan . Azamattyq baǵynbaýshylyq kúres tájirıbesi alǵashqy ret osy jerde synaldy: túrli beıbit sherýler men baıkot járıalaý oryn aldy. Kúsh pen qarý paıdalanbaıtyn azamattyq baǵynbaýshyldyq aksıalar sol tusta áserli ádis boldy.
Mohandas Gandı kúres arenasyn Indıaǵa aparmaq bolady. Mohandas uly tarıhı tulǵa Indıa halqynyń ult –azattyq qozǵalysynyń basty lıderi bola bastaıdy. Gandı Indıanyń egemendigine beıbit jolmen, qarýly kúressiz, naqtylap aıtqanda otarshyldyq rejimine kónbeı qarsy turý, otarshyldyqty baǵynbaýshylyqpen tózý jolyn ózi uıymdastyrdy. Gandıdiń mamandyǵy zańgerlik advokatýra. Gandı óziniń saıası ómirbaıanyn ultshyl qaıratker retinde tolyǵyraq kórsetti. Gandıdi ultshyl dep júrgen brıtan baspasózi, Mohandas Gandı ultshyl emes ultjandy tulǵa bolsa kerek. Sonda Gandıdiń ultshyldyǵy qandaı formada baıqaldy? Ońtústik Afrıkadaǵy brıtandyqtar men býrlar (býrlar – goland tekti aq násildi kolonıster) tarapynan násilshildik pen aparteıd rejımin kórgen Mohandas birqatar qarsylyq beıbit aksıalardy ótkizedi. Bul kúrestiń tásilderi men prınsıpterin Mohandas Gandıdi Indıa topyraǵyna ákeledi. Osy tustan Mohandas Gandı Mahatma (Keremet Jan-“great soul”)Gandıge aınalady.
Mahatma Gandı eń aldymen tamasha ımıjmeıker ekenin tanytady. Ol ózine halyq talabyna sáıkes azamattyq protest , Indıanyń brıtan bıleýshilerine –qarsylyq pen baǵynbaýshylyq konseptin jasaıdy. Brıtan bıligine qarsy qarýly kúsh qoldanbaı, Brıtan otarshyl ákimshiliginiń bir isin júzege asyrmaý áreketterin oılastyrady.
Kóne zamannan búgingi kúnge deıin Indıany qolónershiler memleketi deýge bolady. Indıanyń maqtasynan úndisterdiń qolónershireri qoldan mata taqyp , sol matadan kıim tigetin. Brıtan otarshyldary úndi maqtasynan brıtandyq fabrıkalyq ádispen óndirilgen myńdaǵan sharshy metr matalar óndire bastady. Brıtanıada óndirilgen matalar sapa jaǵynan da, kólem jaǵynan da, tipti ózindik quny da ındıalyq matalaradan kóp ótimdi boldy. Bul jaǵdaı mıllıondaǵan úndisterdiń usaq bıznesine balta shapty. Sol sıaqty metal, aǵash ónimderin óndiriýshiler de óz napaqasynan aıyryldy. Sonymen Mahatma Gandı qolyna urshyq ustap, popýlısik keri tartpalyq, tehnıkalyq progreske qarsy áreket aksıa jasaıdy. Indıada Brıtanıa tovaryna bóget qoıý, brıtandyqtardyń barlyq sharalaryn iske asyrmaý, sonymen baıkot járıalaý maqsaty kún tártibine qoıylady. Endi ındıalylyqtardyń kósemi- Mahatma Gandı sońyna myńdaǵan adam eredi, mıllıondaǵan adam ony jaqtaıdy.
1919 jyly 13 kókekte Amrıtsarda (hram, minajat orny) ındıalyqtardyń qarýly kóterilisi boldy , 400 adam qyrǵynǵa ushyrady. Sondyqtan bundaı áreketter jalǵasa berse kóp halyqtyń taǵy da beker qyrylýyna ákelýi múmkin edi.Bul tragedıalyq oqıǵa mahatmaǵa sabaq boldy.
1930 jyly aǵylshyndar astuzyna salyq saldy. Mahatma Gandı brıtandyqtardyń tuz salyǵyna qarsylyq aksıalar uıymdastyra bastady. Qarapaıym ındıalyqtardyń janyna qatty batqan salyq qarsy saıası protest áreketter týdyrdy. Mahatmanyń halyq arasynda abyroıynyń óskenin kórsetedi. Sonymen Mahatma bastaǵan top teńizge tuz óndirý 250 joryǵyn jasady.Tuz joryǵynan bastap Mahatmanyń saıası yqpalyn ındıalyqtardan basqa Brıtan Úkimeti de moıyndaı bastady. Endi Indıa úshin saıası egemendikke jetý kún tártibine qoıyldy.
