Jýyrda IýNESKO 2016 jyldy Qoja Ahmet Iassaýı jyly dep jarıalady. Halyqaralyq uıymnyń sheshimi búkil túrik halyqtarynyń mereıin ósirip, rýhyn asqaqtatqany anyq. Óıtkeni ol túrik halyqtaryna ıslam dininiń keń taralýyna zor eńbek etken tulǵa. Áıtse de, sońǵy jyldary Iassaýıdy jáne onyń ilimin ashyqtan-ashyq aıyptaıtyn azamattar paıda bola bastady. Ásiredinshilderdiń aıtýynsha, Iassaýı ustanǵan sopylyq ilim musylmandardy adastyratyn kórinedi.
IýNESKO-nyń 2016 jyldy Qoja Ahmet Iassaýı jyly dep jarıalaǵyny quptarlyq dúnıe. Alaıda, Iassaýı jylyn keń kólemde atap ótip, rýhanı azyq ala bilýimiz kerek. Bul belgili dintanýshy Dosaı Kenjetaıdyń pikiri. Jýyrda ol «Nur Otan» partıasy tórǵasynyń birinshi orynbasy Asqar Myrzahmetovke Iassaýıdi tanýdyń mańyzy men róli týraly arnaıy hat joldady.
– «2016 jyly bizdiń elimizdegi eleýli oqıǵalar tizimine IýNESKO jarıalaǵan «Iassaýı jyly» aıryqsha oryn alýy tıis. Sebebi, Qoja Ahmet Iassaýı tulǵasy tek túrki ıslam órkenıeti úshin ǵana emes jalpy adamzat tarıhynda erekshe mańyzdy orynǵa ıe. Bul jyl Iassaýı jyly bolyp jarıalanýynda birneshe álemdik jáne aımaqtyq, sonymen qatar órkenıettik qundylyqtyq negizder bar. Qazir álemdik saıasat jáne ekzıstensıaldyq keńistikte terorızm men «órkenıetaralyq qaqtyǵys» dep atalatyn maǵynasyz súreń júrip jatyr. Taıaý Shyǵys dep atalatyn adamzattyń ejelgi órkenıet besigi qanǵa bógip, onyń sebebi de ıslam dini, musylmandar retinde tanytylyp jatyr – deıdi Dosaı Kenjetaı.
Dintanýshy osyny aıta kele, «Nur Otan» partıasynyń aldyna birneshe usynys-tilekterin jetkizgen eken. Eger de, «Nur Otan» partıasy Dosaı Kenjetaıdyń usynys-tilekterin is júzine asyratyn bolsa, onda kóptegen aǵymdardyń aıaǵyna tusaý bolar edi. Óıtkeni, sońǵy jyldary ýahabıster sopylyq joldy salyp ketken Qoja Ahmet Iassaýıdyń kesenesin qıratyp tastaýdan da taıynbaıtynyn tanytyp júr. Bul, árıne, alańdatarlyq jaǵdaı.
Sebebi, júzdegen jyldary boıy qazaq halqy Iassaýı negizin qalaǵan sopylyq ilimge qurmetpen qarap keldi. Onyń jarqyn bir dáleli Iassaýı kesenesine kúni búginge deıin qarasha halyq táý etip kelgendigi bolsa kerek. Alaıda, halyqtyń bul áreketi ásiredinshilderge unap otyrǵan joq. Olar qasıetti oryndarǵa zıarat etkenderdi «Allaǵa serik qosýshy» dep aıyptap baǵýda. Bul az deseńiz, olar qasıetti Túrkistandy «Shirikstan» dep atap, qasıetti kesenelerdi qıratýǵa deıin baratynyn baıqatty.
Kezinde Saýd Arabıasynyń ýahabısteri qasıetti kesenelerdi qıratyp, jermen jeksen etken bolatyn. Mine, osy dástúrdi Qazaq elinde jalǵastyrǵysy keletin top Táýelsizdik alǵannan beri kúresip kele jatyr. Osy rette «ýahabıster nege sopylardy jek kóredi» degen oryndy saýal týyndaýy múmkin. Bul suraqqa belgili abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetuly naqty jaýap bergen bolatyn. Onyń aıtýynsha ásiredinshilderdiń zikirshilerdi jaqtyrmaýynyń tarıhy tym tereńde jatyr.
Kezinde patsha úkimeti bizdi jaýlap alǵanda ıslam dinin jaqtyrmaı, onyń ornyna hrıstıan dinin engizý úshin eń birinshi soqqyny sopylarǵa bergen bolatyn. Máselen, patshaly Reseı Qoja Ahmet Iassaýı eskertkishin tas-talqanyn shyǵarǵysy keldi. Sondaı-aq, Keńes úkimeti ornaǵannan keıin bólshevıkter bizdi dinnen aıyrý úshin eń birinshi sopylarǵa qarsy boldy. Al, qazir ýahabıster kelip sopylardy aıaqtan shalyp, olardy jerden alyp, jerge salyp jatyr. Osy rette «Úsheýi nege sopylarǵa óshtesip aldy?» degen zańdy suraq týady. Sebebi, bizdiń halqymyzdyń oı-sanasy men salt-dástúri sopylyq ilimmen qalyptasqan. Eger sol joldan qazaqty taıdyratyn bolsa, ýahabıster bizdi murnymyzdan jetektep qaıda bolsa, sonda alyp kete beretin bolady. Elimizde ýahabızm ıdeologıasyn taratýǵa sopylar tosqaýyl bolyp otyr, – deıdi Mekemtas Myrzahmetuly.
Iá, ásiredinshilder Iassaýı ilimi sanalatyn sopylyq jolǵa qarsy jumys jasap jatyr. Bul qazir ekiniń birine belgili jáıt. Óıtkeni elimizde sopylyq joldy ustanatyn Saıat Ybyraı bastaǵan bir top azamat túrmege tústi. Ózderin eldegi ýahabızm ıdeıasynyń taralýyna tosqaýyl qoıar kúsh dep sanaǵan olar Iassaýı jolyn ustanǵany úshin ýahabısterge jaqpaı qalyp, yqpaldy toptardyń jymyqy áreketteri saldarynan túrmede otyr. Saıat Ybyraıdyń qapastan shyǵýyn surap el zıalylary da birneshe dúrkin úndeý jasaǵan edi. Osy ýaqytqa deıin eskerýsiz kelgen ol talaptar osy Iassaýı jyly nazarǵa alyna ma?
Serik JOLDASBAI
Astana
