– پرەزيدەنت وتكەن ايدا قازاقستان كە­لەشەكتە «قازاق ەلى» دەپ اتالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن مالىمدەگەن. ءسىز بۇعان قالاي قا­رايسىز؟ – جالپى، بۇل ۇسىنىستى قولدايمىن جانە مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى ەرتە مە، كەش پە، قازاق ەلى نەمەسە قازاق رەسپۋبليكاسى بولىپ وزگەرۋى زاڭدى قادام بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىراق ەلباسىمىز الدىمەن حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋ كەرەكتىگىن، جۇرتتىڭ ونى دۇرىس قابىل­داۋى ماڭىزدى ەكەندىگىن ناقتىلاپ ايتتى. ەلىمىزدە ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇراتىندىقتان، ولارعا وسى قادامنىڭ ءمانىسىن تۇسىندىرە ءبىلۋىمىز كەرەك. – بۇل يدەيا ۇلتتىق مۇددەگە سايكەس قانداي دا ءبىر ىشكى وڭ بەتبۇرىستارعا اكەلە مە؟ – ارينە، مەملەكەتتىڭ اتاۋى اۋىسىپ جات­سا، ەلدىڭ ىشىندە، ماسەلەن، قازاق ءتىلىنىڭ قول­دانۋ اۋقىمىنا، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە قاتىستى ماسەلەلەر دە كوتەرىلەتىنى انىق. – ازىرگە قوعام قازاق جانە ءورىستىلدى بو­لىپ ءبولىنىپ وتىرعانى راس. 2020 جىلعا دەيىن حالىقتىڭ 95 پايىزى ورتاق مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىنىنە سەنەسىز بە؟  – راس، قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى ءۇشىن مەجەلەنگەن مەرزىمگە كوپ ۋاقىت قالعان جوق. سوندىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرىپ، ناقتى جوسپارلارىمىزدى قايتا قاراپ شى­عۋىمىز كەرەك. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن، قوعامىمىزدا اۋقىمدى ءارى جۇيەلى جۇمىستار جاسالىپ، وعان مەملەكەتتىك ورگاندار، اكىمدەر، قوعامدىق ۇيىمدار، زيالى قاۋىم، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەل­سەنە اتسالىسۋى قاجەت. ولاي بولماسا، بۇل ماسەلەدە ناقتى وزگەرىستەر كۇتۋ قيىن. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە ءبىرشاما سالماق تۇسەدى. ءويت­كەنى ءتىلدى ۇيرەنۋ مەكتەپتەن باستالادى. ال بۇل سالادا دا ءبىرقاتار پروبلەمالار بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. – ناقتى قانداي ماسەلەلەر تۋرالى ايتىپ وتىرسىز؟  – جاقىندا «نۇر وتان» پارتياسى جا­نىن­داعى «ميراس» قوعامدىق كەڭەسىنىڭ وتى­رىسى ءوتتى. وندا، ەڭ الدىمەن، قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلىك قۇرالدار ساپا­سىنىڭ تومەندىگى ءسوز بولدى. بۇگىنگى تاڭدا بالالاردى قىزىقتىرىپ، باۋراپ الاتىن، ءتىلىمىزدىڭ تەرەڭدىگى مەن كوركەمدىگىن كورسە­تەتىن وقۋلىقتار جەتكىلىكسىز. باستاۋىش سى­نىپتاعى بۇلدىرشىندەرگە ۇعىنۋعا جەڭىل ماتىندەردىڭ ورنىنا اۋىر شىعارمالار ۇيرەتىلەدى. بالالارعا جاس ەرەكشەلىكتەرىنە ساي ماتەريالدار ۇسىنۋعا بولادى عوي. ەگەر ونداي شىعارمالار جوق بولسا، ولاردى مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى جازدىرۋ كەرەك. ءبارىمىز دە اتا-انامىز، بالا تاربيەلەپ وتىر­مىز. مەنىڭ انام – ءشاربانۋ بەيسەنوۆا – جازۋشى، جۋرناليست. سول كىسىنىڭ ءوزى بالالارىمنىڭ ساباقتارىنا كومەكتەسكەن كەزدە كەيبىر قازاقشا ماتىندەردى تۇسىنە الماي وتىرادى. بالالارىن قازاقشا وقىتاتىن باس­قا اتا-انالاردىڭ باسىندا دا وسىنداي قيىن­شىلىقتار بار شىعار. بۇل – ماسەلەنىڭ تەك بەرگى جاعى عانا. ستان­دارتتارعا، تەرمينولوگياعا، وقۋلىقتار دايىنداۋ جۇيەسىنە قاتىستى تالاي ماسەلە­-لەر بار. وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرىپ، «مي­راس­تىڭ» الداعى وتىرىستارىنىڭ ءبىرىن قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار جانە ادىستەمەلىك قۇ­رالدار تاقىرىبىنا ارناماقپىز. مۇنداي وزەكتى ماسەلەنى ساراپتاپ جانە تالداۋ جاساي وتىرىپ، ناقتى جۇمىس ىستەيتىن كەز جەتتى. ەگەر ساپالى وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارىن جاساي الساق، بۇل ءتىلىمىزدىڭ ءمار­تەبەسىن نىعايتۋ جولىنداعى ۇلكەن قادام بولار ەدى. – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 23 جىل ارالى­عىندا قازاق ءتىلىنىڭ ءتيىمدى ادىستەمەلىك قۇ­رالدارىن جاساۋ ماسەلەسى العاش قوزعالىپ تۇرعان جوق... – ءيا، بۇل ماسەلە ءبىرازدان بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. ءبىرقاتار شارۋالار دا اتقارىلدى. الايدا اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەي، جارتى جولدا قالعان ىستەر دە بارشىلىق. 95 پايىز حالىقتى قازاقشا سويلەتەمىز دەسەك، قازاق ءتىلىن مەكتەپتە ۇيرەتۋدىڭ ساپاسىن ارتتى­رۋى­مىز كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، زيالى قاۋىمنىڭ دا الدىندا تۇرعان جاۋاپ­كەرشىلىك. ىبىراي التىنسارين، احمەت باي­تۇرسىنوۆ، اليحان بوكەيحانوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى قازاقتىڭ ۇلى قايراتكەر­لەرىنىڭ وقۋلىق جازۋعا تىكەلەي قاتىسقانى بارشامىزعا تاريحتان ءمالىم. سوندىقتان قا­زىرگى زامان تالابىنا ساي كەلەتىن، بالالاردى باۋراپ الاتىن، تۇسىنۋگە جەڭىل، جاستايىنان پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىراتىن جاڭا زاماننىڭ جاڭا وقۋلىقتارى قاجەت. زيالى قاۋىم وكىلدەرى وسى جۇمىسقا بەلسەنە اتسالى­سىپ جاتسا، ولاردىڭ ءتىل مەن ەل بولاشاعىنا قوسقان قوماقتى ۇلەسى بولارى انىق. – الدىڭعى سۇحباتتا حالىقارالىق كە­ءلىسىم­شارتتاردى مىندەتتى تۇردە قازاق تىلىندە دايارلاۋ تۋرالى تالاپتى زاڭعا ەنگىزۋگە ءتى­كەلەي ءوزىڭىز اتسالىسقانىڭىز ايتىلدى. ەندى قازاق تىلىندە وقۋلىقتار دايارلاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىرسىز. بالكىم، وسى باعىتتاعى بارلىق باستامالاردى ءبىر قۇجاتقا، ماسەلەن، ۇزاق جىلدار بويى تالقىلانىپ كەلگەن «مەم­لەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭعا توپتاستىرۋ كەرەك شىعار؟  – زاڭدى قابىلداي سالۋ ءۇشىن عانا دايار­لاماۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن، «بۇل زاڭنان نە كۇتەمىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابۋ قاجەت. ەگەر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى مالىمدەمە جاساۋ كەرەك بولسا، وندا بۇل ءما­سەلە كونستيتۋسيادا كورسەتىلگەن. ونى قايتا­لاۋدىڭ قانداي قاجەتى بار؟ ەگەر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن ارتتىراتىن تەتىكتەر جونىندە ايتساق، وندا ءبىر عانا زاڭ جەتكىلىكسىز. – قالايشا؟ – مىسالى، مەملەكەتتىڭ اتاۋى وزگەرسە، كونستيتۋسياعا وزگەرىس ەنگىزىلەدى. ال قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار ماسەلەسىن كوتەرسەك، وندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى زاڭدار قارالۋى ءمۇم­كىن. قازاق ءتىلىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولىن ارتتىرۋ ءۇشىن سول سالاداعى زاڭدارعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە. مەملەكەتتىك قىزمەت­تەگى ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ مۇمكىندىگىنە كەلسەك، تاعى دا وسى سالاداعى زاڭداردى وزگەرتۋ قا­جەت. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتە­بەسىن كوتەرۋ ماسەلەسى ءبىر عانا زاڭمەن شە­شىلمەيدى. دەگەنمەن مەملەكەتتىڭ اتاۋىنا بايلانىستى تالقىلاۋ بولعان كەزدە وسىنداي زاڭنىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ويلانۋعا بولاتىن شىعار. ەگەر مۇنداي زاڭ قابىلدانباي، العا قاراي باسۋ مۇمكىن بولماسا، ونى دايارلاۋعا دا، قابىلداۋعا دا بارلىق مۇمكىندىكتەرىمىز بار. ءبىراق بۇعان دەيىن ايتىپ كەتكەنىمدەي، الدى­مەن وسى زاڭنان نە كۇتەتىنىمىزدى انىقتاپ ال­عانىمىز ابزال. مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن سايا­ساتپەن ۇشتاستىرا بەرۋدىڭ ورنىنا ناقتى، جۇيەلى جۇمىستار اتقارۋىمىز كەرەك. – وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلىك قۇرال­داردىڭ جاعدايىنان باسقا تاعى قانداي ماسەلەگە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟ – مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ ىسىندەگى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ونى بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا ساي مودەرنيزاسيالاۋ. ءتىل دە ءتىرى ورگانيزم سەكىلدى ۇنەمى جەتىلىپ، قازىرگى ۋاقىتقا ساي بەيىمدەلۋى ءتيىس. جىلدام وزگەر­مە­ءلى تەحنولوگيالار زامانىندا ءتىلدىڭ كور­كەم­دىگىنەن گورى فۋنكسيونالدىق جاعى ماڭىزدى. ال كوركەم تۋىندىلارىمىز، ارينە، قازاقتىڭ وتە باي ءارى قۇنارلى تىلىمەن جازىلۋى كەرەك. بارلىق ۇعىمدار مەن تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلاي­مىن. انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان بىرەگەي تۇلعا – ءىسلام جارىلعاپوۆ بال­مۇزداق، ايالداما، باسىلىم، باسپاگەر، عا­رىش­كەر، دۇنيەتانىم، قويىلىم، قالامگەر سياقتى ءبىرقاتار تەرميندەردىڭ ءساتتى بالاما­لارىن تاۋىپ، ولار تىلىمىزگە الدەقاشان ءسىڭى­ء-سىپ كەتتى. ال ءتىل ماماندارى ۇسىنعان تەر­ميندەر بالامالارى كوپ جاعدايدا تىم ءساتسىز شىعاتىنى سونشالىق، حالىق ولاردى قابىل­داماي، تىلدىك قولدانىسقا ەنبەي جاتادى. مۇن­دايدا ءتۇپنۇسقا اتاۋدىڭ ءوزىن پايدالانا بەر­سەك، تىلدىك قاتىناسقا ەشبىر زيان كەلمەيتىن سياقتى. مىسالى، تۇرىك اعايىندارىمىز ءوز ەلدەرىنىڭ ناعىز پاتريوتتارى بولا تۇرا، اعىل­شىن، فرانسۋز، ورىس جانە پارسى تىلدەرىنەن اۋدارماي-اق ءبىراز سوزدەردى ءوز تىلىنە ەركىن كىرىكتىرىپ جىبەرگەن. ارينە، كىرمە سوزدەر مەن تەرميندەردى ءجون-جوسىقسىز پايدالانا بە­رەيىك دەۋدەن اۋلاقپىن. ءتىل تازالىعىن ساقتا­عانىمىز ابزال. الايدا حالىقارالىق قۇجات­تاردا پايدالانىلاتىن، ازىرشە ءساتتى بالاماسى تابىلماعان سوزدەردىڭ ءوزىن قولدانساق، ەشقان­داي زيان شەگە قويماسپىز دەپ ويلايمىن. سونىمەن قوسا ۋاقىت تالابىنا ساي وزگە دە تىلدەردى مەڭگەرگەنىمىز ءجون. قازىرگى كەزدە اعىل­شىن، ورىس، جۇڭگو تىلدەرىن ءبىلۋ قاجەت­تىلىككە اينالۋدا. ءوز انا ءتىلىمىزدى عانا تال­-داپ-زەرتتەۋمەن اينالىسىپ وتىرا بەرسەك، الەم تىلدەرىن ۇيرەنۋگە، جەتىك مەڭگەرۋگە ۇمتىلماساق – الىسقا بارماسىمىز انىق. جاستارىمىز الەمدىك ءىلىم-بىلىمدى جەتىك مەڭگەرىپ قانا قويماي، شەت تىلدەرىندە جا­زىلعان شىعارمالار مەن تۋىندىلاردى ءتۇپ­نۇسقادان وقي الاتىنداي دەڭگەيگە جەتكەندە عانا كەز كەلگەن باسەكەگە قابىلەتتى بولارى ءسوزسىز. – ءسىز «ميراس» قوعامدىق كەڭەسى شەڭ­بەرىندە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە كوڭىل بولىنە باستالعانى جايلى ايتتىڭىز. ونەر مەن مادەنيەتتى دامىتۋ ءۇشىن تاعى قانداي باستامالار قاراستىراسىزدار؟  – مادەنيەت پەن رۋحانيات سالالارىنا قاتىستى ءبىرقاتار ماسەلەلەردى تالقىلاپ، ۇكى­مەت پەن پارلامەنتكە ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اتاپ ايتساق، ەلباسىمىزدىڭ جولداۋىندا كوتەرىلگەن ۇزاق­مەرزىمدى مادەنيەت ساياساتىنىڭ تۇجى­رىمداماسى بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىمىزدى بەرۋگە، ونى قوعامدىق تالقىعا سالۋعا دايار­مىز. ايماقتارداعى مادەني وشاقتاردىڭ، ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى تەاتر، كلۋب، فيلارمونيا جاعدايلارى تۋرالى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرىمەن پىكىر الماسپاق ويىمىز دا بار. سونىمەن بىرگە قازاق تىلىندە جارىق كورەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دامۋىنىڭ بۇگىنگى ۇردىستەرى مەن قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى جۋرناليستەرمەن، زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن تالقىلاپ، ۇسىنىستار