Murat JURYNOV, Ulttyq Ǵylym akademıasynyń prezıdenti, akademık:
– Biz, ǵalymdar, saıasatpen shuǵyldanbaımyz, tek ǵylymı shyndyqty izdeýmen aınalysamyz. Sondyqtan Tileýberdi Ábenaıulynyń keıingi tereń zertteý jumystary bizdi qyzyqtyrdy. Buryn da mıllıondaǵan adamy bar túrik álemine shaǵyn ǵana álsiz mońǵol jurtynan shyqqan adamnyń han bolýy túsiniksiz jáne shyndyqqa ulaspaıtyn jaı bolatyn.
Han tek qana kúshti elden, kúshti taıpadan shyqqan. Shyńǵys hannyń týǵan jeri, ósken ólkesi Burqan jáne Túrgen degen jerlerdi qazirgi Mońǵolıa aýmaǵynan da, soltústik Sibir ólkesinen de taba almaısyz. Ol jaqta ondaı jerler buryn da, beride de bolmaǵan. Kerisinshe, dál sol Burhan men Túrgen degen jer-sý attary Jetisý jerinde ejelden búginge deıin bar. Biz osyndaı dálelderge kóńil aýdardyq, bul zertteýdiń bastamasy dep oılaımyn. Muny mońǵol ǵalymdarymen birge talqylap, pikirtalas júrgizý kerek. Shyńǵys hannyń keńselik qujattary túrik tilinde júrgizilgen. Mońǵol bolsa, nege mońǵol tilinde júrgizilmegen? Mońǵol ǵalymdary bul týraly: «Óıtkeni ol túrikterdiń arasynda júrgendikten de, olarǵa túsinikti bolý úshin túrik tilinde júrgizdi», – deıdi. Al jaraıdy delik, onda olar parsylarmen soǵysty, nege parsy tilinde júrgizbeıdi? Arabtarmen soǵysty, nege arab tilinde júrgizbedi? Reseıdi, Qytaıdyń teń jartysyn jaýlap aldy, «nege orys, qytaı tilderinde júrgizbedi?» degen suraqtardyń týýy zańdy.
Shyǵys hannyń ózi túrik tilinde sóılegeni tarıhtan belgili. Mońǵol ǵalymdary Shyńǵys handy ózderiniń babasy retinde esepteı bersin. Biraq shyndyqtyń esigin ashyp qoıýymyz kerek. Shyńǵys handy túrki áleminiń kósemi retinde tanýǵa kelisýge tıispiz. Shyńǵys han – Altaı, Balqash, Alakól óńirinde ómir súrgen adam. Qazirgi Mońǵolıanyń aýmaǵynda turmaǵan. Osyny ǵalymdarymyz dáleldep, moıyndatý kerek. Bul tez arada sheshile qoıatyn másele emes. Zertteýdi ár túrli tásildermen ary qaraı jalǵastyra berý kerek. Dýlatıdyń, Bıchýrınniń eńbekteriniń bir jerinde Shyńǵys hannyń túrik tilinde sóılegeni, musylman dininde bolǵany, bir balasynyń oraza tutqany, bir nemeresiniń aty Muhammed bolǵany aıtylyp ketedi. Mońǵoldarda Muhammed degen esim joq qoı. Osyndaı naqty dálelder bar. Sondyqtan Tileýberdi Ábenaıulyn tyńdap, eńbegin ǵalymdardyń talqysyna saldyq. UǴA-nyń prezıdıým músheleri bul eńbekti ary qaraı da jalǵastyryp, zertteý kerek degen qorytyndyǵa keldi.
UǴA prezıdenti Murat Jurynuly osylaı deıdi. Jón-aq! Endi Shyńǵys hannyń rýy naıman, onyń ishinde mataı dep, biri jalaıyr, biri tipti onyń rýy adaı dep eńbek jazyp tastaǵan zertteýshilerimiz kúsh biriktirip, aqqý bop – kókke, shortan bop – sýǵa, shaıan bop qurǵaqqa tartpaı, Shyńǵys hannyń ulty túrki degendi álemge dáleldeı alsaq, osynyń ózi álemniń túńligin bir jelpip tastar edi!
Derekkóz: nurotau.kz
