Qasymuly Kenesary han (1802-1847) – Qazaq handyǵynyń sońǵy hany, Ult-azattyq kóterilisiniń áıgili basshysy. Ol óziniń tegi jaǵynan tóre tuqymynan. Babasy – qazaqtyń ataqty hany Abylaı. Arǵy atalary Shyńǵys hannyń Joshy degen úlken balasynan taraıdy. Abylaıdyń áıeli – qalmaq Hochý-mergen noıannyń qyzy Topyshtan Qasym sultan týady. Kenesary – osy Qasym sultannyń balasy. Qasymnyń sońynan ergen balalarynyń bári kileń kókjal, kekti de tekti edi. Báıbishesinen – Esengeldi men Sarjan, ekinshi áıeli Bıbiden – Kenesary, Qudaımende, Ábilǵazy, Ýaq, Shýaq, Sapaqbaı jáne Bopaı, Bopan, Bopysh atty úsh qyz, úshinshi áıeli Asyltastan – jalǵyz, arystan júrekti Naýryzbaı týǵan. 1802 jyly Kókshetaý óńirinde ómirge kelgen Kenesary osynaý tekti urpaqtyń ishinen oq boıy ozyq turǵan, jaratylysy tym oqshaý, naq topjarǵannyń ózi boldy.

1822 jyly Reseı ókimeti Kishi júz ben Orta júzdegi handyq bılikti joıyp, aǵa sultan men sultan ákimder bıligin engizedi. Sóıtip, Reseı ókimeti XIX ǵasyrdyń 30-jyldarynda Qazaqstanda otarlaý saıasatyn onan ári óristetip, qazaq halqynyń saıası derbestigin birjolata joıýǵa baǵyttalǵan sharalardy keńinen júrgize bastady. Ábilqaıyr, Abylaı handarmen jasasqan sharttardaǵy Qazaqstan jerine kirmeý, soldat almaý, tek, salyq tóleý jónindegi mindettemeler aıaq asty etildi. Qazaq jerinde áskerı shepter, bekinister salynyp, shuraıly jerlerge patsha ókimetiniń qolshoqpary bolyp kelgen kazak-orystardy qonystandyrý sharalary júrgizildi. Reseıdiń qazaq jerindegi ákimshiligi ózen-kólderdi, qunarly jerlerdi, orman-toǵaıdy óz qaramaǵyna aldy, al, ony paıdalanǵan qazaqtarǵa salyq salynatyn boldy. Tek, 1755-1772 jyldarda ǵana Kishi júz ben Orta júz jerinde, Jaıyqtan Óskemenge deıin 3,5 myń shaqyrym shep boıynda bekinister salyndy (M.Qozybaev. Tarıh zerdesi. 2-kitap. Almaty. Ǵylym, 1998. 52 b.). Nátıjesinde, halyqtyń ǵasyrlyq kóship-qonyp júrgen marshrýttary tuıyqtaldy, shekteldi. Endi, el taıpa emes, aýyl sheńberinde ǵana kóshe alatyn jaǵdaıǵa dýshar boldy. Dál tarıhtyń osy kezeńinde kóshpeli el órkenıetiniń tamyryna balta shabyldy. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan kóshpeli órkenıet óziniń órisinen aıyryldy, qanaty qaıyryldy. Endeshe, han Kene tek jer úshin emes, búkil bir órkenıetti qorǵaýshy sanatynda tanylýy kerek.

Patsha ókimeti XVIII ǵasyrdyń 30-jyldarynda-aq Orynbor kazaktary áskerin qura bastady. Halyq qozǵalysy bastalar shaqta Orynbordaǵy kazak áskeri Jaıyq ózeni bastaýynan, Oral taýlarynyń shyǵys bókterleri men Sibir kazaktary áskeri ıeligindegi jerge deıingi ár kezeńde qazaq, bashqurt jáne basqa halyqtardan tartyp alynǵan asa úlken aýmaqty ıelengen edi. Orynborlyq kazak áskeri sonaý Sibirden Oralǵa deıingi 7,8 mıllıon ondyq jerdi enshisine alsa, 1,4 mıllıon ondyq jer Sibir kazaktary áskeriniń paıdasyna sheshiledi. Stanısa atamandary qazaqtarǵa jerdi jalǵa berip, tıesili tólemin alýǵa quqyqtary boldy. Qazaqtar ásker jerinen mal aıdap ótse de, sol jerlerde qystatsa da, tuz daıyndasa da aqy tóleıtin bolǵan. Osynyń bári kazak atamandary men jergilikti bastyqtardyń qazaq eńbekshilerin baqylaýsyz qanaýǵa ákep soǵady. (M.Ábdirov, t.ǵ.d.) Osyǵan qarsy shyqqan Kenesary handyq basqarý júıesin qalpyna keltirýge kúsh saldy. Ol óz oıyn Reseıdiń jergilikti ákimshiligine, sonymen qatar, patshanyń tikeleı ózine de jetkizedi. Orynbor ólkesiniń gýbernatory, general Perovskıge joldaǵan hatynda bylaı deıdi: «Men Kenesary sultan, atamyz Abylaı hannyń tusynan beri óz baýyrlarymyzben qatynasqandaı, orystarmen dostyq beıbit aralastyqta boldyq, alaıda, Omby men Petropavl (Sibir ólkesindegi) jurttary bizdiń beıbit turýymyzǵa mursha bermeıdi... Meniń olarmen janjaldasýyma sebep – osy. Sizdiń jaqqa óte otyryp, men Reseımen esh ýaqytta jaýlasýdy oılaǵan jan emes ekenimdi habarlaımyn, meniń bul ótinishimdi joǵarydaǵy ákimderge jetkizýińizdi suraımyn» (Artyqbaev J. Tóreler shejiresi. Qaraǵandy, 2015. 