Gandı kókemizdiń úlgisi búgingi Qazaqstannyń kún tártibiniń taqyrybyna tikeleı qatysty. Beıbit jolmen saıası maqsattarǵa jetý pozıtıvtik dástúr. Árıne, 1930 jyldaǵy Indıamen Qazaqstannyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Birinshisi, búgin biz egemen elmiz.Ekinshiden Gandıdiń birqatar áreketteri destrýktıvti jáne keritartpa.Sebebi Gandıdiń birqatar talaptary brıtan sıvılızasıasynyń mańyzdy jetistikteri negizsiz teriske shyǵarylyp baıkotqa ushyrady.
Bizge gandızmniń qoldanatyn kúres joldary . Aıtalyq, qoǵamdy úlken dúrdarazdyqqa túsirmeı prınsıpıaldy pozısıany ustaý joldary. Bul jaǵdaı memlekttik tildi júzege asyrý joldaryna qatysty. Gandıdiń keleńsizdikke qarsy turýda usynǵan joldary radıkaldy joldardan bizdi saqtandyrady. Aıtalyq, memlekettik tildi paıdalanbaýdyń túrli joldaryn tapqan qazaq sheneýnikterine qandaı áreketine saı shara qabyldaý kerek.Usynarymyz gandılyq resmı til baıkoty. Birinshiden. Qazaqsha sóılemegen sheneýnik qyzmetinen aıyrylady, memlekettik tildiń huzyryn ornyna keltirem deıtinder aldymen baspasózge, prokýratýraǵa habarlaý, sotqa berý ; ekinshiden, polısıa qyzmeti – jergilikti , jol polısıasy, krımınaldyq polısıa qyzmetkeri mindetti túrde memlekettik tildi járıa jáne prıorıtetine aınaldyrý maqsat. Aqyly qyzmet bıznesi- shashtarazdar, dúkender, basqa aqyly qyzmet kórsetetin oryndar qazaqsha qyzmet kórsetpegen jaǵdaıda tutynýshy tarapynan boıkotqa túsedi.
Sizder (zań buzýshylar) memlekettik til týraly baptardy buzasyńdar, sondyqtan men (qyzmet tutynýshy) sizderdiń qyzmetińizden ýaqytsha (jaǵdaıdy ózgertkenshe) bas tartamyn dep eskertip, sol mekemeniń aqyly qyzmetinen bas tartamyn. Men solaı páterlerdi qorǵaý qyzmeti fırmasymen sóıleskennen keıin olar 2-3 aıdan keıin qazaq tilinde qyzmet kórsetetin boldy, onysyna rahmet.Úshinshiden, qazaqtan basqa etnos ókilderi, biraq qazaqshany jaqsy meńgergen qyzmetkerler korpýsy kerek. Olar qazaqsha til qatpaıtyn, nemese sanaly túrde qazaqshany aınalyp ótetin qyzmetkerlerdi lústrasıalaý jolymen almastyrady. Sonda memlekettik tildiń janashyrlary, qazaq emes etnos ókilderinen qurastyrylyp, tildik jaǵdaıdy kúrt ózgertpek jáne qazaqtan basqa etnos ókilderi ısteblıshmentte kóbeedi. Tórtinshiden, oqý isinde biregeı memlekettik baǵdarlamanyń kerektigi: qazaq mektebinen basqa mektepter men klastar memlekettik tilge jarymaı júr. Ókinishke oraı, olardyń jaǵdaıy oqý bitirisimen- uldar tek ketpen shabýǵa, qyzdar- tek dúkenshige jaraıdy.Sondyqtan , az ulttar mektepterinde (orys, ýkraın, ózbek, uıǵyr, tájik klastarynda ) az degende 6-7 pán memlekettik tilde oqylýy kerek. Árıne, az ult mektepterinde istep júrgen oqytýshylar sol saǵattardy memlekettik tilde júzege asyra alady.
Sonymen Gandı kókemniń bizge aıtary bar: qarsylas qandaı opasyz bolsa da jumsaq jolmen kúresý abzal. Biraq Gandı kókemniń ymyrasyz kúres kerektigi prınsıpine nazar aýdarar edim. Árıne, qazaq tili óziniń ishki potensıaly men qýatyn paıdalana otyryp, ósip jáne keń tarap keledi.Biraq memleket tarapynan qoldaý mańyzdy, sebebi ol Gandıdiń tili emes ózimizdiń til emes pe?!
Ázimbaı Ǵalı
