Bizdiń beldi saıasatkerler, tipti zıaly qaýym ókilderi jat jurt qaıratkerleriniń qanatty sózderinen sıtata keltirip sóıleýge áýes. Áıtse de olardyń óz asyldarymyzdyń ataly sózderin tilge tıek etip, mysal etip jatqanyn kezdestirmeımiz. Áıtpese Á.Bókeıhan bastaǵan alashtyqtardyń ataly sózderi M.Atatúrik, A.Homeını, F.Rýzveltten artyq bolmasa, esh kem emes.
Qazaq aforızmderi jaıynda qundy eńbek jazǵandardyń biri – aqyn, rámiztanýshy, aýdarmashy Erbol Shaımerdenuly. Ol «Qazaq aforızmderi» dep atalatyn eńbeginde afo-rızmge mynadaı sıpattama beredi: «Onyń basty sharttary – ómirlik qubylystar men adamdardyń is-qımylyna, minezine degen kózqarastaǵy anyqtyq, oı shyndyǵyna adaldyq, pikir jınaqtap qorytý men túıin jasaýdaǵy logıkalyq júıelilik jáne oıdy jetkizýdegi dáldik pen qysqalyq. Ol – ómir tájirıbesin barynsha yqsham (túr) ári óte jınaqy (maǵyna) keskindeý quraly. Bul júıede, ádette, obrazdan góri oıǵa kóbirek salmaq salynady, sýretteýden góri salystyrýǵa, órnekteýden góri oılasýǵa basymyraq kóńil bólinedi».
Jalpy «oıdy jetkizýdegi dáldik pen qysqalyqty» 1913 jyly jaryqqa shyqqan «Qazaq» gazetiniń betterinen jıi kezdestiremiz. Máselen, Alashorda úkimetiniń tóraǵasy Álıhan Bókeıhannyń «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen sóziniń ózi nege turady? Shyn máninde qansha jerden bilimdi bolyp tursa da, jeme-jemge kelgende adamnyń minezi basty ról oınaıtynyn ómirdiń ózi dáleldep berdi. Ókinishke qaraı, bizdiń saıasatkerler men zıaly qaýym ókil-derine Álekeń aıtqan «minez» jetispeı jata-tyny jasyryn emes. Áıt-pese olardyń bilimi keshegi ótken asyldardan artyq bolmasa, kem emes edi ǵoı. Aıtpaqshy, Atatúrik-tiń «Men dıktator emespin. Mende kúsh bar ekendigi aıtylyp júr. Árıne, bul durys. Meniń oıǵa alyp, oryndamaǵan nársem joq. Óıtkeni, men zor-lyqpen jáne meıirimsizdikpen áreket etýdi bilmeımin. Men adamdardy ren-jitý emes, olardyń júregin jaýlap alý arqyly bılik júrgizýdi qalaımyn» degen ataly sózi bar. Bul arada Atatúriktiń «kúshimen» Álekeńniń «minezi» bir-birimen qabysyp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady.
Qosh, sonymen Álıhan Bókeıhan-nyń kezekti aforızmine kezek bersek. Ol: «Tiri bolsam, han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» deıdi. Álekeńniń atalǵan sózi sońǵy kezde jıi tilge tıek etilip júr. Demek bul aforızmniń maǵynasy «ómir tájirıbesin barynsha yqsham (túr) ári óte jınaqy (maǵyna) keskindeý quraly» bolyp tabylady. Aıtpaqshy, Álekeńniń bul sózi Djordj Vashıngtonnyń «Elim maǵan ne beredi dep emes, men elime ne beremin» dep oılaýy-myz kerek?» degen sózimen úndese me, qalaı ózi? Jalpy alǵanda bir-biriniń ornyna qoldansa, artyqtyq etpeıtin sıaqty. Ókinishke qaraı, Á.Bókeıhannyń «han balasynda qazaqtyń haqy-sy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» degen sóziniń maǵynasyn durys túsinbeı júrgender bar.. Bul arada Álekeń han urpaqtarynyń qa-zaqtyń aldynda qaryzdar bolǵanyn aıtyp otyr. Óıtkeni ǵasyrlar boıy qarasha halyq tóbesine kótergen han urpaqtary shen-shekpenge satyla bas-taǵan-dy. Osy sózin is júzine asyrǵan ol joǵarydaǵy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa áreket etti.