179 b.). Osylaı dep general Perovskıge joldaǵan hatynda orystarǵa bes beresi, alty alasy joqtyǵyn, tatý kórshilikte turǵysy keletindigin ashyq málimdeıdi. 1837 jylǵy jeltoqsanda İ Nıkolaı patshaǵa jazǵan hatynda ol atasy Abylaı han zamanynda eki el arasynda oryn alǵan beıbit qatynasqa jáne shekara esebinde qabyldanǵan mejege qaıta oralýǵa shaqyrady. «...Sizdiń arǵy babalaryńyz, al, bizde meniń atam Abylaı han tusynda halyq tynyshtyqqa bólengen edi, al, onyń tynyshtyǵyn eshkim buzbaǵan-dy. Eki el arasynda saýda-sattyq boldy. Bizdiń halyqqa salyq salynbady. Al, keıinnen is basqasha boldy. Halyqtan jasaq jınala bastady. Oǵan ártúrli qysym kórsetiletin boldy... Meniń atam Abylaı bılegen elde segiz dýan quryldy. Bul halyqty qalyń muńǵa dýshar etti. Búkil qyrǵyz halqyn qyspaqqa salmaı, ol tynysh lázzat alýy úshin men mártebeli uly aq patsha elimizge burynǵydaı jaǵdaı qalpyna kelýin, segiz okrýgtik dýanyńyzdy qurtýyńyzdy suraǵanyma baqyttymyn dep ózimdi sanar edim» dep jazdy (Qozybaev M. Jaýdy shaptym tý baılap. Almaty. Qazaqstan. 1994. 114b.) Mine, osylaı, Kenesary qazaq halqynyń birtutastyǵyn Reseı ımperıasynyń qaramaǵynda egemendi el dárejesinde saqtalýyn kóksedi. Ol onda aq patshany, Reseıdi beıbit ómir súrýge shaqyrady. Biraq, patsha ókimeti Kenesarynyń talaptaryn oryndaýdan bas tartady. Óıtkeni, aq patshanyń basty maqsaty – qazaq dalasyna suǵyna enip, erkin jaılap, tutastaı basyp alyp, táýeldi etý bolatyn. Sondyqtan da, Kenesary óz maqsatyn kúshpen júzege asyrýǵa kirisedi.

Kenesary kóterilisiniń (1837-1847) basty maqsaty – patshalyq Reseıdiń quramyna qosylyp úlgermegen aımaqtardyń derbestigin saqtaý, qazaq jerlerin bekinister men jańa okrýgtik bıleý arqyly jan-jaqty otarlaýdy toqtatý edi. Sondaı-aq, Kenesary qoqandyqtardyń tepkisindegi ońtústik óńirdegi qazaqtardy bosatyp, olardy Qazaq handyǵyna qosýdy kózdedi.

Kenesary Qasymulynyń qozǵalysy búkil Qazaqstandy qamtydy. On jylǵa sozylǵan kóterilistiń basty qozǵaýshy kúshi – buqara halyq boldy. Olar kúsheıe bastaǵan otarlyq ezgiden, feodaldyq toptardyń qysymynan qutylýǵa tyrysty. Kenesaryny belsendi qoldaǵandardyń arasynda Orta júz ben Kishi júzdiń belgili rýlary – Qypshaq, Tórtqara, Jaǵalbaıly, Shekti, Alshyn, Kereı, Jappas, Baǵanaly, Tama, Tabyn, Arǵyn t.b. rý-taıpalarynyń jigitteri az emes-ti. Kenesary kóterilisine jalpy 20 myńdaı adam qatysqan degen málimetter aıtyldy. Tikeleı qatysqany 5 myń adamnyń tóńireginde. Kenesary ásker jasaqtaýdyń óz zamanyndaǵy ozyq úrdisine súıendi. Myńdyq, júzdikterge bólinip, olardy myń basy, júz basylarǵa basqartty. Úsh júzdiń Aǵybaı, Iman, Basyǵara, Buharbaı, Jekebatyr, Báıseıit, Suranshy, Saýryq, Tilenshiuly Jolaman tárizdi batyrlary Kenesary qolyn qıan-keski shaıqastarǵa bastap, talaı iri jeńisterge qol jetkizdi, erlikteri ańyzǵa aınaldy. Kóteriliske Kenesarynyń inileri – Naýryzbaı, Ábilǵazy, ápkesi Bopaı belsene qatysty.

Naýryzbaıdyń qara basynyń qaharmandyǵy alabóten boldy. Naýan (Kenesary inisin erkeletip osylaı dep ataǵan) Basyǵara batyrdyń oqqa ushqan tusynda batyr qany jaý tabany astynda qor bolyp qalmasyn dep, qamalǵa ózi bastap kirgende ózin qorshap alǵan myltyqty 12 kazak-orysty es jıǵyzbaı naızaǵa ilip ketken desedi. Maıtóbeniń eteginde qolǵa túsken Kenesary aǵasyn jaý qolynda qaldyryp ketpeımin dep, óz erkimen qyrǵyzdar qolyna berilýin qazir kózsizdik desek te, alyp júrekti Naýryzbaıdyń has batyrlyǵy demeske múmkin emes. Esil er jaý qolynan 25 jasynda opat boldy. Kúıeýiniń qarsylyǵyna qaramaı, otbasyn tastap, qasyna alty balasyn ertip, baýyry Keneniń qasynan tabylǵan Bopaı erligin de eske almasqa bolmaıdy. Quramynda 600 sarbazy bar erekshe topqa basshylyq etken Bopaı hanshanyń erlik isteri ańyzǵa aınalǵan. Onyń uly Nurhan, Keneniń inisi Ábilǵazylar da azattyq jolynda aıanbaı kúresken, Kenesary tańdap alǵan joldan taban aýdarmaǵan senimdi batyrlar edi (El.19 shilde, 2007 jyl).

