Bıyl qańtardyń 15 kúni Mońǵolıanyń Qobda ólkesi, Bulǵyn aýdanynda ótken salbýryn saltanaty merekesi - Qobda aımaǵyndaǵy baýyrlastar men Qytaıdan barǵan saıahashylardy, tilshi-fotograftardy tánti etip tańdaı qaqtyrǵan aıta qalsyn saıahat pen mádenıet toǵysqan, máni bólek erekshe shara boldy.
15-maýsym tańerteń. Uıasynan qulaqtanyp shyqqan kún áp-sátte Qobdanyń teriskeıindegi taý-dalany nurǵa bólep, «búgingi tamasha qaıda?» degendeı aspan áleminen kúmis kirpikterin qadap tura qaldy.
Mońǵolıanyń Qobda aımaǵynda mólshermen 3 myńdaı qazaq qonystanǵan. Olardyń deni mal sharýashylǵymen shuǵyldanady. Ádette olardyń bundaı ulttyq dástúrli qımylǵa qatynasatyn oraıy óte az eken. Sondyqtan Qobda aımaǵy «Altaı shyńy» saıahat fırmasy jerlik oryndaǵy qazaq-muńǵol azamattardyń talabyna saı bul jolǵy sablýryndy Bulǵyn aýdanynda ótkizýdi josparlapty. «Toı dese qý bas domalaıdy» degen osy-aý. Tańerteń saǵat segizden bastap tus-tustan tasqyn sýdaı aǵylǵan halyq ta esep joq. Attyly-jaıaý, túıege mingeskeni, zamanaýı kólikke otyrǵany bar, báıge tóbeniń mańaıyn eki-úsh saǵattyń ishinde qara qurym adam teńizine aınaldyrdy. Ulanbatyr ýaqyty túski saǵat 12:00-de sablýryn saltanaty bastaldy.
Atalǵan sharanyń mańyz-maqsaty jaıly Qobda aımaǵy «Altaı shyńy» saıahat fırmasynyń dırektory Bekbolat Buǵybaıuly bylaı dedi: «Bul retki salbýryn saltanaty osy Qobda aımaǵynda tuńǵysh ret ótkizilip otyr. Mundaǵy maqsat Qobda óńirindegi qazaq baýyrlastarǵa ata dástúrdiń naǵyz beınesin kórsetip, olardyń ult dástúrin ulyqtaýǵa degen tanymyn joǵarlatý. Sondaı-aq Bulǵyn aýdanynyń uly kórshi Qytaı elimen shekaralastyǵyn paıdalanyp, saıahatshylar tartyp, eki eldiń mádenıet, saýda-sattyq qarym-qatynasyn jebeý. Budan keıin tájirıbe-sabaqtardy qortyndylap, saıahatshylardy kóptep tartatyn qyzyqty da maǵynaly sharalardy ótkizemiz».
Eki memlekettegi saıahat taraýlarynyń qysqasha tanystyrýy aqyrlasqan soń búrkitshiler turǵyǵa shyǵyp, búrkitterin kezekpen qolǵa qondyrý, shyrǵaǵa shaqyrý, qoıan men qarsaqqa, túlkige salý syndy daǵdyly qımyldar boıynsha kórermenderge oıyn kórsetti. Sońynda aldyn ala daıyndalǵan dala taǵysy qasqyrǵa búrtkit qoıa beretin sát jetip, at shaptyrym jazyq adamnyń aıǵaı-shýyna tolyp ketti. Qaǵýshy jigit tártip boıynsha daıyndalǵan qasqyrdyń aıaǵyn sheship, aýzyndaǵy tumyldyryqty sypyryp aldy da, kóz ilespes tezdikpen at ústinen shaýyp kelip jerge qaraı laqtyra salyp, ózi atyn tebinip ytqı jóneldi . Qalyń adamnyń aıǵaıy men búrkitterdiń pishtáktaǵan daýysy dala taǵysynyń da záresin ushyrǵandaı ádettegi bóri búlkeginen ilezde aınyp, bezektep qasha jóneldi. Sol aq eken, turǵy jaqtan qanatyn jaıyp, tegeýrinin ashqan bir aq ıyq ony uzatpaı bir tegeýrinimen azýyn, bir tegeýrinimen keýde tusyn ala basyp qaldy. Qalyń aıǵaı qaıta kóterildi de, ashýly búrkitti qasqyrdan arashalap alýǵa qusbegi men qaǵýshy da tura júgirdi. Bul Baıan-Ólgıı aımaǵynan kelgen Nasıhat atty qusbeginiń ana jasyna tolǵan qyrany eken.
