قازاقپارات اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ ءورىسى كەڭەيىپ، قىتايشا  نۇسقاسى دا جارىق كورە باستادى. وسىعان وراي، اگەنتتىك جۋرناليستەرىنىڭ جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى  ەلشىسى لە يۋيچەنمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەكەن. ەلشى  قازاقستان -قىتاي بايلانىستارىنىڭ ودان ارمەن تەرەڭدەي تۇسەتىنىن قۋانىشپەن  جەتكىزدى. - قۇرمەتتى لە يۋيچەن مىرزا، بۇگىندە قازاقستان مەن جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جوعارى قارقىنمەن دامۋدا. ءسىز قازاقستاندىق-قىتايلىق قارىم-قاتىناستاردىڭ بۇدان ءارى دامۋ الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟ - قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلعالى 22 جىل ءوتتى، سودان بەرى بۇل ارىپتەستىك قارقىندى دامىپ كەلەدى. ەلدەرىمىز جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قاتىناستارىن ورناتا ءبىلدى جانە وسى ارقىلى ارىپتەستىگىمىز تەرەڭدەي تۇسۋدە. قازىرگى كەزدە ەكى ەل دە تەز دامۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭىندە تۇر. ەكونوميكالىق جاعىنان ءبىر-بىرىن تولىقتىرىپ تۇرۋ، ءتۇرلى سالالاردا ارىپتەستىك جۇرگىزۋ الەۋەتىنىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگى جانە بىر-بىرىمىزگە قول ۇشىن بەرۋگە دەگەن شەكسىز ىنتالىلىق بىزگە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى ودان سايىن دامىتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشادى. بىلتىر جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى سي سزينپين نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءسوز سويلەپ، «ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» بىرىگىپ قۇرۋ كەرەكتىگى جايلى باستاماسىن كوتەرگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋى، قارقىندى دامۋداعى جويقىن كۇشى مەن شەكسىز الەۋەتى  بۇل ەلدىڭ «ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىندەگى» نەگىزگى قاتىسۋشى بولاتىنىن بەلگىلەپ بەردى. سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت  نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «قازاقستان - 2050 ستراتەگياسى» كوبىنە كوپ «ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىمەن ۇندەسىپ جاتادى. سوندىقتان قازىرگى كەزدەگى ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز ەكىجاقتى ساياسي قارىم-قاتىناستى ودان سايىن دامىتا ءتۇسىپ، جوعارىدا اتاپ وتىلگەن ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالاردى ورىنداۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرۋ بولۋى قاجەت. بولاشاققا كوز جۇگىرتسەك، ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستىڭ شەكسىز مۇمكىندىكتەرىن كورۋگە بولادى. سوندىقتان ءبىز كولىكتىك-كوممۋنيكاسيالىق جۇيە قۇرۋ بويىنشا ارىپتەستىگىمىزدى ودان سايىن تەرەڭدەتىپ، «باتىس جۇڭگو - باتىس ەۋروپا» اۆتوكولىك ترانزيتتىك ءدالىزىن سالۋ سياقتى ءىرى جوبالاردى ءتيىمدى تۇردە جۇۇزەگە اسىرا بەرۋىمىز قاجەت. سونىمەن قاتار، شيكىزاتتىق ەمەس سالاداعى ارىپتەستىكتى دە ءسات سايىن دامىتىپ، ينۆەستيسيالىق ارىپتەستىكتىڭ دە قارقىندى دامۋى ءۇشىن جاڭا قاينار كوزدەر ىزدەي بەرۋىمىز كەرەك. اقتاۋداعى بيتۋم زاۋىتى، اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى، مويناق سەس-ى سياقتى ءىرى جوبالار شيكىزاتتىق ەمەس سالاداعى  قىتايلىق-قازاقستاندىق ارىپتەستىكتىڭ جارقىن كورىنىستەرى. بولاشاقتا ءبىز عىلىمي-تەحنولوگيالىق پارك قۇرىلىسىن بىرلەسىپ سالۋ، كۇن، جەل، يادرولىق جانە باسقا دا ەكولوگيالىق تازا ەنەرگەتيكا كوزدەرىن دامىتۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى، سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى، ازىق-تۇلىك جانە قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سونداي-اق، ءبىز حالىقتارىمىزدىڭ دا تىعىز قارىم-قاتىناسقا ءتۇسىپ، مادەني، ءبىلىم الۋ، تۋريستىك جانە باسقا دا گۋمانيتارلىق سالالاردا ارىپتەستىكتى دامىتىپ، ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا مىقتى رۋحاني ىرگەتاس تا ورناتا ءبىلۋىمىز شارت. وسى رەتتە ورتاق ارەكەتتەردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق-قىتايلىق قارىم-قاتىناستار جاڭا ساتىعا كوتەرىلىپ، ەكى ەلدىڭ حالىقتارىنا بۇدان دا ۇلكەن ىزگىلىكتەر اكەلەدى دەگەن ۇمىتتەمىن. - 2011 جىلى قحر ءتوراعاسى حۋ سزينتاو قازاقستانعا كەلگەن كەزدە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەكى تاراپ تا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارىن بەكىتە وتىرىپ، گۋمانيتارلىق سالادا دا تىعىز بايلانىس ورناتۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. 