Kóteriliske, sonymen qatar, aqsúıek ókilderi de qatysty. Aqmola okrýgi boıynsha elekten ótken málimetterge qaraǵanda Turtuǵul bolysynan sultandar – Kúshik, Jadaı, Janaı Aıshýaqov, bıler – Seıdaly Janmýrzın, Aqqoshqar Kishpentaev ta kóteriliske qatysqandar qatarynan bólinip kórsetilgen. Kókshetaý okrýgy boıynsha «Kenesarynyń ylańyna» qatysy bar sultandardyń tizimine ilingen tórteýi: Nıgen Ýálıuly, Tany Tortaıuly, Qanqoja Ýálıuly, hansha Aıǵanym Ýálıeva. Baıanaýyl okrýgy boıynsha úkimettiń seniminen ketken 18 sultan, 18 bı, 7 starshyn. Solardyń qatarynan kóteriliske qatysqandary anyqtalǵan sultandar: Maman, Toqtamys, Taımaq, Dúısenbi, Taımas Abylaevtar, aǵaıyndy Rústemovter, Jánibek Abylpaıyzov. Jalpy, Qusmuryn, Kókshetaý, Aqmola, Qarqaraly jáne Baıanaýyl okrýgtary boıynsha 1838-1839 jyldary Omby oblystyq basqarmasyna qarasty sot-jazalaý mekemeleri jınastyrǵan derekterge qaraǵanda, kóteriliske 80-nen astam sultandar men bıler belsene qatysqan. Olardyń negizgi deni – Abylaıdyń tikeleı urpaqtary. (Qasymbaev J. Kenesary han. Almaty. Qazaqstan. 1993, 39-42 b.).

Kenesarynyń ymyraǵa kelmeıtin qarsylastary – Aqmola okrýginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaımendın, Kishi júzdiń basqarýshy sultandary Ahmed pen Arslan Jantórınder, sultan Baımaǵambet Aıshýaqov, t.b. boldy. Kenesary Jetisýǵa ótkennen keıin kóteriliske qarsy ymyrasyzdyq pozısıany Abylaı hannyń tuqymdary, ıaǵnı, óziniń týysqandary Súıik Abylaıuly, podpolkovnık Álı Abylaıuly, Adamsat Ybaqov, Qambar Asylanov, Janǵazy Súıikov, Mamyrhan Badylov, Ablek Alın, Tinash Tańatarov, t.b. ustandy. Sonymen, Kenesary kóterilisiniń bir ereksheligi de qazaq feodaldary arasyndaǵy jegideı jegen alaýyzdyq. Eger, halyqtyń basty bóligi otarlaýdyń tereńdeýine narazylyq bildirip, on jylǵy arpalysqa atsalyssa, jergilikti aqsúıekterdiń ekinshi bir toby patsha úkimetine qyzmet etip, jazalaý toptarynyń qımyldaryn birshama jeńildetkeni aıqyn. Kenesarynyń kúresti qoldaýdan bas tartqan aýyldardy shaýyp, qatygezdik te jasaǵany, ásirese, okrýgtik prıkazdyń aǵa sultandaryn sheshýshi kezeńde el múddesinen aınyǵandyǵyn aıyptaýdyń bir kórinisi edi.

Reseı otarlaýyna qarsy kúres úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqytty qamtydy. Táýelsizdik úshin kúres úzdiksiz jalǵasyp otyrdy. 1783-1797 jyldary Syrym Datuly bastaǵan kóterilis. 1824-1836 jyldardaǵy sultan Sarjan Qasymuly bastaǵan halyq tolqýy. 1836-1838 jyldardaǵy Isataı – Mahambet bastaǵan kóterilis. 1837-1847 jyldardaǵy Kenesary bastaǵan qozǵalys. 1856-1857 jyldardaǵy Janqoja Nurmuhameduly bastaǵan Syrdarıa qazaqtarynyń kóterilisi. 1853-1857 jyldardaǵy Eset Kótibar­uly jetekshilik etken bas kóterý, mine, osylaı tizbektelip kete beredi. Sonaý XVI ǵasyrdyń  aıaǵynan 1916 jylǵa deıin osyndaı 300-ge jýyq kóterilisterdi sanaýǵa bolady. (M.Qozybaev. Tarıh zerdesi. 2-shi kitap. Almaty. «Ǵylym». 1998. 47 b). Endeshe, Syrym, Isataı, Mahambet, han Kene bastaǵan kóterilisterdiń árqaısysy – ǵasyrlarǵa sozylǵan ult-azattyq  soǵystyń bir ǵana bóligi.
XIX ǵasyrdaǵy otarlyq saıasatqa qarsy baǵyttalǵan eń iri ári otarlaýshylardy on jyl boıy ábigerge salǵan kóterilis Kenesary Qasymulynyń qolbasshylyǵymen 1837-1847 jyldary oryn aldy. Qazaqtardyń XVIII-XIX ǵasyrlarda bolǵan barlyq basqa iri  kóterilisterinen Kenesary kóterilisiniń ereksheligi – oǵan úsh júzdiń buqara halqy túgel qatysty. Qazaqstannyń bar aımaǵyn qamtyǵan Kenesary kóterilisi, jergilikti jerlerde kezek-kezek burq etken kóterilis oshaqtarynyń jıyntyǵy boldy. Sonymen birge, Kenesarynyń tartyp alynǵan qazaq jerlerin qaıtarýdy jáne salynǵan bekinisterdi joıýdy, alym jınaý men ártúrli salyq salýdy toqtatýdy patsha ókimetinen talap etýi jáne onyń buryn qazaqtarǵa tıesili bolǵan jerlerdi qaıtarý úshin Qoqan men Hıýa  handyqtarymen kúresýi – qazaq halqynyń ómirlik múddelerine saı edi. 1837 jyldyń aıaǵynda Kenesary qozǵalysyna 3858 otbasy qatysty. Bul kóterilis ıdeıalarynyń  ómirsheńdigi men Kenesary bedeliniń joǵarylyǵynyń kýási edi.