Sonymen qatar Ahmet Baıtursynulynyń afo-rızmderi de jetkilikti. Onyń «Basqadan kem bolmas úshin bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», «Balany ulsha tárbıeleseń, ul bolmaqshy, qulsha tárbıeleseń, qul bolmaqshy», «Qazaq jazýshylary ózi-niń shyǵarmalarynda qazaq ultynyń múddesin qorǵaý kerek» degen sıaqty kóptegen qanatty sózderi bar. Sondaı-aq, Aqańnyń «Aq bolsyn, qyzyl bolsyn, maǵan bári bir. Men Qazaq múddesin kózdeıtin úkimetti ǵana jaqtaımyn» degen tamasha sózi bar. Mine dál osyǵan uqsas sózdi Irannyń dinı kósemi Aıatolla Homeını «Men dinim úshin shaıtanmen de jumys isteýge ázirmin» dep jazyp qaldyrǵan eken. Osy rette Aıatolla Homeınıdiń «dinim úshin» degenin «ultym úshin» dep túsinsek artyq bolmaıtyn sıaq-ty. Jalpy qos rýhanı kósem - A.Baıtursynuly men Aıatolla Homeınıdiń sózinen ulty úshin kez kelgen táýekelge bara alaty-nyn baıqaımyz. Máselen, Ahań «Qazaq múddesin kózdeıtin úkimetti ǵana jaqtaımyn» dese, al Irannyń dinı kósemi dindar bola tura «dinim úshin shaıtanmen de jumys isteýge ázirmin» dep aǵynan jarylady.
M.Dýlatulyn biletinder onyń óte sheshen, dilmar adam bolǵanyn aıta-dy. Jınalǵan jurtty uıyp tyńdatarlyq qasıet M.Dýlatulyna atanyń qanymen, ananyń sútimen daryǵany anyq. Olaı bolmasa nebári jıyrma bes jasynda «Oıan, Qazaq» dep, jurtyn qarańǵylyq qapasynan alyp shyqpas edi ǵoı. Mirjaqyp 1907 jyly «Qazaǵym meniń, elim meniń! Eń aldy-men qazaq halqy – Reseıge táýeldi halyq. Onyń eshqandaı pravosynyń joqtyǵy yza men kek týdyrady» dep ashynsa, arada on jyl ótkende «Azattyq tańy atty. Tilekke qudaı jetkizdi. Kúni keshe qul edik, endi búgin teńeldik. Qam kóńilde qaıaýdaı arman qalǵan joq. Neshe ǵasyrlardan beri jurttyń bárin qorlyqta, quldyqta ustaǵan jaýyz úkimettiń ózgege qazǵan ory ózine shaǵyn kór bolyp, qaıtpas qara saparǵa ketti» dep alty alashtan súıinshi suraıdy. Sondaı-aq alash ardaqtysynyń «Avtonomıa alý – memleket boldy degenmen birdeı. Biz endi óz aldymyzǵa memleket bolamyz dep tur-myz. Biraq «bolamyz» ben «bolýdyń» eki arasy – jer men kók-teı. Sondyqtan «bola-myz» degen soń, bolýǵa aıanbaı qam qylý kerek», – degen sózi ataqty.
