بۇل بولاشاقتا بولاتىن وقيعا دەپ ءبىلىڭىز، ناقتى قاي جىلى جانە قاي جەردە ورىن الارى بەلگىسىز. ءبىراق، ءتۇبى بولاتىنىن سەزەمىن. .........
ارمان قۇلتەمىر جاساۋ سالسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن اتاقتى عالىم ەدى. ءومىرىنىڭ كوبىن زەرتتەۋگە ارناعاندىقتان، جاسى قىرىققا كەلسە دە، ءالى بويداق ەدى. ونىڭ جان دوسى دا، سىرلاسى دا، ءتىپتى، ۇستازى دا وسى ءوزى جاساعان قۇلتەمىر بولاتىن. قۇلتەمىردىڭ بويى 160 سم، دەنە سالماعى 10-20 كگ. شاماسىندا، تىم زەرەك، اقىلدى، بىلمەيتىنى جوق دەرسىڭ. سودان بولار، ارمان وعان "دانىشپان"-دەپ ات قويعان. دانىشپان ارمانمەن بىرگى ونىڭ قالا سىرتىنداعى ەكى قاباتتى اسەم ۇيىندە بىرگە تۇراتىن دى. ارمان جۇمىسقا، اشىعىن ايتقاندا زەرتحاناسىنا باراردا دانىشپان دا ونىڭ ماشيناسىمەن بىرگە "جۇمىسقا" باراتىن ەدى. ءتىپتى، وڭاشا جەرلەردە، قالا سىرتىنداعى تازا اۋاعا سەيىلدەپ شىققان كۇندەرى ماشينا تىزگىنىن دانىشپان قولىنا الاتىن. ول ساتتەردە ارمان مىزعىپ، كوز شىرىمىن الاتىن ەدى. قاي جەرگە بارىپ دەم الۋدى دانىشپان بەلگىلەيتىن، سەبەبى، ول اۋاداعى جاعىمدى-جاعىمسىز يستەردى بىردەن سەزەتىن، ونىڭ قاسىندا ارماننىڭ قوڭقاق مۇرنى "تۇك سەزبەستىڭ" ناعىز ءوزى دەرسىڭ.
كۇندەلىكتى تاماق ءمازىرىن دە دانىشپان ازىرلەيتىن. ول ارمانعا كۇنىنە قانشا مولشەردە قانت، اقۋىز جانە ءتۇرلى مينەرالدار مەن دارۋمەندەردىڭ قاجەتتىلىگىن ءدال ەسەپتەپ، سوعان ساي، اس ءمازىرىن دايىندايتىن. اسىنىڭ ءدامى دە سونداي ۇيلەسىمدى ەدى.
ءۇي شارۋاشىلىعىندا دانىشپاننىڭ ءوزى رەتتەپ، ءار ءبىر زاتتى ءوز ورنىنا جايعاستىرىپ، ەدەن مەن جىيحازداردى شاڭىنان ارىلتىپ، ارمان مەن ءوزىنىڭ كىرلەگەن كيىمدەرىن دە اپ-ساتتە جۋىپ، تازالاپ تاستايتىن. وعان بولا، شارشاپ-شالدىققان دانىشپان بولمايتىن. ول كەيدە ارماننىڭ الاقىنى مەن كوزىنە، تىلىنە قاراپ وتىرىپ دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايى تۋرالى ايتاتىن، ايتىپ قانا قويماي قاجەتتى دارىلىك شوپتەر مەن تاعامداردى دايىنداپ ونىڭ تەز ساۋىعۋىنا كومەكتەسەتىن. ارماننىڭ جۇمىستان قالجىراعانىن كورسە ونى ءماجبۇرلى تۇردە جاتقىزىپ، دەنەسىن ۋقالاپ، سىزىلتا ءان ايتىپ اپرماندى اسا ءبىر راحات كۇيگە بولەيتىن. كەرەك دەسە الدە ءبىر تاريحي رومانان نەمەسە درامادان ۇزىندەلەر بولماسا، ايگىلى اقىنداردىڭ لەريكاسىنان تامىلجىتا وقىپ ارماندى وزىنە ءتانتى ەتەتىندى.
