Táýelsiz Qazaq Eliniń eń joǵarǵy zań shyǵarýshy qurylymy - Parlament Senatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili - qazaq tiline qarsy asa oǵash ári tarıhı oqıǵa oryn aldy. Biraq, mundaı óte óreskel zań buzýshylyqqa Konstıtýsıalyq keńes te, Prezıdent Ákimshiligi de, Bas prokýratýra da selt etken joq.
Qazaqstannyń memlekettiligine qarsy elimizdiń Negizgi zańy - Konstıtýsıany buzýshylyq bylaısha kórinis tapty.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan SÁRİNJİPOV budyn 56 jyl buryn Parıjde qabyldanǵan Halyqaralyq konvensıanyń Qazaqstan úshin de aýadaı qajet ekendigin dáleldeýge tyrashtanyp, elimizde bilim alyp jatqan ózge memlekettiń azamattaryn kemsitýge qarsy qujatty tanystyrdy. Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili - qazaq tiliniń konstıtýsıalyq quqyn tabanǵa taptap, jat eldiń memlekettik tilinde, ıaǵnı, Reseı Federasıasynyń memlekettik tili - orys tilinde baıandama jasady.
Aslan SÁRİNJİPOV, Bilim jáne ǵylym mınıstri:
- Bul zań Qazaqstanda turatyn shetel azamattarynyń balalaryn qorǵaıdy. Iaǵnı, elimizde oqyp jatqan kez-kelgen adamdy násili, túri, jynysy, ulty men dinı senimine qaraı bólip-jarmaı, kemsitpeýge tıispiz. Bári birdeı bilim alýǵa quqyly.
Sársenbaı EŃSEGENOV, Senat depýtaty:
- Sizdiń memlekettik tilde baıandama jasaýyńyz sırep barady, tipti joq dep aıtýǵa bolady. Muny eskerý kerek.
Qasym-Jomart TOQAEV, Senat tóraǵasy:
- Depýtat Eńsegenov, zańǵa baılanysty suraq qoıý kerek. Sizdiń suraǵyńyzdyń zańǵa eshqandaı baılanysy joq.
Sársenbaı EŃSEGENOV, Senat depýtaty:
- Men tórtinshi saýalmen shatastyryp aldym. Keshirim suraımyn...
Iaǵnı, Qazaqstan Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili - qazaq tiliniń konstıtýsıalyq quqyn buzǵan mınıstrge arasha túsip, senatordyń bedelin túsirýge tyrysqan qasıetsiz qylyq jasap qana qoıǵan joq, sonymen qatar, ashyq ta aıqyn túrde Qazaqstannyń resmı memlekettik tili - qazaq tiline qarsy qylyq kórsetti.
Osyndaı óreskil qylyǵy úshin Qazaqstan Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqynyń aldynda jaýap berýi kerek, resmı málimdeme jasap, Qazaqstannyń Negizgi Zańy - Konstıtýsıanyń baptaryn buzǵandyǵynyń sebepterin túsindirip, halyqtan keshirim suraýy kerek.
Konstıtýsıa boıynsha qazaq bıligindegi ekinshi laýazymdy tulǵa memlekettik tildiń máselesin «zańǵa qatysy joq» dep túsinip, qazaq tilinde baıandama jasaýdy qajet sanamaǵan mınıstrge jaqtassa, qazaq bıligindegi ekinshi laýazymdy tulǵanyń máselesin qoǵam bolyp, qarastyrýymyz kerek.
Óıtkeni, jer betindegi kezkelgen saıası shıelenisterdiń dáp osyndaı, bir qaraǵanda, maıda-shúıde kórinetin túsinbeýshilikterden týyndap, arty lapyldaǵan otqa aınalatyndyǵyn tarıh talaı márte dáleldegen.
Eń aldymen, óziniń bes tildi meńgergendigimen maqtanatyn, biraq, anasynyń tilinde áreń sóıleıtin Qazaqstan Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly TOQAEVmemlekettik tildi nege jete meńgere almaǵandyǵyn jáne memlekettik tilge nege qarsy shyqqandyǵyn túsindirip bersin!
Ekinshiden, baıandamasyn orys tilinde jasaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan SÁRİNJİPOVQazaqstannyń resmı memlekettik tili - qazaq tilin mensinbeı me? Endeshe, Qazaqstannyń resmı memlekettik tili - qazaq tilin mensinbeıtin adam qalaısha memlekettik joǵarǵy laýazymǵa taǵaıyndalyp, atqaryp otyr? Elimizdiń bas pedagogy, Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov memlekettik tildi nege meńgermegendigin qazaq qoǵamyna túsindirip: «Osyndaı oǵash jaǵdaıda ózin mınıstr laýazymyna laıyqta sanaı ma?» - degen saýalǵa jaýap bersin!