Baıan-Ólgıı aımaǵy Saqsaı sumynynan kelgen, bıyl jetpis alty jastaǵy Emen Múlkeıuly: «Bıyl jetpistiń altaýyndamyn. Búrkit ustap ańǵa shyqqanyma qyryq jyldan asty. İlgerindi-keıindi 17 búrkit ustap, qolǵa úıretip qyzyǵyn kórdim. Ólkemizde ár jyly qyrkuıek-qazan aıynda eki ret saıatshylyq merekesi bolady. Buǵan jalpy memleketimiz ben aımaqtaǵy atqa miner elbasylary erekshe qoldaý kórsetti. On neshe shákirt tárbıelep, el ishi-syrtyndaǵy saıatshylyq merekesine qatystyryp kelemin» deıdi .
Áıgili ǵalym Álkeı Marǵulannyń «Jyrtqysh qustar» atty ǵylymı eńbeginde qyran búrkit 100-150 jasqa deıin ٴómir súretindigin el aýzyndaǵy derekter men zertteýler arqyly dáleldeıdi. Qazaq qusbegileri qyran búrkittiń balapanyn uıadan alý, ٴtúzden tor, qaqpan, aý arqyly ustap alý syndy ádister arqyly qolǵa kóndirip, ańǵa salady. Biraq, týmysynan jaratylystaǵy barlyq haıýanattar men ósimdikterge zán salýdy olarǵa jasalǵan qıanat dep biletin qazaq balasy, qolǵa baptap ańǵa salǵan búrkitin on jyldan asyryp ustamaǵan. Iaǵnı, búrkittiń jasy ana búrkit jasyna tolyp uıa basatyn, balapan ushyratyn, urpaq qaldyratyn mezgili tolǵanda onyń aıaq baýyn alyp, tabıǵat qushaǵyna qoıa bergen. Mońǵolıanyń Baıan-Ólgıı óńirindegi qazaq saıatshylary bul dástúrdi búginde jalǵastyryp otyr.
Bul týraly Baıan-Ólgıı aımaǵynan kelgen Bekbolat Imanqululy qazaq qusbegileriniń qyran qustyń tabıǵı qasıetin ulyqtap, tabıǵatqa qoıa beretin dástúrin bylaısha sabaqtady: «Myna búrkitm bıyl ana jasyna toldy. Uıadan alǵan qol balapan búrkit. Talaı merekede, talaı salbýrynda kóńilimdi qaldyrmady. Endi osy kóktemde tolyq ana jasyna shyqqan mezgilde aıaq baýyn alyp, uly tabıǵatqa qoıa beremin. Burynǵy babalarymyzdan qalǵan josyn solaı. Búrkit te urpaq qaldyryp qyzyq kórý kerek. El aman, jer taza bolsa, uly abıǵattan taǵy bir aspan serisin qolyma úıretip, qartaıǵansha qyzyq kórem be deımin. Tárbıelep júrgen bes-alty shákirtim de bar. Olarǵa da osy dástúrdi úzbeı aıtyp kelemin. El qystan aman shyǵyp, mal sheldenip, jer kógergen tusta aýyl-aımaqty shaqyryp bir malymdy soıyp, olarǵa taratyp, bir malymdy osy búrkitke berip toıǵyzyp, aıaq baýyn alyp túzge jiberemin» dedi.
Kópke belgili. Qyran qus baptaýǵa asa muqıattylyq pen haýip-qaterden taıynbaıtyn erlik te kerek. Al, quz-qıa, ór-yldıda ańnyń izin shalyp, qıyrdaǵyny qalt jibermeı, qyrannyń qyraǵylyǵyna sáıkesý úshin arqaly at er qanaty sanalady. Mine osyndaı arqaly atty tańdap miný qusbegilik ónerdiń alǵy sharty esepti. Osy retki Mońǵolıa respýblıkasy, Qobda aımaǵy, Bulǵyn aýdanyndaǵy salbýryn saltanaty sátinde mońǵol respýblkıásy boıynsha asaý úıretý básekesinde altyn medalmen marapattalyp, bes jasynda báıge atyna minip, alty jasynda asaý taı-qunandy aýyzdyqtaǵan Serik Jeńisbekulyna jolyǵyp, asaý úıretý syndy ata ónerine áýestený barysyn uǵysqan edik.
