Reseıdiń zertteýshi ǵalymy A.Alektorovtyń aıtýyna qaraǵanda: «han birde-bir ret namazyn qaza qylmaǵan, juma saıyn sultandarmen birge meshitke baryp turǵan, ramazan aıyndaǵy oraza kezinde onda tań atqansha bolyp júrgen»[1]delinedi. Jáńgir hannyń jastardyń ǵylym-bilim, dinı saýattylyǵyn kóterýge aıanbaı eńbek etkendigi jaıynda belgili qazaq etnografy Muhammed Salyq Babajanov: «...Shákirtter men muǵalimderdi yntalandyrý úshin marqum han aqshasyn da, óziniń yntasy men ordalyqtarǵa oqý bilimniń paıdasy jóninde túsindirmek bolǵan yntasyn da aıamady. Óziniń saraıynda mektep ashyp, 60 adam ıslam dini, orys jazýy jáne til jóninde dáris aldy...»[2] degen málimetti keltiredi.  

Jáńgir hannyń ıslam dinin ustanǵan óte parasatty, jomart ári izgi jaqsylardyń bir bolǵandyǵy jaıynda tatar tarıhshysy, qoǵam qaıratkeri Mýhammed Mýrad Ramzıdiń 1908 jyly arab tilinde jaryq kórgen 2 tomdyq «Talfıqýl-ahbar ýa talqıhýl-ásáár fı ýaqaı Qazan ýa Býlǵar ýa mýlýkýt-Tatar» atty eńbeginde de baıandalady.

Bul eńbekte avtor Bókeıuly Jáńgir handy óziniń shyn esimimen «Jıhangır (Jahangır) han» dep atap, onyń han taǵyna otyrýyna qatysty: «...Ábilqaıyr hannyń shóberesi, Nuraly hannyń nemeresi, Bókeı hannyń uly Jahangır (Jáńgir) han. Ákesi Bókeı han qaıtys bolǵanda ol 12 jasta bolatyn. Onyń jasynyń kishi bolýyna baılanysty handyqty ýaqytsha ákesiniń inisi Nuraly hannyń uly Shyǵaı han basqaryp turdy. 1833 jyly, hıjra jyl sanaýy boıynsha 1249 jyly sapar aıynda onyń jasy jıyrmaǵa kelgende Reseı patshalyǵy tarapy ony taqqa otyrǵyzyp, oǵan general maıor degen shen berdi...» degen málimetti keltiredi.

M.Razmı ál-Márjánıdiń[3] aıtýynsha «...Jáńgir han dindar, óte parasatty, jomart, ǵulamalar men izgi jaqsylardy jaqsy kóretin, kórkem minezdi, saýapty isterdi kóp jasaýshy jan bolǵan...» degen sózderin keltire otyryp, Jáńgir hannyń esimi «...kúni búginge deıin ataqty. Onyń boıyndaǵy jaqsy minez-qulqy jaıyndaǵy áńgimeler osy kúnge deıin adamdardyń aýzynda júr... Ol óz halqy arasynda ǵylym-bilimdi, aǵartýshylyqty nasıhattaýda basqalarǵa qaraǵanda orny erekshe...» deıdi.

M.Razmı Jáńgir hannyń ıslam dininiń sharıǵatyna qatysty bekitip bergen jarlyǵy jaıynda: «...Bókeıuly Jahangır (Jáńgir) han Bes sary rýynyń úlken aqsaqaldarynyń ótinishi boıynsha Tana (avtor: «...Tama rýy bolsa kerek..»,-deıdi) rýynan shyqqan Tórebaı uly Otyzbaı moldany olarǵa ımamdyq etý quqyǵyn beretin jazbasha jarlyq shyǵarady. Jáńgir han men olardyń ótinishin qabyl ete otyryp, Otyzbaıdy eldiń bas qazysy Tarhan bın Jábir ıbn Hammadtyń meniń aldymda otyryp, synaq tájirıbesinen ótkizip, emtıhan alǵannan keıin, onyń bul qyzmetke laıyq ekendigine tolyq kóz jetkizgenimnen keıin baryp men oǵan óz kelisimimdi berdim. Ol Muhammed paıǵambardan jetken sharıǵatymyzǵa qatysty isterdi júzege asyrý úshin myna jarlyqqa súıene otyryp úkim shyǵarýǵa mindetti»-degen sózin keltire otyryp, jarlyq myna tómendegideı tarmaqtardan turǵandyǵyn jazady.

Birinshiden: Joǵaryda aıtylǵan (Bes sary rýynyń) adamdar arasynda meshitter men medreseler salý isin júrgizý, aýyl adamdarynyń toı, mereke meıramdardy atap ótýine basshylyq etý, jas balalardyń tálim-tárbıesine mán berip, olarǵa kúndelikti bes ýaqyt namaz ben jyl saıynǵy otyz kún orazanyń moıynǵa júktelgen paryz amal ekendiginiń úkimin úıretip, jaýapkershiligin sezdirý.