Mysaly, kórshi Reseı elinde memlekettik orys tilin meńgermegen adam nemese basqa qońsymyz Qytaı elinde memlekettik qytaı tilin bilmeıtin kisi mınıstr laýazymyn atqara alar ma edi?!. Feısbýk áleýmettik jelisiniń bir belsendisi aıtpaqshy: «Mysaly, Japonıanyń Bilim mınıstri japon tilin bilmese, ózine-ózi harakırı jasaıtyn edi...». Al, Eýropanyń kezkelgen eli jer kóleminiń asa azdyǵyna qaramastan, barlyq is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizedi. Bizdiń bıliktegi eýropashyldar muny nege eskermeıdi?..
Úshinshiden, Qazaqstannyń Konstıtýsıa boıynsha qazaq bıligindegi ekinshi laýazymdy tulǵa - Senattyń tóraǵasy óziniń áriptesi, senator Sársenbaı EŃSEGENOVke edireńdep-zekip, óz laýazymyn asyra paıdalanyp, memlekettik qyzmetker ádebinen (etıka) asyp ketti. Sóıtip, álemniń aldynda Qazaqstannyń tutastaı zań shyǵarý qurylymyn aıyqpas uıatqa qaldyrdy.
Qazaq tiliniń quqyǵy qorǵap, qoıǵan saýaly úshin senator Sársenbaı Eńsegenovtiń keshirim suraǵany - Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev basqaryp otyrǵan Senattyń shynaıy betperdesin ashyp, Senat qurylymyndaǵy ózara qarym-qatynastyń «naýqasqa shaldyqqandyǵyn» aıqyn dáleldep berdi.
Qazaqtyń qazirgi Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipovtiń burynyraq jazǵan mátini saýatsyz mynadaı dıktanty da eldiń esinde: «...Aýldaǵy atamyz 100 jylǵa toldy. Ustaz, mekteptin dırektory bolǵan. Pozdravláem so 100 letnım ıýbıleem atashký, ýchıtelá selskoı shkoly…»
Masqara! Bir eldiń Bilim jáne ǵylym mınıstri 8 sózden 3 qate jiberdi, sóıtip, tolyq «2» degen baǵa aldy. Sondyqtan, Bilim jáne ǵylym mınıstri memlekettik tildi bilmeıtin elde – «memlekettik tildi sóıleımiz» dep tyrashtaný - bos áýreshilik!
Eń joǵarǵy zań shyǵarýshy qurylym - Parlament Senatynyń tóraǵasy «Memlekettik til - qazaq tili» dep jazylǵan eldiń Negizgi Zańy - Konstıtýsıany «zań emes» dep túsinetin elde memlekettik tildiń órkendeýine dámelený - «qumǵa sý quıyp, gúl ósiremin» degenmen teń berekesizdik!
Qazaq qoǵamy qazirgi Parlament Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń osydan 15-20 jyl buryn: «Qazaq tilin is-júzinde qoldana bastasaq, shet elde oqyp júrgen balalar elge qaıtpaıdy» - dep qorqytqysy kelgendigin umytqan joq.
Til úshin kúres - eń uly kúres. Tili joq ult ta, memleket te bolmaıdy. Taǵy bir feısbýktiń oqyrmany aqıqatyn aıtyp, qara qyldy qaq jarypty: «Qasym-Jomart Toqaevty ana tilin qaıta úırengen orystildi qazaq retinde jaqsy adam dep oılaýshy edim. Sóıtsem, «qoı terisin jamylǵan qasqyr» eken. Qazaq tilin ultyn jaqsy kórgeninen emes, halyqtyń kózine jaqsy kóriný úshin «úırengen» eken...»
Qazaq qoǵamynda shıelenis týmaýy úshin kelesi parlament saılaýynda árbir depýtattyń qazaqsha taza sóıleıtindigin basty krıterıı etip, ana tilin meńgergenderdi ǵana saılaý qajet. El bıliginiń barlyq salalaryndaǵy basshylyqqa memlekettik tildi biletinder taǵaıyndalsyn!