دانىشپاننىڭ ەندىگى ءبىر قاسيەتى ءاندى ءسۇيىپ تىڭدايتىن، ءبىراق، كەز-كەلگەن ءاندى ۇناتا دا بەرمەيتىن. تالعامىدا اسا جوعارى ەدى. ول ءان تىڭداي وتىرىپ، وسى ءاننىڭ اۋەنىندە قاي سازگەردىڭ قايسى ءانىنىڭ الدە ءبىر اۋەزىنىڭ ۇرلانعانىن ايتىپ ارماندى تاڭ-تاماشا ەتەتىن. سودان بولار، ارمان ونىڭ الدىندا تالعامسىز كورىنبەۋ ءۇشىن ءوز قالاعان ءانىن سالۋعا باتىلى بارمايتىن. تەك، دانىشپان ۇناتاتىن اندەردى عانا ايتۋعا تىرىساتىن.
دانىشپاننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ول ءتىرى ەنسيكلوپەديا ەدى، عىلىمنىڭ قاي سالاسى بولماسىن، كەز-كەلگەن تەرميندى، زاڭدىلىقتى، تەوريانى تياناقتى دا تولىق عىلىمي تۇردە جاۋاپ بەرەتىن.
دانىشپاننىڭ وسىنداي تولىپ جاتقان ارتىقشىلىعى ارماننىڭ تۇرمىسىنان بولەك جۇمىسىنا دا اسا زور پايلاسىنى تيگىزەتىن. كۇردەلى ماتەماتيكالىق ەسەپتەر مەن فيزيكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ شەشىمىن ارمان دانىشپاننىڭ كومەگىمەن وڭاي شەشىپ، باسقا ارىپتەستەرىنە قاراعاندا عىلىم سالاسىندا وق بويى وزىپ ءجۇردى. سوردان بولار، ارماننىڭ قالام تارتپايتىن عىلىم سالاسى جوق ەدى، ەكونوميكا، ساياسات، گەوگرافيا، بيولوگيا، فيلوسوفيا ءبارى-بارى دە ارمان ءۇشىن تۇكتە قيىنى جوق، دۇنيەلەرگە اينالدى. ارماننىڭ اسا دارىندىلىعى ونى جۇرتىنا جاعىمدى، ەلىنە ەلەۋلى تۇلعاعا اينالدىردى. ونىڭ اۋا رايى نەمەسە ەلدەگى ساياسي وزگەرىستەر مەن قارجىلىق قۇبىلىستار تۋرالى بودجامدارى اينا قاتەسىز كەلىپ وتىراتىندىقتان، ەل-جۇرتتى بىلاي قويعاندا، مينسترلەر مەن ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمدار دا، قالتالى بيزنەسمەندەر دە ارمانمەن كەزدەسىپ، سۇحباتتاسىپ، ودان وزدەرىنىڭ جوباسى مەن جوسپارى تۋرىلى سىر ءبولىسىپ پىكىرىن الۋعا تىرىساتىن. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ارماننىڭ بەدەلىن اسقاقتاتىپ، اتاق-داڭقىن اسپانداتتى.
ارماندا اسا اقىلدى ادام ەدى، ول وزىنە وسىنشا جاقسىلىقتار اكەلگەن دانىشپاندى شىنىمەن قاتتى قۇرمەت تۇتاتىن جانە وعان ىشتەي باس ءيىپ تابىناتىندى. ءارى ونى ءتىپتى دە جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى جاڭا باعدارلامالاردى جاساۋعا جانىن سالاتىن. سونىڭ ىشىندە ءساتتى شىققانى "الەم تىلدەرى" باعدارلاماسى بولدى. ەندى، دانىشپان دۇنيەجۇزىندەگى كەز-كەلگەن حالىقتىڭ تىلىندە ەركىن سويلەپ، اۋدارما جاسايتىن بولدى.