2012 جىلى ءبىزدىڭ اگەنتتىك پەن «جەنمين جيباو» گازەتى رەداكسياسىنىڭ ينتەرنەت-ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن «جەنمينۆان» سايتى اراسىندا ەلەكتروندى اقپارات سالاسىندا ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان بولاتىن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، مۇنداي ارىپتەستىك قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى بارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى بايلانىستى ودان ءار دامىتۋدا قانشالىقتى ۇلەس قوسا الادى؟  - اقپاراتتىق ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. باق-تى تەگىننەن تەگىن «ءتورتىنشى بيلىك» دەپ اتاماسا كەرەك. اقپاراتتىق جاھاندانۋ داۋىرىندە باق-تىڭ اقپاراتتى شارتاراپقا تاراتۋى جانە كەز كەلگەن وقيعاعا ءۇنقاتۋى ايتارلىقتاي جەدەلدەدى، ولاردىڭ قوعامدىق پىكىر، سونىڭ ىشىندە ساياسي پىكىر قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگى كۇشەيدى. جۇڭگو مەن قازاقستاننىڭ ءتۇرلى سالالارداعى ارىپتەستىگى ەكى ەل حالقىنىڭ قولداۋىنان جىراق ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان ەكى ەلدىڭ باق-تارى دا قوعامدىق پىكىردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ ءۇشىن بىرلەسە قىزمەت اتقارۋلارى قاجەت. وسى ورايدا قوس ەلدىڭ باق-تارى جوعارى دەڭگەيدە ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋى ۋاقىت تالابى بولىپ تابىلادى. «قازاقپارات» قازاقستاننىڭ جالعىز مەملەكەتتىك اقپارات اگەنتتىگى رەتىندە قازاقستاندىق باق-تاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ قىتايدا ءوز بولىمشەسىن اشقان بولاتىن. ول قىتايدىڭ سينحۋا، «جەنمين جيباو» جانە باسقا دا رەسمي باق-تارىمەن تىعىز بايلانىسا وتىرىپ، ۇنەمى ءارى بەلسەندى تۇردە جۇڭگو تۋرالى، قىتايلىق-قازاقستاندىق ارىپتەستىك تۋرالى اقپاراتتار تاراتىپ كەلەدى، سول ارقىلى «قازاقپارات» قازاقستان حالقىنىڭ قىتايمەن تانىس بولۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا. «قازاقپارات» پەن «جەنمينۆاننىڭ» ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەندەرىنە وتە قۋانىشتىمىن. بۇل جاڭا باق-تاردىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىن اشۋدا ۇلكەن ءرول اتقارىپ، ەكى ەلدىڭ گۋمانيتارلىق ارىپتەستىگىن نىعايتىپ، ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ورتاق دامۋىنا ۇلەسىن قوسادى. ەكى ەلدىڭ وسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بۇل مۇمكىندىكتى ەكى ەل حالىقتارىنىڭ ءبىرىن-بىرى جاقىنىراق تانۋىنا ىقپال جاساۋعا، جەدەل ءارى وبەكتيۆتى جاڭالىقتار تاراتۋعا، تاراپتاردىڭ ارىپتەستىگى سالاسىندا جاڭا باعىتتار اشۋعا پايدالانادى دەگەن ۇمىتتەمىز. - ءبىزدىڭ اگەنتتىگىمىزدىڭ جۋىردا حالىقارالىق بولىپ قۇرىلۋىنا بايلانىستى جاڭالىقتار تاسپامىزدا جۇڭگو تىلىندەگى اقپاراتتار اعىنى پايدا بولادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قىتايلىق وقىرمان ءۇشىن ءدال قانداي جاڭالىقتار قىزىقتىراق بولادى؟  - مەن «قازاقپاراتتى» قىتايشا نۇسقاسىنىڭ اشىلۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. «قازاقپارات» قىتايشا نۇسقاسىن اشىپ وتىرعان تۇڭعىش قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالى. بۇل نۇسقانىڭ اشىلۋىمەن جۇڭگو جۇرتى ءۇشىن قازاقستاندى تانيتىن «تەرەزە» اشىلادى. بۇل وقيعانى قازاقستان مەن قىتايدىڭ ارىپتەستىگى سالاسىنداعى جاڭا ساتىسى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان قىتايدىڭ قۇدايى كورشىسى. ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارى كۇن سايىن قارقىندى دامىپ كەلەدى. دەگەنمەن كوپتەگەن قىتايلىقتاردىڭ قازاقستان تۋرالى ءبىلىم دەڭگەيى ءالى دە بولسا از. مەنىڭ ويىمشا، سايتتىڭ قىتايشا نۇسقاسىندا جۇڭگو وقىرماندارىن تەك قازاقستاننىڭ جاڭالىقتارىمەن عانا ەمەس، سونداي-اق قازاقتىڭ تاريحىمەن، مادەنيەتىمەن، سالت-داستۇرىمەن، دامۋ جەتىستىكتەرىمەن، بيزنەس تۋرالى اقپاراتتارمەن جانە باسقا دا جاڭالىقتارمەن تانىستىرۋعا بولاتىن سياقتى. قىتايلىق ينتەرنەت پايدالانۋشىلار مۇنداي دۇنيەلەردى قىزىعا وقيدى دەپ ويلايمىن. - ءسىز قازاقستانداعى ەلشى قىزمەتىنە جۋىردا عانا كىرىستىڭىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءسىزدى قانداي اسەرگە بولەدى؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قازاقستاننىڭ مىقتى تۇستارى قايسى؟ قازاقستاندا جۇڭگو ەلى كومەكتەسە الاتىن شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلە بار ما؟  - مەن وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن استانادا بولعانمىن. سول كەزبەن سالىستىرعاندا قالا كادىمگىدەي وزگەرىپ كەتكەن، ونىڭ سۇلۋلىعى مەن زاماناۋيلىعى تاڭداي قاقتىرادى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 22 جىلدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان تەز اياعىنان تىك تۇرىپ، كسرو قۇلاعاننان كەيىنگى اۋىر جاعدايدان جىلدام شىعىپ، دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. ماسەلەن، بۇگىندە قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى ءجىو بويىنشا ەۋرازيالىق ايماقتا الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ توبىنا ەنىپ، ءتىپتى الەمنىڭ 50 دامىعان ەلىنىڭ سابىنان كورىنە ءبىلدى. ال ءقازىر قازاقستان باتىل تۇردە الەمدەگى ەڭ مىقتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. مۇنداي جەدەل ءارى تابىستى دامۋ تەك تاڭدانىس پەن قىزىعۋشىلىق قانا تۋعىزادى. جەر قويناۋى تولا بايلىق، جاقسى ينۆەستيسيالىق احۋال، ۇلكەن تەرريتوريا جانە ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىرىپ جاتقان ءتيىمدى جاعراپيالىق ورنالاسۋ - مىنە، وسىنىڭ بارلىعى قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن ارتىقشىلىق ءارى ەلدەرىڭىزدىڭ جەدەل دامۋىنىڭ باستى باسىمدىقتارى. ال قىتايعا كەلەر بولساق، ونىڭ قولىندا كاپيتال، زاماناۋي تەحنولوگيا، قىرۋار ەڭبەك كۇشى جانە تالانتتى ماماندارى بار، ولار ءوز كەزەگىندە قازاقستانعا ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا، ونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا، زاماناۋي اۋىل شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋگە، تەحنولوگيالىق ينننوۆاسيالاردىڭ مۇمكىنشىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسە الادى. وسىنداي ارتىقشىلىقتارىمىزدى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ، ءبىز ەكى جاقتى جەتىستىكتەرگە جەتەمىز دەپ ويلايمىن. - استانادا وتەتىن ەحرو-2017 كورمەسىنە قىتايلىق كاسىپورىندار قاتىسا ما؟ سىزدەردىڭ كومپانيالارىڭىز كورمەگە «بولاشاق ەنەرگياسىنا» قاتىستى قانداي ونىمدەر نەمەسە قىزمەتتەر الىپ كەلەدى؟  - قىتايلىق كاسىپورىندار «جاسىل توي» بولاتىن ەحرو-2017 كورمەسىن قالايدا جىبەرىپ الماۋعا بارىن سالادى. ەكولوگيالىق جاعدايدى قالاي جاقسارتۋ كەرەك دەگەن ماسەلە جۇڭگو ءۇشىن دە ماڭىزدى بولىپ وتىر. ال جاڭا ەنەرگيالىق رەسۋرستاردى دامىتۋ وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىردەن-بىر جولى بولماق. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن سوڭعى كەزدەرى قىتايدا «جاسىل» ەنەرگيا كوزدەرى جاقسى دامۋدا، ماسەلەن «جاسىل» ءۇي، «جاسىل» كولىك، ەكولوگيالىق تازا تۇتىنىم مەن باسقا دا ەكومادەنيەتتىڭ قۇرامداس بولىكتەرى كەڭ ەتەك جايۋدا. سونداي-اق، گيدروەنەرگەتيكا جۇڭگو ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالدى، ال اۋىلدىق ۇيلەردە بيوگاز كەڭىنەن قولدانىلادى. قىتايلىق فوتوەلەكترلى ونىمدەر ەۋروپا مەن امەريكاعا كەڭىنەن ەكسپورتتالۋدا. مەنىڭ ويىمشا، ەندى ءۇش جىلدان كەيىن استاناداعى ەحرو-دا قىتايلىق كومپانيالار وزدەرىنىڭ جوعارى تەحنولوگيالارىن، زاماناۋي ونىمدەرىن كورسەتىپ، باسقا قاتىسۋشىلارمەن بىرگە بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن دامىتۋدا وزىندىك ۇستانىمدارىن ۇسىنادى - اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اۆتور: ءابۋ-اسقار مەكەش ۇلى