Áriptesimiz, ótkir tildi jýrnalıs Serik ERǴALI aǵamyz óziniń Muhtar SHAHANOVpen Májiliste birge jumys istegenin eske alyp: «Halyqaralyq komıtettegi kileń yǵaı men syǵaılardyń arasynda jumystas bolýǵa týra keldi. Toqtar, Muhtar, Serik ÁBDİRAHMANOV, Tólegen MUHAMETJANOV... Otyrystarynyń ózi qym-qıǵash tartys edi. Bylaı kezde oıyn-kúlki, ázil... Eldiń máselesi qozǵalatyn, áıteýir, birdeńe tynatyn mezgil kórinetin. Sol jyldary Til máselesine tarıhta bólinbegen mıllıardtar bólinip, jurt qaryq bolǵan-dy... Óıtkeni, ol kezde birmandatty saılaý júıesi bolatyn, halyq óz qalaýlysyn ótkize alatyn. Qyzylorda jurtynyń sol jol Toqań men Muqańdy saılap alǵany bar-dy. Endi báldý-báldý bári ótirik...» - dep jazdy. Sol sebepti, Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan 25 jylynda jalǵyz tildi meńgere almaǵan adamnan úmit kútýdiń qajeti joq.
Bir ultshyl baýyrymyz bylaı depti: «Qyrǵyzstanda dinı bilimi taıaz qarıalar: «Shashtaryn almaıtyndardyń barlyǵy ýahabıster, olardy meshitterge jumysqa almaý kerek» dep pátýa jasapty. Qyrǵyzdyń dinshil jas jigitteri: «Biz shashymyzdy alsaq, meshitterge qabyldaısyzdar ma?» dep surapty. Aqsaqaldar kelisipti. Sonda jas qyrǵyz jigitteri: «Halqymyzda ata dinimizge qaıtarý úshin shashymyz emes, basymyzdy alsa da daıynbyz!» dep, jappaı shashtaryn alyp, meshitterde jumysqa kirisken eken. Sol arys azamattardyń sebebimen qyrǵyzdar jappaı Islam dinimen qaýyshyp, sonyń yqpalymen bala týýy kóbeıip, qyrǵyzdyń sany jyldam artyp barady...»
Al, bizdiń Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Ǵalym AHMEDIAROV shetelde emdelip jatqan «Qazaqfılm» AQ-nyń prezıdenti Baqyt QAIYRBEKOVke uıaly telefonmen habarlasyp: «...Nýjna pomoch razvıtıý kazahskogo kınematografa, rynok razvıvat...» - dep, basshynyń kelisimin suramaı-aq, Reseı kınematografıster odaǵynyń múshesi, orystyń kınoprodúseri Vladımır BAJINniń «Qazaqfılm» AQ-nyń Atqarýshy dırektory bolyp taǵaıyndalǵandyǵymen qulaqtandyra salady. Qazaq kıno óneriniń damýyna tikeleı jaýapty Baqyt Qaıyrbekov túkke túsinbeı: «Zachem nam ıh pomosh nýjna ı v chem ona zaklúchaetsá?» - dep, eki qolymen basyn qushaqtap qala beredi. Bul degenińiz - búgingi tańda qazaq qoǵamynda - sonyń ishinde saıasat pen ónerde - orystandyrý saıasaty qaıta kúsh ala bastady degen sóz!.. Osyndaı yzǵardy sezgen qazaq eli sharap jasaý isiniń maıtalmany, ulty armán Artýsh KARAPETÁNnyń ózi: «Prejde chem byt - ınternasıonalısom, nado byt malenkım - nasıonalıstom» - dep qaldy...
...Aıtpaqshy, Senat tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń ákesi ortanqol bolsa da, Kemel TOQAEV degen qazaqtildi jazýshy bolǵan eken. Senattyń búgingi tóraǵasy, eń quryǵanda, qazaq tilinde jazǵan ákesiniń árýaǵyn syılaı almady. Osydan keıin Kemel Toqaevty kim oqıdy, týǵan balasyn durys tárbıeleı almaǵan?!.
***********************
...Ózderin merziminen buryn tarqatý týraly usynys jasaǵan Májilistiń depýtattarynan - Memlekettik tildiń múddesin qorǵaý úshin Senat tóraǵasyna bir aýyz qarsy ýáj aıta almaǵan senatorlardyń esh artyqtyǵy joq. Negizgi bóligin prezıdent pen jergilikti Máslıhat tańdaǵan senatorlar halyqtan joǵary emes. Senatorlar daǵdarysqa uryndyrǵan zańdardy Májilistiń depýtattarymen birge qabyldaǵandyqtan, birdeı jaýapty! Sondyqtan, Senatty da merziminen buryn taratý kerek!
Qajymuqan ǴABDOLLA