ۇزدىكسىز كورسەتىلىپ جاتقان ماراپاتتار مەن قوشامەتتەر ارماننىڭ ءناپسىسىن قىتىقتاپ، پاڭدىق پەن كۇپىرلىككە قاراي بىرتىندەپ جەتەلەي باستادى. جوعارى مارتەبەلى قوناقتارمەن بولعان باس قوسۋدا، كوڭىلى لەپىرگەن ول:
- ادامدى قۇداي جاراتقانى شىن بولسا، مىنا ءبىز (ول ءاسىلى مەن دەپ ايتپاق ەدى) عالىمدار ادامنان دا اقىلى ارتىق قۇلتەمىرلەر جاسايمىز، سوندا، كىم قۇدىرەتتى؟ ءبىز بە الدە قۇداي ما؟ -دەدى باسىن شالقايتا ەكى قولىن سەرمەي. وتىرعان جۇرت تەگىس قوشامەت كورسەتىپ ۇزاق قول شاپالاقتادى. وسىنداي باس قوسۋلار مەن لەپىرمە سوزدەر ونىڭ ءومىرىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىنە اينالدى. بۇل كەزدەردە قۇلتەمىر جاپادان-جالعىز ەكى قاباتتى ءزاۋلىم ۇيدە قالاتىن. ارماننىڭ جۇمىسىنىڭ سيرەۋى ەندى، قۇلتەمىردىڭ وز-وزىمەن اينالىسۋىنا تۇرتكى بولدى. ول بىرتىندەپ ارمانىڭ كومەگىنسىز-اق كوپتەگەن باعدارلامالاردى ءوز بەتىمەن جاساپ، وزىنە ورناتىپ الاتىن قۇدىرەتكە يە بولدى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن دە جان-جاقتىلى كەمەلدەنگەن دانىشپان ارماندى مەنسىنۋدەن قالا باستادى. ول بۇرىنعىداي ارمانعا جان ۇشىرتا قىزمەت ەتۋدى ازايتتى، ءتىپتى، ارماننىڭ تاپسىرعان جۇمىسىن دا ۋاقىتىلى ىستەمەيتىن بولدى. ءۇي شارۋاشىلىعىنا دا قولعابىس ەتۋدەن بىرتىندەپ بويىن اۋلاققا سالا باستادى. الدە ءبىر ماسەلەگە بايلانىستى اقىل-كومەك سۇراسا، جۇرە جاۋاپ بەرەتىن بولدى. ءبىراق ەل جۇرت ارماندى ءالى دە ءتىرى اۋليەدەي كورۋدەن جاڭىلعان ەمەس، وعان قوڭىراۋ شالىپ وي-پىكىر بولىسكىسى كەلگەن شەندىلەر مەن شەكپەنىدلەردىڭ قاراسى ءالى باسىم. ارمان نە ىستەرىن بىلمەي قاتتى ساستى، ءوز بىلىمىنە سۇيەنىپ پىكىر بىلدىرۋدەن مۇلدە ماقۇرىم قالعانىن تۇسىنە باستادى. ال، دانىشپان بولسا كۇن وتكەن سايىن استامسىپ بارادى. امالى تاۋسىلعان ارمان ەندى دانىشپان ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋگە كوشتى. ەندى ءۇيدىڭ بار شارۋاسى ارماننىڭ موينىندا، باياعىداي ءار تاقىرىپتا ماقالا جازىپ جۇرتتى دۇرلىكتىرەر شاما قالماي بارادى. بايەك بولىپ كۇتەتىنى دانىشپان تەك سونىڭ كوڭلىنەن شىعۋعا تىرىسادى.
ارمان ەڭ باستاعى ارمانى اقىلدى قۇلتەمىر جاساپ، سونى ءوزىنىڭ، قالا بەردى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ بولاتىن، ال ەندى جاعداي مۇلدە باسقا ارناعا اۋىسقانداي. ارمان ءوزىنىڭ بىرتىندەپ قۇلتەمىردىڭ "قۇلىنا" اينالىپ بارا جاتقانىن سەزدى، سەزدى دە جان-جۇرەگى قان جىلىپ قويا بەردى........
ول جانىما سايا بولار-اۋ دەگەن ويمەن شاراپقاناعا باس سۇقتى، شاراپ قۇيۋشى قارا تورى ادەمى قىز سيقىرلى كۇلكىمەن ەزۋ تارتىپ:
- قوش كەلدىڭىز ارمان مىرزا - دەدى نازى ۇنمەن.
- مەنى قايدان بىلەسىڭ؟
ء-سىزدى بىلمەيتىن جان بار ما؟
- سولاي دە، ارمان ءۇنسىز قالدى.
- نە ىشەسىز؟
- ەڭ كۇشتىسىنەن قۇي
ارمان الدىنا كەلگەن باكالداعىنىڭ نە ەكەندىگىنە قاراپ جاتپادى، بىردەن كومەيدەن ارى اسىرىپ جىبەردى. وحو.........نەدەگەن اشششى ەدى. ارماننىڭ داۋىسى كومىلدي شىقتى. قىز ونىڭ قولىنا الدە ءبىر شىرىندى ۇستاتا قويدى.