Qazaqtyń XIX ǵasyrdaǵy ult-azattyq qozǵalysyn zerttegen ataqty tarıhshy E.Bekmahanovtyń aıtýynsha, Kenesary kóterilisshilerdiń kósemi retinde tarıh sahnasyna  1837 jyly shyǵady. Úlken ómir mektebinen, saıası kúres mektebinen ótken aqyldy, tájirıbeli basshy, batyr retinde tanylady. 1837-1845 jyldar aralyǵynda jyl saıyn, erte  kóktemnen qońyr kúzge deıin qazaq dalasyna kazak otrádtary jiberilip turdy. Olar beıbit halyqty  tonap,  adamdardy tutqyndap, maldardy aıdap áketti. Kenesary men inisi sultan Qushaq ekeýi qol qoıǵan Orynbor shekaralyq komısıasynyń tóraǵasy general-maıor Genstiń atyna joldaǵan bir hatynda orys áskerleriniń qazaq aýyldaryna joryqtarynyń zardaptary jyl-jylymen tizbektelgen. 1825 jáne 1840 jyldar  arasynda patsha áskerleriniń 15 joryǵynyń qazaq eline ákelgen aýyrtpalyqtaryn atap kórsete kele, sultandar beıbit aýyldarǵa qarsy uıymdas­tyrylǵan joryqtardyń «tonaýshylyq» sıpatyn taldaǵan. (L.Meıer. «Kırgızskaıa step». S. 60). Osy qujatta keltirilgen patsha úkimetiniń eki ǵana joryǵyn keltirsek, 1837 jyly Ivan Semenovıch Karpıchev bastaǵan qol Álıke, Qalqamanuly, Tórtululy aýyldaryn talady jáne 350 adamdy qyryp ketti. 1840 jyly Aqmola okrýginen shyqqan 300 patsha jendetteri beıbit jatqan Qajyǵan, Altaı bolystaryn oırandady, 70 adamdy soqqyǵa jyǵyp, 20 áıeldi tutqynǵa aldy, 300 túıe, 300 qoı, 100 iri qara maldy tartyp aldy. Osy bir hat han Kene bastaǵan qozǵalystyń ádildik syryn bir kórsetse, patsha ókimetiniń ozbyrlyǵyn, qazaq dalasyna jasap otyrǵan oıranynyń shekten shyqqan otarshyldyq bolmysyn áshkerelep turǵan joq pa?! Buǵan jaýap retinde Kenesary sarbazdary áskerı bekinister men  jazalaýshy ekspedısıalarǵa, otarshylardy qoldaǵan qazaq sultandarynyń aýyldaryna shabýyl jasady.
1837 jyly Kenesary sarbazdary Aqtaý bekinisiniń komendanty, áskerı starshına  Sımonovtyń otrádyn talqandap, 9 myltyqty, 10 tapanshany, 500 patrondy, basqa da sýyq qarýlardy alyp ketti. Sol jyldyń qarasha aıynda Aqtaý bekinisindegi 55 adamnan turatyn Horýnjıı Rytovtyń otrádyn joıyp, onyń ózin óltirip, patsha úkimetine ashyq qarsylyq bildirdi. (M.Ábdirov. Kenesary jáne kazaktar. Jın: Abylaı – Almaty. «Darıa – pres». 1993. 121 b.). 1838 jyldyń kókteminen bastap Kenesary jasaqtary patsha  áskerlerine  qarsy aldyn ala jasalǵan jospar boıynsha dáıekti kúres júrgizedi. 1838 jyldyń 7  tamyzynda Aqmola bekinisine shabýyl jasady. Patsha úkimetiniń soıylyn soqqan sultan Qońyr-Qulja Qudaımendiuly jáne áskerı starshına Karbyshev basqarǵan bekinis garnızony Aqmolany qorǵap qala almady. Kóterilisshiler bekinisti órtep jiberdi.  Kenesary endi Torǵaı jáne Yrǵyz dalasyna bet burdy. 1838 jyldyń jazy men  kúzinde Orta júz qazaqtarynyń negizgi bóligi Kenesary týy astyna shoǵyrlandy. Osy jyldyń kúzinen qozǵalys Kishi júzdi de sharpydy. Kóp keshikpeı Jolaman bı Tilenshiuly óz jasaqtarymen azattyq úshin  kúrestiń qataryn tolyqtyrdy.
1840 jyly Kenesarynyń ákesi Qasym sultan qaza boldy. 1841 jyly qyrkúıekte Kenesary úsh júzden adam  jınap, ákesi Qasymǵa ulanasyr  as berdi.  Osy astan keıin  úsh júzdiń halqy Kenesaryny aq kıizge kóterip, búkil qazaq halqynyń hany etip saılady.  Kenesary óz handyǵyn nyǵaıtý úshin biraz ekonomıkalyq jáne saıası sharalardy júzege asyrdy. Onyń alym-salyq  saıasaty sharıǵatqa negizdelip, mal ósiretin aýdandarda zeketti, eginshilikti aýdandarda ushyrdy engizdi. Halyqtan alym-salyq jınaýdy arnaıy jasaýyldar júzege asyrdy. Kenesary qurǵan memleket feodaldyq memleket boldy, onyń áleýmettik negizin bılerdiń orta toby men tóre tuqymyna jatpaıtyn feodaldar, batyrlar qurady. Basqarýdyń negizgi tutqasy Kenesarynyń óz qolynda boldy. Onyń janynda eń jaqyn serikterinen: batyrlar, bıler jáne hannyń keıbir týystarynan quralǵan Keńes jumys istedi. Handyq keńeske negizinen azattyq qozǵalysynyń múddelerine adal, jeke basynyń batyldyǵymen, dıplomatıalyq qabiletimen kóringen adamdar endi. Máselen, onyń inisi Naýryzbaı batyr, Aǵybaı, Iman batyrlar, óziniń elshilik tabystarymen ataǵy shyqqan bı  Shoqpar Baqtybaev, Saıdaq qoja Ospanov, t.b. Kenesary memleketi sot, elshilik, qarjy, áskerı ispen jáne azyq-túlik jınaý máselelerimen aınalysatyn jeke adamdar arqyly basqaryldy. Joǵary sot bıligin Kenesary óz qolyna shoǵyrlandyrdy. Rý aralyq sot isterin sheshý úshin ol bılerdi  taǵaıyndady. Sóıtip, Kenesary tusynda eldi basqarý belgili bir júıege keltirilip,  memlekettik apparat jeke salalarǵa bólindi. Basqarýdyń arnaıy qyzmeti handyq keńes sheshimderiniń, úndeýleriniń aýyldarda taratylýyn, túsindirilýin jáne oryndalýyn qadaǵalap otyrdy. (E.Bekmahanov. «Kazahstan v 20-40-e gody XIX v». Alma-Ata. 1992. S. 281-283).