ازىرلەمەكشىمىز. جوس­پارداعى تاعى ءبىر ماسەلە – تالانتتى، شىعار­ماشىلىقپەن اينالىساتىن جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ. – قازىرگىدەي عالامداسۋ كەزەڭىندە قازاق­تىڭ ونەر سالالارى الەمگە ونشا تانىلماي، «ءوز قازانىندا ءوزى قايناپ جاتقان» سياقتى اسەر قالدىرادى... – بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتتىڭ بولاشا­عىنا، الەمدىك مادەني ۇدەرىستەرگە قاتىستى قىزۋ پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. الايدا بىزدە وسىنداي عالامدىق قۇبىلىستارعا ءۇن قوساتىن، گۋمانيتارلىق پىكىرتالاستارعا ارالاسىپ، ءوزىنىڭ تىڭ يدەيالارىن بەرە الاتىن شىعار­مالاردىڭ بولماۋى – الاڭداتارلىق ءارى ويلا­نارلىق جايت ەكەنى راس. – قازاق كينوسىندا ءبىرشاما ىزدەنىس، قوز­عالىس، شىعارماشىلىق ەكسپەريمەنتتەر بايقالادى. ال قازاق ونەرىنىڭ وزەگى – ادە­بيەتكە كەلگەندە...  – تاڭداي قاقتىرارلىق تۋىندىلاردى ازىرگە كورە الماي وتىرعانىمىز راس. قازىرگى كەزدە قازاق ادەبيەتى اعا بۋىننىڭ بەدەلىن ارقالانىپ وتىرعانى دا – شىندىق. جاس­تار­دىڭ تۇشىمدى شىعارماشىلىعىن كورە الماي جاتامىز. كەيدە كەيبىر جاستاردان: «بىزگە مەملەكەت اقشا بەرىپ تۇرسا، جاتىپ الىپ، جا­زار ەدىك» دەگەندى ەستيمىز. دۇرىس، كەيبىر ءما­سەلەلەردە مەملەكەت كومەكتەسۋى كەرەك شىعار. ءبىراق تەك مەملەكەتتەن كومەك توسىپ وتىرعان بولمايدى عوي. شىنايى تالانت ەشكىمنەن قولداۋ كۇتپەيدى. ءقازىر – كوممۋنيكاسيا دا­مىعان زامان. جاس جازۋشى نەمەسە اقىن تۋىن­دىسىن ينتەرنەتكە شىعارۋ ارقىلى دا ءوز وقىرماندارىن تابا الادى. – سونىمەن بىرگە جىل سايىن مەملەكەت ەسەبىنەن جاس اقىن-جازۋشىلار جاڭا كى­تاپ­تارىن شىعارادى. ءبىراق ولاردىڭ ساپاسىن كىم ساراپتايدى؟!  – ارامىزدا تالانتتى جاستار بار. ولاردى جوققا شىعارمايىق. بالكىم، كەيبىرەۋلەرى­ء-نىڭ ەڭبەكتەرى جارىق كورە الماي جاتقان بولار. وسىعان بايلانىستى ايتارىم: بۇگىنگى تاڭدا جاستارىمىز اۋقىمدى رۋحاني پروب­لەمالاردى كوتەرەتىن، ءارى شىعارماشىلىقتىڭ تىڭ فورمالارىن قولداناتىن تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلۋى كەرەك. باسقا مەملەكەتتەر مويىندايتىنداي، الەمدىك دەڭگەيدەگى ايشىق­تى تۋىندىلار جارىق كورىپ جاتسا، بۇل اۆ­تور­دىڭ عانا ەمەس، جالپى، ەلىمىزدىڭ مەرەيىن ءۇس­تەم ەتەرى ءسوزسىز. – ءسىز ايتقانداي الەمدى ەلەڭ ەتكىزەر تۋىن­دىلاردىڭ جوقتىعى نەمەن بايلا­نىس­تى؟ – جاستار اراسىنان مىقتى تۋىندىلار شىقپاي جاتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىندە بولۋى ىقتيمال. الەمدىك دەڭگەيگە شىعۋ ءۇشىن جاستارىمىز شەت تىلدەرىن مەڭگەرىپ، ءبىلىمى الەمدىك دەڭگەيگە ساي بولۋى قاجەت. ولار ءقازىر باسقا ەلدەردە، مىسالى، ەۋروپادا، اقش-تا، لاتىن امەريكاسىندا، قىتايدا، جاپونيادا، رەسەيدە جارىق كورىپ جاتقان شىعارمالاردان حاباردار بولۋعا ءتيىس. جاستارىمىزدىڭ باسقا ەلدەردىڭ اقىن-جازۋ­شىلارىمەن ۇنەمى ارالاسۋى، ياعني ۇلكەن حا­لىقارالىق شىعارماشىلىق جيىندارعا ءجيى قاتىسۋلارى كەرەك. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءما­سەلە: تالانتتى جاستارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن اعىلشىن جانە باسقا تىلدەرگە ساپالى تۇردە اۋدارۋ ماسەلەسىنە كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. ءبى­راق ەڭ باستىسى – جاستارىمىز كوپ ىزدەنىپ، ءوز شىعارماشىلىقتارىن بارىنشا شىڭداي ءتۇسۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا ادەبيەت سالا­سىن­دا جاستارىمىزدىڭ لايىقتى تۋىندىلارى جارىق كورەدى دەپ سەنەيىك. – ءوزىڭىز قازاق تىلىندەگى شىعارمالاردى وقيسىز با؟  – كلاسسيكالىق ادەبيەتتى جاقسى كورە­ء-مىن. اباي قۇنانبايەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سياقتى ۇلى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ ەڭبەكتە­- ءرىن جانە ولاردان كەيىنگى بۋىن وكىلدەرى – قاسىم، جۇبان، مۇقاعالي، جۇمەكەن، فاريزا وڭعارسىنوۆا سياقتى كلاسسيكتەرىمىزدىڭ تۋىن­دىلارىن قىزىعىپ وقيمىن. اكەم جازىپ كەتكەن شىعارمالاردى دا تەرەڭ زەردەلەپ ءجۇرمىن. سونىمەن بىرگە اتقاراتىن قىز­-مەتىمە بايلانىستى سوڭعى جىلدارى الەمدىك ەكونوميكا مەن حالىقارالىق ساياساتقا قا­تىستى كىتاپتارعا كوبىرەك ۇڭىلەمىن. دۇنيە­جۇزىندە بولىپ جاتقان قازىرگى ۇدەرىستەردى تالدايتىن بۇل كىتاپتار اعىلشىن تىلىندە جازىلعان، ولاردى ورىس تىلىنە اۋدارىپ تا ۇلگەرمەي جاتىر، ال قازاق تىلىندە – جوقتىڭ قاسى. ەگەر اعىلشىن ءتىلىن بىلمەسەك، الەمدە بولىپ جاتقان كوپ ۇدەرىستەردەن شەتكەرىلەپ قالارىمىز ءسوزسىز. – الەمدە ەلەكتروندى اقپاراتتىڭ 80 پاي­ىزى اعىلشىن تىلىندە ساقتالعان ەكەن... – بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك پروسەستەردىڭ قارقىندى دامىپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى الەمدىك ەكو­نوميكا احۋالى، دامۋى جانە ونداعى داعدا­رىستار جونىندەگى ءتۇرلى تەوريالاردى دالەل­دەيتىن ەڭبەكتەر بارشىلىق. ولارمەن دەر كەزىندە تانىسىپ، جاھاندانۋ زامانىنداعى ۇردىستەردى جەتە ءتۇسىنىپ، سولارعا ۇندەس ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ دەڭ­گەيىن ارتتىرۋمەن قاتار ءبىلىمىمىزدى، دۇنيە­تانىمىزدى شەكتەمەگەنىمىز ءجون. اعىلشىن ءتىلى دە، ورىس ءتىلى دە – دۇنيەدە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ۇعىنۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرالدار. ەگەر ولاردى پايدالانباي، وقشاۋ ءومىر سۇرسەك، كەڭەس داۋىرىندەگى «تەمىر شى­مىل­دىقتى» اينالامىزعا ءوزىمىز قۇرىپ العانداي بولامىز. – ەڭ سوڭعى وقىعان كىتاپتارىڭىز قان­داي؟  – حالىقارالىق ساياسات ماسەلەلەرى بويىن­شا امەريكالىق ساراپشى، جۋرناليست فاريد زاكاريانىڭ دەموكراتيانىڭ، اقش-تىڭ بو­لاشاعىنا قاتىستى جارىق كورگەن اعىلشىن تىلىندەگى سوڭعى ەكى كىتابىن وقىپ شىقتىم. ولار ءبىراز وي سالاتىن تۋىندىلار. سونداي-اق امەريكالىق ەكونوميست، ەكونوميكادان نو­بەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى پول كرۋگماننىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سەبەپتەرىن ساراپتايتىن ەڭبەگىمەن تانىستىم. جاقىن ارادا وقۋ ءۇشىن 2012 جىلى ادەبيەت سالاسىندا نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن جۇڭگو جازۋشىسى مو يان كىتاپتارىن دا الىپ قوي­دىم. ءبىر وكىنىشتىسى، ولاردىڭ قازاقشا اۋدار­ماسى مۇلدەم جوق، كوپ كىتاپتار ورىسشاعا دا سيرەك اۋدارىلادى. جالپى، زاماناۋي ۇزدىك ادەبيەتتەردى قازاق جۇرتشىلىعىنا تانىس­تىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتىمىز تاراپىنان اۋدارما جۇ­مىسى دا جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلۋى قاجەت. الەمدىك تۋىندىلاردى اعىلشىن تىلىنەن ءتى­كەلەي قازاق تىلىنە اۋدارۋ كەرەك. دامىعان وتىز مەملەكەتپەن تەرەزەمىز تەڭ بولسىن دەسەك، الدىمەن سول ەلدەردە شىعىپ جاتقان عىلىمي، تالداۋ-ساراپتامالىق، ادەبي جۇمىس­تاردان حاباردار بولعانىمىز ابزال. – ءسىز بەلگىلى قازاق قالامگەرلەرى وتبا­سىندا تاربيەلەندىڭىز. سول كەزدەگى ادەبي-مادەني ورتا مەن بۇگىنگى زيالىلار اراسىندا ايىرماشىلىق بار ما؟  – اكەم وتە اشىق، قوناقجاي ادام بولا­تىن. ادەبيەتشىلەر، جازۋشىلار، اقىندار، جۋرناليستەر ۇيىمىزدە ءجيى باس قوساتىن. ولاردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداۋ – ءبىر عانيبەت ەدى. ول كەزدە ەگەمەندىگىمىزدى الماعان، قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى مۇشكىل، توتاليتارلىق كەڭەس زا­مانى بولاتىن. زيالى قاۋىم وكىلدەرى، ونىڭ ىشىندە مەنىڭ اكەم دە، قۋدالانۋ زارداپتارىن، اسىرەسە، 1986 جىلدان كەيىن باستان كەشتى. ءبى­راق ولار قانداي قيىندىق كورسە دە، قوعامدى وزگەرتۋگە، قوعامدا وڭ ۇردىستەر قالىپ­تاستى­رۋعا دەگەن قۇلشىنىستارىن جوعالتپاي، ءىز­دەنۋدەن جالىقپادى جانە ۇنەمى كوتەرىڭكى سە­زىممەن جۇرەتىندەي بولىپ كورىنۋشى ەدى. ۇلتىمىزعا، تىلىمىزگە، رۋحانيات پەن قوعامدى دامىتۋعا قاتىستى يدەيالارى ۇدايى سىندار­-لى ءارى جاسامپاز سيپاتتا بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز – ازات، ەگەمەندىگىمىزدى الدىق، ءمۇم­كىندىكتەرىمىز مول. الايدا زيالى قاۋىم وكىلدەرى قازىرگى زامان ۇردىستەرىنە تولىقتاي بەيىمدەلدى دەپ ايتۋ قيىن، رەنىشتەرى دە جوق ەمەس، ەنەرگەتيكاسى تاسىپ تۇرعان ساتتەر دە كوپ بايقالا بەرمەيدى.  قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك تۇرعىدان اتقارىلۋى ءتيىس اۋقىمدى ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. ءبىراق قوعامىمىزدى قارقىندى دامىتاتىن، ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى مەن دەڭگەيىن بيىككە كوتەرەتىن قۇندىلىقتار ءالى دە بولسا تولىق قالىپتاسپاي وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. رۋحاني داعدارىس تا جوق ەمەس، كەيبىر جاستارىمىز باعىت-باعداردان ايىرىلىپ قالعانداي كۇيدە. مەملەكەتىمىز بەن ۇلتى­مىز­دىڭ قالىپتاسۋىنداعى وسىنداي ماڭىزدى كە­زەڭىندە زيالى قاۋىم اسقان بەلسەندىلىك تا­نى­تىپ، شەشۋشى ءرول اتقارىپ، قوعامنىڭ تە­ءمىرقازىعىنا اينالۋى ءتيىس. ولاردىڭ ىستەرى – بارشامىزعا ۇلگى، سوزدەرى باعدار بولۋى كەرەك. اسىرەسە، ساياساتتاندىرۋعا، پوپۋليزمگە، قارا­بايىرلىققا ۇرىنباي، مەملەكەت پەن قوعام كەلەشەگىنە قاتىستى ءماندى دە ماڭىزدى ءارى قۇندى اڭگىمەلەر ايتىلاتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. – قازاق تاريحىن قاراساڭىز، زيالى قاۋىم، ادەبيەتشىلەر، اقىن-جازۋشىلار ادەبي ماقساتتان بولەك وزگە دە قوعامدىق ميس­سيانى قوسا اتقارعانى راس...  – ءحىح-حح عاسىرلاردا قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قوعامدى العا قاراي جەتەلەۋدە، ەلدى جاڭا ماقساتتارعا جۇمىلدىرۋدا، جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعانى ءمالىم. مەنىڭ ويىمشا، زيالى قاۋىمنىڭ ءبىر­نەشە نەگىزگى فۋنكسيالارى بار: قوعامنىڭ العا باسۋى ءۇشىن مورالدىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرىپ، ونىڭ رۋحاني دامۋىنا ۇيىتقى بولۋ؛ ءوز شىعارمالارىمەن، تۇشىمدى سوزدەرىمەن جۇرتقا، اسىرەسە، جاستارعا باعىت-باعدار بەرۋ؛ قوعامدا ادامي جانە مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى كوتەرىپ، وزەكتى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ، سونداي-اق پىكىرتالاستار تۋدىرۋ جانە وي سالۋ. وسى فۋنكسيالاردى بۇگىنگى تاڭدا شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم تولىق جۇزەگە اسىرىپ وتىر دەپ ايتا الامىز با؟ جالپى، قازىرگى كەزدە قوعامىمىزدا قارا­پايىم دا قارابايىر ويلاۋ ءۇردىسى قالىپتا­-سىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ اتقاراتىن رولىنە، ونىڭ بولاشاعىنا، تاۋەل­سىزدىگىمىزگە، ۇلتىمىزعا، تىلىمىزگە، الەمدە بو­لىپ جاتقان اۋقىمدى ۇدەرىستەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىن­دا، ينتەرنەتتە ۇساقتاپ، ءپريميتيۆتى تۇردە تۇسىندىرە سالۋ نەمەسە ولارعا قارابايىر جاۋاپ­تار ىزدەۋ ارەكەتتەرى باسىم. تەرەڭ ءارى جان-جاقتى تالداۋلار مۇلدەم جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى، ونىڭ ورنىنا مايدا-شۇيدە ماسەلەلەر ءجيى كوتەرىلىپ جاتادى. وسىنىڭ ءبارى ۇلت رەتىندە دامۋىمىزدى تەجەپ، الاسا دەڭگەيدەن اسا الماي وتىرۋىمىزعا اسەر ەتۋ­دە. سوندىقتان زيالى قاۋىم بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىلىگىمىز بەن ەل الدىنداعى ءوز جاۋاپ­كەرشىلىگىن جەتە سەزىنىپ، قوعامىمىزدى ىلگەرى قاراي باستايتىن فاكتورعا اينالادى دەپ سەنەمىن.

"ايقىن" گازەتى