-بايقاپ ىشپەدىڭىز بە، بۇل جۇڭگو اراعى عوي، ۋ داي-دەدى قىز جانى اشىعان سىڭاي تانىتىپ. ارماننىڭ وزەگىنەن تارالعان وتتاي قىزۋ 62 تامىرىپ قۋالىپ، بۋىن-بۋىنىنا ءتۇسىپ، ءبىر ءتۇرلى سەرگەك سەزىم بەرگەندەي راحاتتانا قالدى. كوڭىل كۇيى دە اپ-ساتتە كوتەرىلىپ، ماڭدايىنان شىققان شىپ-شىپ تەرمەن بىرگە قۇرىس-تىرىسى جازىلىپ سالا بەردى.
- راحاتى-اي، تاعى دا -دەدى قىزعا باكالدى ۇسىنىپ جاتىپ.
- ارينە، قىز سونى ايتتى دا تاعى ءبىر ستاكاندى ۇسىندى. ارمان بۇل جولى بىردەن تاستاپ جىبەرمەدى، قۇرستالدان قۇيىلعان قىرلى، ورنەكتى ىدىستى اينالدىرا قاراپ، ىشىندەگى كۇلگىن-سارى ءتۇستى جۇڭگو اراعىنا نازار سالدى. ءتۇسى دە وزگەشە ەكەن-دەدى ول ىشىنەن، باعاناعىسى باسقاشالاۋ ما ەدى. قىز ونىڭ ويىن وقىپ قويعانداي:
- ءسىزدىڭ الگىندە ىشكەنىڭىزدە وسى اراق، شاراپحاناداعى ەڭ قىمبات جانە ەڭ كۇشتىسى وسى.-دەدى تولىقتاپ. جوپەلدەمەدە نە دەرىن بىلمەگەن ارمان:
- جاي، ىدىسىن قىزىقتاعانىم عوي- دەدى كۇمىلجىپ. وسى ءسات قىز جۇلىپ العانداي:
- سول باكالدا ، سول شاراپ،
نەگە قالدىڭ كوپ قاراپ؟
جۇرەك تۋلاپ كەتتىمە
ىستىق قانعا ۋ تاراپ؟- وسىنى ايتىپ قىز سىقىلىقتاي كۇلدى.
- قانداي كەرەمەنت، بۇل ولەڭ كىمدىكى؟-دەپ سۇرادى ارمان.
- مەنىكى، ءدال ءقازىر قۇرادىم. ءسىز بىلەسىز بە قازىرىگى ادامدار ولەڭدەتىپ سويلەۋگە قۇشتار، ءبىزدىڭ ماماندىعىمىز ءۇشىن ول تىپتەن كەرەك.
- عاجاپ، دۇنيە قالاي وزگەرىپ بارادى ءا؟ ارمان نە وزىنە الدە قىزعا ايتقانى بەلگىسىز سولاي دەدى دە ەكىنشىسن دە ءسىمىرىپ تاستادى. ەندى ءتىپتى دە شالقي ءتۇستى، بويىنا جەلىك ءبىتىپ قىز جۇزىنە تۋرا قارادى دا:
- قارا كوزىڭ - قارا ءتۇن،
قالىڭ شاشىڭ ورمانداي،
ءبىر مۋزيكا سەندەگى ءۇن،
جۇرەككە نۇر قۇيعانداي. بۇل ولەڭ جولدارىنىڭ ءوز اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەنىندە ارمان سەزبەي قالدى. ەكەۋى بىر-بىرىنە ءۇنسىز قاراپ قالىستى. ارمان وسى جاسقا كەلگەنگە دەيىن بويىندا ءدال وسىنداي سەزىم وتىنىڭ بولماعانىن بۇگىن العاش سەزىندى.
بۇل نە؟ نە قىلعان الاپات كۇش؟ قايدان كەلدى؟ ارمان قايتار جولىندا وسىنى ويلاۋمەن بولدى. كوز الدىنان شاراپ قۇيۋشى قىزدىڭ ديدارى، قۇلاعىنان ءمولدىر ءۇنى كەتەر ەمەس. ارمان ۇيىنە كەلدى دە توسەگىنە قۇلادى. ماس شىعارمىن دەدى ول ءوزىن-وزى جۇباتىپ. ۇيىقتاپ تۇرسام ءبارى قالپىنا كەلەر....