Han bolyp saılanǵan soń 1841 jyly kúz aıynda Kenesary jasaqtary Qoqan handyǵyna  qarsy soǵys júrgizdi. Soǵys ashqan mezgil de qolaıly boldy. Sol kezde Qoqan men Buhara  handyqtary arasynda soǵys júrip jatqan.  Kenesary Qoqanǵa qarsy Buhardyń odaqtasy retinde soǵys ashty. Onyń áskeriniń quramyna óz otrádymen birge halyq batyry Janqoja Nurmuhamedov te kirgen edi. Qyrkúıek aıynyń basynda Shómekeı, Tórtqara, Tabyn rýlarynyń qazaqtarynan quralǵan Kenesarynyń tórt myń adam bolatyn  iriktelgen otrády Tashkentti qorshaýǵa aldy. Alaıda, ásker qatarynda juqpaly indettiń bastalýy qalany alýǵa múmkindik bermedi. Negizgi kúsh Sozaq, Jańaqorǵan, Júlek, Aqmeshit qamaldaryn qorshady. Ásirese, Sozaq qamaly úshin shaıqas qıan-keski boldy. Óıtkeni, qamaldy bes myń soldat qorǵap turǵan bolatyn. Sozaq úshin shaıqas on eki kúnge  sozyldy. Nátıjesinde, qamal alynyp, qıratylyp tastaldy. Sodan soń Saýran qamaly  alyndy. Qoqannyń qol astyndaǵy qazaqtar azat etilip, Torǵaıǵa qaraı kóshirildi.  Sozaqtyń jáne basqa da qamaldardyń alynýy qoqandyqtarǵa qatty soqqy bolyp tıip,  Kenesarynyń iri jeńisi bolyp tabylǵan edi. Bul jeńis Kenesarynyń baıyrǵy qazaq jerlerin syrtqy jaýlardan tazarta alatynyna halyqtyń kózin jetkizdi. Qoqan handyǵy  iri jeńilis tapqan soń, Kenesarymen máńgilik odaq qurýǵa usynys jasady. Kenesary mundaı odaq qurýdan bas tartyp, qazaqtarǵa tıesili jerlerdi qaıtaryp berýdi talap etti. Osydan keıin baryp soǵysty toqtatqan Kenesary Torǵaı mańyndaǵy ordasyna qaıtyp oraldy. Kenesarynyń syrtqy saıasatynyń basty maqsaty táýelsiz Qazaq handyǵyn qurý boldy. Ol osy maqsatyn júzege asyrý úshin Orta Azıa handyqtarynan ózine súıeý  izdeıdi, olardyń ishki isterine aralasyp, bıleýshilerin óz jaǵyna tartýǵa kúsh salady. Hıýa hanymen Buhar ámirine óz elshilerin jiberip, baılanys ornatady. Orta Azıa memleketterimen saýda kólemin ulǵaıtyp, olardan ózine qajetti qarý-jaraq, oq-dári alyp turady.
1843 jyl Kenesary han úshin asa kúrdeli boldy. Osy jyly Orynbor general-gýbernatory V.Perovskıı ketip, onyń ornyna general V.Obrýchev keledi. Kenesary men Perovskıı bir-birine syılastyqpen qaraıtyn. Sondyqtan, kóp máseleler ádildikpen sheshiletin. Endi, Orynbor ákimshiligine orys patshasynyń Kenesaryǵa qany qas taǵy bir ulyǵynyń kelýi, ony Batys Sibir general-gýbernatory, knáz Gorchakovpen birigip, Kenesaryny qýǵyndaýyna keń múmkindik jasady. Sóıtip, Gorchakov pen Obrýchev Kenesary bastaǵan ult-azattyq kóterilisin tunshyqtyrýǵa, Kenesarynyń kózin joıýǵa 1843 jyly 23 maýsymda patsha Nıkolaı Birinshiden ruqsat alady. Soǵys shyǵynyn óteý úshin 14 myń som, Kenesarynyń basyn kesip ákelgen adamǵa syıǵa berýi úshin tútin salyǵy esebinen úsh myń som qarjy bólindi. Alaıda, kúzgi sýyqtardyń jaqyndaýyna baılanysty  Kenesaryǵa qarsy áskerı qımyldardy kelesi, 1844 jyly jalǵastyrý kózdeldi. Ýaqytsha tynyshtyqty paıdalanyp, Kenesary jańa shaıqastarǵa daıyndala bastady. Dál osy kezde, ókimet oryndarynyń málimetteri boıynsha,  Kenesaryda  «jaqsy qarýlanǵan 8000 adamdyq jasaq» bolǵan. 1843 jyldyń sońynda  Erjan Sarjanovpen birge Kenesary 3500 adamymen Orynbor vedomostvosynyń orta bóliginiń bıleýshisi sultan Arslan Jantórınniń Oıyl ózeniniń boıyndaǵy aýylyna shabýyl jasady. Onyń 5500 jylqysyn, 3500 túıesin, 970 sıyryn  jáne 7000 qoıyn aıdap áketti. (E.Bekmahanov. Kazahstan v 20-40-e.., S. 261). Artyna túsken qýǵynshylarǵa qaramastan, Kenesary áskeri sultandar aýylyna shabýyldaýyn qoıǵan joq.