Jalpy Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatulynyń qanatty sózderinen keıin J.Aımaýytulynyń sózderine nazar aýdarý qajet. Óıtkeni Aımaýytuly-nyń aforızmderi óte áserli shyqqan. Máselen «Ulty úshin qurmet qylmaı, bas qamyn oılap júrgen azamattardyń eli artta qalyp otyr. Ultshyl jurttar, áne, Germanıa, Japonıa, Anglıa, Túrkıalar, olardyń balasy jasynan «ultym» dep ósedi», «Esterińizde bolsyn: qara halyqtyń mádenıetti bolýy-nan mádenıetti kisiniń qazaq bolýy qıyn, balasyna osy bastan ult rýhyn sińi-rip, qazaq ómirine jaqyn-datyp tárbıeleý kerek», «Qazaqqa aıýdaı aqyrǵan sheneýnik tabylýy ońaı; erinbeı-jalyqpaı, baqyrmaı, shaqyrmaı is bitiretin, terisi qalyń, kónbis, tabandy qyzmetker tabylýy qıyn», «Orys tárbıesin alǵan bala ult qyzmetkeri bola almaıdy» degen qanatty sózderi ózge jurttyń qaı oıshylynan kem? J.Aımaýytuly Túrkıany bekerden beker «Ultshyl jurttardyń» qataryna qosyp otyrǵan joq. Osy rette Ata-túriktiń «Bizderdi «ultshyldar» deıdi. Biraq biz ultshyl bolǵanda da ózimiz-ben yntymaqtastyq jasaıtyn barlyq ulttardy qurmetteıtin, olardyń oıynan shyǵatyndaı ultshyldarmyz», – degen sózi eske túsip otyr.
Alash arystarynyń arasynda kóp-shilik bile bermeıtin kóptegen tulǵalar bar. Solardyń biri qazaqtyń tuń-ǵysh zań magıstri, Alashorda ókimeti-niń múshesi (Durysy mınıstri – S.J.) Jaqyp Aqbaev. Ol Qarqaralydaǵy halyq manıfesinde «Men senderdiń muń-muqtajdaryńdy joqtaý úshin ádeıi qyzmetten bosap, basymdy azat etip keldim» dep aıtqan. Jalpy jas kúreskerdiń halyqtyń “muń-muqtajda-ryn joqtamaı-aq” joǵary shendi qyzmetinde typ-tynysh júre berýine bolar edi. Áıtse de ol eń birinshi orynǵa óziniń mansabyn emes, qazaǵynyń máselesin qoıdy. Sondaı-aq onyń «Memlekettik Dýmanyń pármeninsiz qazaqtar bir súıem de jer bermeıdi, qarsylyq kórsetýge daıyn. Kúsh jumsaıtyn bolsańdar, men osy jer úshin ólýge barmyn», – degen afo-rızmin áste nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy.
Bylaıǵy jurt Jansha jáne Halel Dosmuhamedulyn aǵaıyndy dep oıla-ýy bek múmkin. Áıtse de olar aǵaly-inili baýyrlar emes. Biraq Jansha jáne Haleldiń arasynda tatýlyq, baýyrǵa bergisiz dostyq qarym-qaty-nas bolǵan. Mine osy «eki dostyń» biri Jansha Dosmuhameduly «Biz tap-qa, jikke bólinbeımiz. Biz ózge halyqtarmen qatar ómir súre otyryp Qazaq avtonomıasyn qurýǵa tıispiz» dese, Halel Dosmuhameduly «Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish, ana tilin bilmeı turyp, bótenshe sóıleseń, bul – kúıinish» dep, til týraly tushshymdy pikirin bildirgen.
Uzyn sózdiń qysqasy, alash aıtqan asyl sózder bizdiń saıasatkerler men zıaly qaýym ókilderiniń arlanbaı aıtyp júrýine bolady. M.Atatúrik pen F.Rýzveltten mysal keltirgende ózin zor sezinip, al alashtyń qanatty sózderin aýyzǵanda ózin qor sezinýdi qoıý kerek.
Serik JOLDASBAI
Astana