Ekinshiden: Jalpy aýam, buhara halyqqa ıman men ıslamnyń úkimderin túsindirip, úıretý jáne jańa týylǵan sábılerge jaqsy maǵyna beretin kórkem esimder qoıyp, olardy súndetteý. Otbasyn qurǵaly turǵan jas jubaılardyń nekelerin qıý, qaıtys bolǵandaryna janaza namazyn oqyp, jerleý rásimderin atqarý.

Úshinshiden: Aǵaıyn-týys jaqyndardyń qatysýymen ótetin neke qıý rásimin eki ádil kýágerdiń aldynda kúıeý jigittiń qalyńdyqqa máhir[4] syılyǵyn berýi jáne qyz ben jigittiń nekelesýge keliskendigin bildiretin sózdi (sıǵany)[5] aıtýlary arqyly ótkizý.

Tórtinshiden: Eski ádetten qalyp qalǵan jigit pen qyzdyń jeke dara kezdesý áreketterine tyıym salý, jol bermeý.

Besinshiden: Kúıeýleri qaıtys bolǵan áıelderdiń ıddát[6] merzimi tolyq aıaqtalǵanyna kóz jetkizbeıinshe basqa adammen nekelesip qoımaýyn qadaǵalaý.

Altynshydan: Kúıeýleri qaıtys bolyp, ıddát merzimi aıaqtalǵan áıelderdiń qaıtadan otbasyn qurýlary barysynda olardyń óz qalaýlaryn eskerý. Kúsh kórsetip, zorlyqpen nekege májbúrlemeý. Mundaı jaǵdaıdaǵy áıeldiń óz kelisimi eskerilýi qajet, onyń ata-anasynan nemese aǵalarynan ruqsat alý shart.

Jetinshiden: Mırasqa qalǵan mal-múlikti bólý kezinde (muragerlik máselesinde) arnaıy sharıǵı, dinı  bilimi bar mamandarǵa júginip, ony sharıǵat belgilegen talaptarǵa saı etip bólinýin qadaǵalaý.

Segizinshiden: Mal-múlikteri nısab[7] mólsherine jetken dáýletti adamdardy mindetti zeket malyn berýge qyzyqtyryp, olardyń sharıǵat talabyn oryndaýlaryn eskertip otyrý.  

Toǵyzynshydan: Qarapaıym buqara halyqtyń jasy men kárisine dinı ýaǵyz jasap, nasıhat aıtý. Olarǵa handyq júıe men múliktik qaǵıdalardy úıretý. Sondaı-aq basshyǵa boısunýdyń mańyzdylyǵyn uqtyryp, túsindirý jumystaryn júrgizý.

Onynshydan: Bizdiń qaýymǵa kiretin senderdiń rýlaryńnyń (Bes sary rýynyń) arasynan jáne orys qaýymy arasynda eshqandaı da qaraqshylar men tonaýshylar, urylar bolmaıdy.

Men jalpy isterge jaýapty basshylarǵa hat jazyp otyramyn. Olar senderge tapsyrylǵan atalmysh isterdiń tolyq oryndalýlaryńa kómektesetin bolady. Sender jylyna bir ret atqarylyp jatqan ister jaıly jazbasha esep berip otyrýǵa mindettisińder»,- degen mazmunda bolǵandyǵyn jazady.

Jarlyq sońynda: «Men Bókeıuly Jáńgir han osy jarlyqtyń mazmunyn rastap, óz mórimdi bastym».

«Men bas qazy Tarhan bın Jábir ıbn Hammad han (Jáńgir han) quzyrynda  1842 jyl (hıjra jyl sanaýy boıynsha 1257 jyl) bul ımamdy synaqtan ótkizgennen keıin óz mórimdi qoıdym. Jarlyq nómiri 60»,-degen málimetti de keltiredi.

M.Ramzı «Jáńgir han 1261 hıjrı jyly (1844-1845 mıladı jyly) qaıtys boldy. Ony óziniń han ordasyna aparyp, sol jerge jerledi. Onyń jasy ol kezde 42 bolatyn. Osylaısha ol nebary 22 jyl bılik tutqasyn ustady. Eger uzaq jyl ómir súrgende ol óz eliniń damýyna úlken úles qosyp, óte jaqsy reformalar jasaıtyn edi. Amal qansha, bári de Allanyń qalaýy. Jatqan jeri jaıly, jany jánnatta bolsyn! Alla ony raqymyna bólensin» degen izgi tilekpen sózin aıaqtaıdy.

Ataqty tatar tarıhshysy Mýrad Ramzı Jáńgir hannyń otbasy, balalary jaıynda da málimetter beredi. Jalpy avtor qazaq eliniń handary týraly, olardyń ónegeli ómiri jaıynda tyń málimetter keltiredi. Buıyrsa, jaqyn arada avtordyń «Qazaq handary» jaıynda jazyp qaldyrǵan málimetterin, oı-pikirlerin jınaq retinde kópshilikke jarıa etetin bolamyz.

Paltóre YQTIAR,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Shyǵystaný fakúlteti,

Taıaý Shyǵys jáne Ońtústik Azıa kafedrasynyń dosenti

Derekkóz: http://mazhab.kz/