1844 jyldyń jazynda Kenesary bastaǵan halyq qozǵalysyn basý úshin Or bekinisinen, Ulytaýdan, Tobyl ózeninen patsha áskerleriniń úsh úlken toby shyqty. Olardyń aldyna Kenesary jasaqtaryn qorshap, sheshýshi soqqy berý mindeti qoıyldy. Osy mindetti oıdaǵydaı iske asyrý úshin, olar Kenesarymen shaıqas júrip jatqan jerlerge bet alǵan  general Jemchýjnıkovtyń áskerimen kúsheıtildi. Otty qarýmen qarýlanǵan patsha áskerine  qarýsyz halyq jasaqtarynyń tótep berýi qıyn edi. Negizinde, han Kenesarynyń daryndy qolbasshylyq qasıeti, orys áskerleriniń ashyq urystaǵy soǵysý ádisimen tanystyǵy, qazaq jasaqtarynyń kúshin eptilikpen paıdalanýy azattyq kúrestiń tegeýrindi bolýyna áserin tıgizgeni anyq. Aǵylshyndyq Tomas Atkınson (1799-1861 j.j.) qazaq saharasynda jeti jyl ómirin ótkizip eline oralǵan soń «Orta Azıa men  Batys Sibir» atty eńbek jazǵan. Atkınson óziniń Kenesary týraly estigen áńgimelerin bylaısha jazyp qaldyrǵan. «Kenesary qazaqtardan tamasha jaýyngerler daıarlady. Naıza men aıbaltany ǵajaıyp ıgergen, shapshańdyqtary kóz ilestirmeıtin Kenesary jigitteri ózderinen kóp jaýdyń kúshterimen jeńisti soǵysa beretinin men talaılardan estidim. Eger, bilikti ofıserleri bolsa, qazaqtar álemdegi eń áıgili atty áskerlerin qurar edi. Olarǵa tarıhty dańqqa bólegen Shyńǵys han jaýyngerleriniń barlyq tamasha qasıetteri tán bolatyn». 1844 jyl azattyq kúres tarıhynda erekshe oryn alady. Shilde aıynyń 20-nan 21-ine  qaraǵan túnde  Yrǵyz ózeni boıynda Kenesarynyń áskeri qazaq feodaldarynyń ózine qarsy birikken tobyna soqqy berdi.  Qarańǵylyqty paıdalanǵan Kenesary jasaǵy birden kazak áskeriniń de, ózine qarsy sultandardyń da lagerlerine dúrse qoıa bergen. Úkimet  jaǵyndaǵy  jasaqtardan birden 24 adam shyǵyn boldy. Alǵashqy urys dalasynda ólim  qushqandar ishinde sultandar Taýqojın, Myrzalıev, Bıgenovtar esimderi kezdesedi. Negizgi qandy qaqtyǵys Kishi júzdiń Orta bóliginen qurastyrylǵan patsha úkimeti jaǵyndaǵy sultan-bıleýshi Ahmet Jantórın basqarǵan top pen Kenesarynyń basty kúshi arasynda boldy. Osy  qarýly  tartysta úkimetti qoldaǵan qazaq aqsúıekteri jaǵynan 44 sultan qaza  boldy. Kishi júz sultandarynyń birikken kúshteriniń talqandalýy Kenesary sarbazdarynyń rýhyn kóterdi. (J.Qasymbaev. Kenesary han. Almaty. Qazaqstan. 1993. 52 b.). Kóterilisshiler qımylynyń  qarqyndy  bolǵandyǵy sonshalyq, urys bolǵan  jerge  jaqyn kelgen polkovnık Dýnıkovskıı áskerı tobynyń sultan Jantóreulyna kómekke kelýge batyly jetpedi. Kenesaryǵa qarsy kúreste dármensizdik kórsetkenderi úshin voıskovoı starshına Lebedev Orynborǵa shaqyrtylyp, ornynan taıdyrylyp, sotqa tartyldy.
Otarlaýǵa qarsy kúreste Kenesarynyń urys dalasyndaǵy qomaqty jeńisteriniń biri 1844 jyly tamyz aıynda Ekaterınbýrg stansıasyna jasaǵan shabýyly. Shabýyldyń tutqıyldan bolǵandyǵy sondaı, orys-kazaktar, tipti, qarsylyq kórsete almaı qalady.  Osy joly Kenesarynyń jigitteri 18 myltyq, 2 pıstolet, 18 qylysh, 27 naıza  qolǵa túsiredi. (A.Seıdimbek. Shyǵarmalar. Astana. «Folıant». 2010, T – 5, 501 b.). Joǵarydaǵy  aıtylǵan shaıqastardan keıin Kenesary jasaqtary Muǵaljar taýlaryna baryp bekingen edi. Patsha otrádynyń Kenesaryǵa qarsy joryqtarynyń bári derlik sátsiz aıaqtalǵan.  Árıne, olardyń beıbit turmystaǵy aýyldary tonaýyn, beıkúná jandardy jazyqsyz óltirýin, maldaryn aıdap ketkenderin eseptemegen jaǵdaıda kazak áskeriniń sany men  sapasy basym, tehnıkalyq jaraqtanýy jaqsy bolǵanymen, ashyq aıqasta Kenesaryǵa soqqy berip, áskerin joıyp jiberýge dármenderi jetpedi.