«Bıyl 23 jastamyn. 11 jasymnan bastap asaý úırettim. Bizdiń elde asaý úıretkende týmysynan júgen-quryq tımegen shý asaýdy qamalap ustaǵan soń, basyndaǵy noqta-júgendi sypyryp alyp tastap, bir qolyńmen jalynan, endi bir qolyń jetse quıryǵynan ustap alyp, kózińdi jumyp táýekel dep quıǵytasyń. Jyǵylsań jer kóteredi deımiz buny. Keıde jyǵylyp bet-aýyz jaralanatyn, qol-aıaq mertigetin jaǵdaılar da bolady. Degenmen bir qyzyǵyp, sońyna túsken adam asaý kezikken saıyn ústine shyǵyp týlatqysy, úıretkisi kelip turady. Bir jaǵynan asaý úıretsem bir jaǵynan atalaryma ilesip, búrkit baptap ańǵa shyǵamyn. Mońoul memleketi boıynsha asaý úıretý jarysynda 12 jasar shý asaýdy úıretip, memlekettik aǵa júldeger boldym. Qazaqstandaǵy jarysta ekinshi boldym» deıdi at qulaǵynda oınaǵan qazaq balasynyń arynyn alys-jaqynǵa tanytqan baıan-ólgılik qandasymyz.
Demek «júırik at, qyran búrkit er sanaty» dep ánsheıinde ánge qosyp tyńdaýshynyń aýyzynyń sýyn qurtqanymyzben, ony shyn ómirde dáleldep, basqaǵa tanystyrýda, ulttyq mádenıet baılyǵyn saıahat abzaldylyǵyna aınaldyrýda, kiris kózine beıimdeýde mońǵol elindegi qazaq baýyrlastardyń tájirıbesi úırenýge tatıdy. Bárin aıt ta birin aıt, bizde damýǵa ilesemiz dep aldymyzǵa qaraı berip, artqa kóz salyp oı qortatyn, kerekke jaraıtyn zattyq-rýhanı baılyqty umytyp izin óshirip alatyn albaryndylyq áli bar. Sol albaryndylyq kóptegen ulttyq qundylyqtardyń quryp-joǵalýyna muryndyq bolǵany talassyz shyndyq.
Altaı taýynyń teriskeı betindegi uly kórshi mońǵol elindegi qazaq baýyrlastardyń ulttyq qundylyqqa degen uqyptylyǵy men jaýapkerligi esti adamdy oılantpaı qoımaıdy. Olardyń tek osy salbýryn merekesiniń ózine ár jyly neshe myńdaǵan sheteldik saıahatshy men tilshi-fotograftar, zertteýshiler keledi eken. Demek, olar bir jaǵynan keıingi urpaqqa ulttyq mádenıetti úıretetin oraıdy ıgerse, endi bir jaǵynan sheteldik saıahatshylardy baýrap, kirisin arttyryp, eki alyp bıge shyǵady eken. Umyt bola bastaǵan qazaqy tunyq til, baıyrǵy kıim-keshek, saharalyq óń-shyraı barlyǵy osy mońǵol elindegi Qobda-Báıan-Ólgıı aımaqtaryndaǵy baýyrlastar arasynan kezigedi eken. Elimizde jasap jatqan úlkeni aǵa-ápekeler men kishisi ini qaryndastarǵa mońǵol elindegi qazaq baýyrlastardyń osy artyqshylyǵy týraly sóz ashar bolsaq, «osyzamanǵy mádenıetten kende qalǵan. Tek at minip qus kótergendi ǵana biledi» dep jaqtyrmaǵan syńaı baıqatqanyn estip te kórip te júrmiz. Biraq, olardyń álemdik órkenıetke degen kózqarasy damyǵany sonshalyq, ár malshynyń úıinde keminde eki bala shetelde oqıdy. Úı bas saıyn avtokolik. Osy ret Taıkeshken shekarasynan ótip bara jatyp, ózimizdiń Shınjıań pedegogıka ýnıversıteti men Medısına ýnıversıtetinen qysqy kanıkýlǵa tarap, úılerine qaıtyp bara jatqan on neshe mońǵol-qazaq stýdentterin jolyqtyrdyq.
Taǵy bir aıta keterligi, olar qarshadaıynan bastap til úırenýge erekshe den qoıady. Sondaı-aq, adamdar ara tildesýde úlken-kishige birdeı kishipeıil, yqylasty bolady. Orta tazalyǵyna, úı, qora-jaı, as-sý tazalyǵyna aıryqsha mán beredi. Myń estigennen bir kórgen artyq. Bul kóz kórgen shyndyq. Osy ret bir kúndik salbýryn saltanaty sátindegi kózben kórgen jaıdy, odan týǵan azǵantaı oı-pikirdi kóp nazaryna osylaı usyndyq. Artyq bolsa aıyp etpeı qabyl alyńyzdar.
Esimbek Ramazanuly, Qapez Shaǵybanuly
"Altaı aqparat toraby"