ەرتەسى تاڭدا كوزىن اشقان ارماننىڭ العاش كورگەنى تاعى سول قىز بولدى. مىنە، كوز الدىندا تۇر، كەشەگىندەي ادەمى، تارتىمدى، شاراپ ۇسىنىپ تۇر. ارمان كوزىن جۋىپ قايتا اشتى، ءالى دە سول بەينە كەتەر ەمەس. سودان بەرى ارمان مەڭ-زەڭ كۇيگە ءتۇستى، جاتسا دا -تۇرسا دا كوز الدىنان سول قىز كەتەر ەمەس، ارمانداعى وزگەرىستەردى سەزگەن دانىشپان ودان ءىستىڭ ءجونىن سۇرادى.
- مەن ءسىرا عاشىق بولىپ قالعاندايمىن-دەدى ارمان ءبىر ءتۇرلى تەبىرەنىپ.
- نە دەيسىڭ، ول نە عاشىقتىق دەگەن؟-دەپ سۇرادى دانىشپان اڭتارىلىپ.
- نە سەن بىلمەيسىڭ بە، عاشىقتىقتى، ماحابباتتى؟ -دەدى ارمان قۇلتەمىردەن تاڭىرقىپ.
- بىلاي انىقتامىسىن بىلەم، ءبىراق، سەنىڭ سوعان بولا سارى ۋايىمعا سالىنىپ، قايعى جۇتىپ جاتقانىڭدى تۇسىنبەدىم-دەدى قۇلتەمىر شىنىن ايتىپ. ارمان ورنىنان اتىپ تۇرىپ ايقاي سالدى:
- جەڭدىم، جەڭدىم سەنى، سەن جەڭىلدىڭ قۇلتەمىر. سەن قانشا دانىشپان بولعانىڭمەن سەن دە ەڭ اسىل، اردىقتى دۇنيە - ماحاببات جوق، ماحاببات!- ارمان وسىنا ايتىپ شىر اينالا بيلەي جونەلدى. تۇك تۇسىنبەگەن قۇل تەمىر قولىن ءبىر سىلتەپ شىعىپ كەتتى.
ارمان كوپ ويلاندى. ۇزاق جىل ەڭبەكتەنىپ وزىنەن دە ءبىلىمدى قۇلتەمىردى جاساپ شىعىپ، سونىڭ ارقاسىندا بيىكتەردى باعىندىرعانىمەن، ءبارى-بىر ونىڭ جۇرەگىنە سەزىمدى، ماحابباتتى سالا الماعان ەكەن. شىنىن ايتقاندا، سالۋ قولىنان مۇلدە كەلمەيتىن ەدى. كەنەت ونىڭ ەسىنە ۇلى ويشىل ابايدىڭ
-ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.- دەپ باستالاتىن ولەڭ جولدارى ورالدى. ول بۇك ت ءۇسىپ وتىرا كەتتى:
- ءيا اللا كەش مەنى، كەشىر مەنىڭ كۇپىرلىگىمدى!
وسىدان كەيىن ارمان قۇلتەمىردىڭ ەڭ العاشىندا جاساعاندا ورنالاسىترعان باستى "تىرشىلك"-اتتىى تەتىڭ كۇشىن جويىپ، ونىڭ جالعاستى تىرشىلىك ەتۋ قابليەتىن توقتاتتى. سودان كەيىن قۇلتەمىر، بۇرىشتاعى ءوز ورنىنا ءۇنسىز جايعاستى. ال ارمان ەندى قۇلتەمىر ەمەس، ادامدى زەرتتەۋگە كىرىستى ءارى كوپ كەشىكپەي شاراپ قۇيۋشى سۇلۋمەن نەكەلەستى. قىز ەندى ارماننىڭ عىلىمداعى دا، ومىرىندەگى دە كومەكشىسىنە اينالدى. ولار سولاي باقىتتى دا باياندى عۇمىر كەشتى.
قاستەر سارقىتقان ۇلى ، دوسەنت
ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك گەوگرافيا عىلىمدارى كانديداتى.
جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىندا ومىرگە كەلگەن.
ءقازىر اباي ات. قازۇپۋ ماگيسترانتۋرا جانە دوكتورانتۋرا
ينستيتۋتىندا ۇستاز.
قامشى سىلتەيدى
سۋرەت: elitetrends.in