Kóp jylǵa sozylǵan kúres negizgi kúshin álsiretken Kenesary patsha áskeriniń qysymymen 1846 jyly Orta júzden Uly júz qazaqtarynyń jerine ketýge májbúr boldy, osy arada ol Uly júzdiń halqyn biriktirýdi, qyrǵyzdarmen odaq quryp, Qoqan handyǵyna shabýyl jasaýdy, sóıtip, onyń qol astyndaǵy  qazaqtardy, qyrǵyzdardy bosatýdy kózdeıdi.  Kenesary Qytaımen mámilege kelip, onymen kelissóz júrgizý úshin Quljaǵa elshi jiberedi. Uly júz rýlary negizinen Kene handy moıyndap qana qoıǵan joq, onyń ádiletti  kúresin qoldaıtyndyqtaryn bildirdi. Taıshybek, Suranshy, Saýryq sıaqty batyrlar óz qoldarymen kelip qosyldy, sandaǵan urystarǵa qatysty. Alaıda, zeńbirekterdiń gúrsilinen be, orys soldattarynyń myltyǵynyń jarqyldaǵan úshkir naızasynan ba, álde Kenesarynyń jeńisine kúmán bolǵannan ba, Dýlat, Alban, Syban, Shapyrashty rýlarynyń sultandarynyń bir bóligi Reseıdiń bıligine bas ıýge general Vıshnevskııge ant etti. 1846 jyldyń maýsym aıynyń 23-inde Uly júzdiń joǵaryda kórsetilgen rýlarymen Aıagóz, Kókpekti jáne Qarqaraly okrýginiń starshyn, bıi, sultandary qatysqan general Vıshnevskııdiń basqarýymen ótken kezdesýde han Kenesaryny moıyndamaý, onyń talaptaryn oryndamaý, «búlikshiniń qylyqtary» baıqalsa, jaqyn jerdegi okrýgtarǵa birden habarlap turýǵa mindettendi. Jeke aqsúıekterdiń ımperıanyń bıligin moıyndaýy – kóterilistiń tý syrtynan soǵylǵan pyshaq boldy. (J.Qasymbaev. Kenesary.., 79 b.).
Kenesary qyrǵyzdardy jaý sanaǵan joq. Onyń basty jaýy Qoqan jáne aldy munda kelip jetken orys áskerleri bolatyn. Sondyqtan da, ol qyrǵyz manaptaryna Qoqanǵa qarsy birigip soǵysýǵa usynys jasap, qyrǵyzdarǵa alty márte elshi attandyrdy. Biraq, qyrǵyzdar Kenesarynyń birlikke umtylǵan birde-bir qadamyn qoldamady. Syn saǵatta qyrǵyz manaptary qazaqtarǵa qol ushyn berý bylaı tursyn, Qoqan ezgisinde otyrǵan óz halqyn satyp ketti. Qoqandarmen áskerı odaq quryp, Kenesarynyń basyn alyp beremiz dep orystarǵa ant berdi. Kenesarynyń basqan izin orys generaldaryna jetkizip otyrdy. 1846 jylǵy jazǵy aılardyń birinde myń qaraly jasaǵymen Kenesary qyrǵyzǵa bet aldy. Han soltústik qyrǵyz manaptarynyń ózine baǵynýyn talap etti. Qyrǵyz manaptary  – Orman, Jantaı jáne Jańǵarash taıpalar ókilderiniń quryltaıyn shaqyrdy. Sarybaǵysh, Buǵy, Saıaq, Solto, Sherik jáne basqa  taıpalardyń  ókilderi Qazaq hanynyń  talaptaryn oryndaýdan bas tartyp, orystyń general-gýbernatory Kapsevıchke ózderiniń  Kenesarymen soǵysatynyn habarlap, odan kómek suraıdy. Qoqan bekteriniń tepkisindegi ońtústik qyrǵyz taıpalarynyń manaptary bul májiliske qatyspady. Qyrǵyz manaptaryn, ásirese, Orman manap bastaǵan qyrǵyz feodaldaryn seskendirgen nárse «bılikten aırylyp qalamyz ba»  degen  qaýip edi.  
1847 jyly Kenesary 10000 sarbazymen qyrǵyz eliniń soltústigine basyp kirdi. Kenesary hannyń qyrǵyz jasaǵymen sońǵy shaıqasy 1847 jyly 17-25 sáýir aralyǵynda   Toqmaqtyń shyǵys jaǵyndaǵy Kekilik-Seńgir taýynyń bókterindegi Shý ózenine 1-2 shaqyrymdaı jerdegi Maıtóbede boldy. Qyrǵyz manaptarynyń jasaǵy, general Vıshnevskııdiń pýlemet pen  zeńbirekpen qarýlanǵan ofıserleri men soldattary, Qoqan handyǵynyń sarbazdary qazaq, qyrǵyz zertteýshileriniń boljaýynsha, 100 myńdaı adamdy quraǵan. Bas qolbasshylyq Ormannyń qolynda boldy. Kenesary qoly ózinen  kúshi 10 ese basym jaýmen úsh kún boıy soǵysty. Sheshýshi shaıqas qarsańynda Rústem tóre men Sypataı batyr sońyna ergen jasaqtarymen urys alańyn tastap shyqty. Bul oqıǵanyń Kenesary qozǵalysyn tuıyqqa tiregeni tarıhı shyndyq bolatyn. Iman (Amankeldiniń ákesi), Buǵybaı, Buqarbaı, Qurman batyrlar opat boldy. Qyrǵyzdardyń  qolyna 1000-nan asa qazaqtar tutqynǵa tústi. Tutqynda qalǵandar arasynda Kenesary, sultandar – Qudaımendi, Erjan jáne basqa da 32 tóre tuqymdary bar. Úlken erlikpen  jaý tobyn buzyp shyqqan Naýryzbaı, Aǵybaı, Jekebatyr toby boldy. Biraq, az ǵana  adamymen Kenesarynyń jaý qolyna túskenin estigen Naýryzbaı aǵasyn qımaı, jaý áskerine óz erkimen kelip beriledi. Tutqynǵa ózi kelip túsken inisin kórgende Kenesary inisine «beker boldy-aý, sen at ústinde júrgende bular maǵan eshteńe ete almas edi. Endi, bári bitti» degen eken. Patsha áskeriniń keńesimen qyrǵyz manaptary eki batyrdyń da basyn shapty. Kenesary – 45 jasynda, Naýryzbaı – 25 jasynda ólgen. Kenesarysyz Naýryzbaı joq, Naýryzbaısyz Kenesary joq. Halyq uǵymynda eshqashan ajyratylmaı, ekeýi bir atalady. Kenesary da, Naýryzbaı da táýelsizdik úshin, bolashaq úshin óletinin bilse de, ózderi urpaqtardyń baqyty úshin qurban bolǵan batyrlar. Naýryzbaı – ózi ánshi, ózi aqyn, ózi kúıshi-sazger. Osy arada arnaıy aıta keteıik, «Tóreler kúıi» dep atalatyn kóp kúıler bar. Sol «Tóreler kúıleriniń» bastaýynda jıyrmaǵa jýyq kúı shyǵarǵan zańǵar Abylaı han tur. Osy «Tóreler kúıleriniń» bir ókili Naýryzbaı edi. Sonyń bárinen de Naýryzbaıdyń batyrlyǵy basym bolǵan. Kenesary qysyltaıań, qıyn jerlerge tek, kóbine, sony ǵana jumsaǵan. (Qazaq tarıhynan. Almaty. Jalyn, 1997 j. 507-509 better).
Orys úkimeti Kenesaryny «jazalaýshylardyń» «eńbegin umytpady». Jantaı Qarabekov patsha úkimetinen altyn medal, arnaıy maqtaý qaǵazyna ıe boldy. Ormanǵa altyn jiptermen tigilgen halat tapsyryldy. Qalyǵul Álibekov hannyń basyn Qapaldaǵy  generalǵa jetkizgeni úshin  kúmis medalmen marapattaldy.
Kenesarynyń jeńilý sebepteriniń biri – bir jaǵynan, orys úkimetiniń, ekinshi jaǵynan,  Qoqan bıleýshileriniń qyrǵyzdardy aıdap salýynyń da saldary ekendigi dáleldeýdi qajet etpeıdi. Qazaq halqynyń azattyq kúresi shyn máninde, Reseıdiń qyrǵyz jerin de,  Qoqan handyǵyn da jaýlap alýyn biraz ýaqytqa shegerdi. Ásirese, Tashkent bekteriniń,  odan qyrǵyz manaptarynyń Kenesaryǵa qarsy qımyldary sarızmniń Orta júzdiń basty aýdandaryn, ásirese, Uly júzdi alýǵa jol ashqandyǵyn túsiný qıyn emes. Feodaldyq bytyrańqylyq pen jegideı jegen ishki qaıshylyqtardan týǵan qaýipti jete eskermeý,  qyrǵyz, qazaq jáne ózbek halyqtaryn, keıinnen túrkimenderdi patsha úkimetiniń  bodandyq buǵaýyna baılap berdi.
Kenesarynyń qolbasshylyq óneri týraly sıpattamalardy orys tarıhnamasynan da baıqaımyz. Áskerı tarıhshy V.A.Potto 1872 jyly óziniń «Qyrdaǵy joryqtar haqynda» dep atalatyn dáristerinde kóterilistiń kósemin «jeńimpaz han, qyrǵyzdyń Shámili» dep baǵa bergen. XIX ǵasyrdyń birinshi jartysynda Reseıde bolǵan ult-azattyq qozǵalystardyń ishinen ımam Shámil men Kenesary bastaǵan kóterilistiń erekshe  daralanyp turatynyn eske alsaq, bul baǵanyń oryndy ekenin paıymdaımyz. Orystyń áskerı tarıhshysy N.Sereda óziniń «Qyrǵyz (qazaq) sultany Kenesary Qasymovtyń daý-damaıy» degen eńbeginde: «Kenesary óz jasaǵynyń mártebeli ámirshisi bola bildi.  Kenesarynyń qoly joryqtarda, qamal aldynda bógelmeıtin. Qaıta bógetter onyń  qaıtpas erkin  qaıraı túsetin, maqsatyna jetý jolynda kezdesken kedergilerdi jaıratyp,  qaharly kúshti tasqyndatatyn. Kóterilis qolbasshysy óz basyna túsken nebir qıynshylyq, kúızelis, qýǵyn-súrginge qaramaı, jaýyna bet qaratpaı daýyldap tıýshi edi», – dep Kenesarynyń halqy úshin basyn báıgige tikken batyr ekenin jarqyrata sýretteıdi.
Kenesary opat bolganda onyń  artynda 8 ul, 4 qyz, eki áıel jesir qaldy. Balasy Syzdyq sultan, áke jolyn qýyp, otarlaý saıasatyna qarsy kúresip ótti. Arhıv derekteri rastaǵandaı, 1842 jyly 2 naýryzda Kenesarynyń áıeli Kúlimhan hanymdy qyzymen  birge patsha áskerleri kepildikke ustap áketti. Kenesarynyń sol qyzynyń nemeresi Aleksandr Gavrılovıch Moıseevskıı (1902-1971) ulty – orys. Áskerı sheni general-maıor. Uly Otan soǵysy jyldarynda 312-atqyshtar dıvızıasyn (8-inshi gvardıalyq armıa, İ Belorýs maıdany) basqarǵan. Sovet Odaǵynyń Batyry.
Sonaý XIX ǵasyrdyń basynda Kenesary babamyzdyń: «Qazaq jerine ózi ıe bolmaı, jeke memleket qurmaı, el bolyp jarytpaıdy», – degen kóregendik sózin tarıh, ómirdiń ózi dáleldep otyr. (Qazaq tarıhy..., 516-519 b.). Qazaq eliniń  tarıhynda bostandyq úshin bolǵan kóterilisterdiń ishinde eń mańyzdysy – Kenesary basqarǵan ult-azattyq qozǵalys. Ol búkil ómirin halqynyń bostandyǵy úshin arnap, on jyl boıy óte qıyn jaǵdaıda Reseı ımperıasyna, Qoqan, Hıýa handyqtarynyń  basqynshylyq shabýyldaryna toıtarys berip otyrdy. Erligimen, danalyǵymen, ádilettiligimen abyroı alyp, han bolyp saılandy. Kene han men Naýryzbaı qozǵalysyna qatysqan ata-babalarymyzdy qurmetteý – bárimizdiń mindetimiz. Elin, jerin qorǵaǵan babalarymyzdy qurmetteý jas urpaqtarymyzdyń patrıottyq sana-sezimin qalyptastyrýǵa qyzmet etýi kerek.

Erǵazy QADASHULY,

tarıhshy.

Derekkóz: «Ortalyq Qazaqstan» gazeti