اشارشىلىق پەن رەپرەسسيا قۇرباندارىن ەسكە الايىق!

«قامشى» پورتالىنىڭ رەداكسياسىنا ەلدەگى «نۇر وتان»، «اق جول»، جسدپ، ساياسي پارتيالارى، قازاقستان حالىق اسسامبلەياسى، «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى، ءبىرقاتار مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار، شىعارماشىلىق ينتەلليگەنسيا مەن ساياساتكەرلەر اتىنان ەل ازاماتتارىن اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇنباردانىر ەل بولىپ ەسكە الۋ شارالارىنا قاتىسۋعا شاقىرعان ۇندەۋ-حات كەلىپ ءتۇستى.

«عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى قازاقستاندا ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراعانداردىڭ سانى 3،5 ملن ادام بولدى. 1920-1940 جىلدارى تۇتقىندالعان ادامداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاعدىرلارى ءالى كۇنگە بەلگىسىز بولىپ قالعاندىقتان بۇل ساندى ناقتىلاۋ قاجەت.

1938-1944 جىلدارى قازاقستانعا شەشەن، ينگۋش، قىرىم تاتارلارى، كارىس، بالكار، كۋرد، تۇرىك، قاراشاي، نەمىس حالىقتارىن زورلاپ كوشىردى جانە دەپورتاسيالادى. دەپورتاسيا كەزىندە قىرىم تاتارلارى، قاراشاي، نەمىس حالىقتارىنىڭ تەك 13-تەن 21%-عا دەيىنى عانا ءتىرى قالدى. دەپورتاسيالانعان باسقا حالىقتاردىڭ قايعىلى تاعدىرلارى دا سونداي بولدى.

30-50ء-شى جىلدارى قازاقستاننىڭ تۇرعىندارى گۋلاگ، قارلاگ، الجير جانە باسقا لاگەرلەردىڭ تۇتقىندارىمەن تولىعىپ، ولاردىڭ كوپشىلىگى سوڭىنان قازاقستاندا قالدى»، - دەلىنگەن ۇندەۋدە.

حات جازۋشىلار رەپرەسسيالىق ارەكەتتەر ەگەمەن ەل اتانىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ساياسي ومىرىندە دە ورىن الىپ وتىرعانىن ايتادى.

«وكىنىشكە وراي، «جەلتوقسان-86»، جاڭاوزەن-2011 جانە جەردى قورعاعان بەلسەندىلەردى زاڭسىز تۇتقىنداپ، سوتتاۋ قازىرگى بيلىك تاراپىنان بولىپ وتىرعان رەپرەسسيانىڭ كورىنىسى. بۇل رەپرەسسيالاردى بۇۇ، وبسە، Freedom House ت.ب. حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى ايىپتادى»، - دەيدى حات ۇندەۋ تاستاۋشىلار.

ۇندەۋ اۆتورلارى بارلىق قازاقستان ازاماتتارىن 31 مامىر كۇنى ساعات 11.00-دە وزدەرى تۇراتىن ەلدى مەكەندەردەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالىپ قويىلعان ەسكەرتكىشتەر جانىنا جيىلىپ، قۇرباندارعا قۇران باعىشتاۋعا شاقىرادى.

قازاقستان ازاماتتارىنا!

جىل سايىن 31 مامىردا قازاقستاندا «اشارشىلىق پەن رەپرەسسيا قۇرباندارى» كۇنى اتاپ وتىلەدى.

1897 جىلعى ادام ساناعى بويىنشا قازاقتىڭ سانى 4 084 139 بولسا، ول 1926 جىلى 6،0 ملن،ا جەتتى (ا. بايتۇرسىن ۇلى، ءا. بوكەيحان).

1919-1921 جىلدارى قۋاڭشىلىق پەن جاساندى جاسالعان اشتىقتىڭ سالدارىنان ءبىر ملن استام، ال 1931-1933 جىلدارى 2 ملن دەيىن قازاق «و» دۇنيەلىك بولدى (ابىلحوجيەۆ، قازىنبايەۆ ي ءتاتىموۆ، 1989). قازاق ءاسسر-ى جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنىڭ 48% اشتان ءولدى نەمەسە ەلدەن كەتتى.

1928-1930 جانە 1937-1939 جىلدارى 60 مىڭنان استام قازاق زيالىلاريا رەپرەسسياعا ۇشىراپ، اتىلدى، ايدالدى. 1934 جىلى قازاقتىڭ سانى نەبارى ەكى ميلليونداي عانا بولدى. قازاقستان ىشىندەگى قازاقتاردىڭ سانى تەك 1970 جىلى عانا 1926 جىلعى دەڭگەيگە جەتتى.

عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى قازاقستاندا ساياسي رەپرەسسياعا ۇشيراعانداردىڭ سانى 3،5 ملن ادام بولدى. 1920-1940 جىلدارى تۇتقىندالعان ادامداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاعدىرلارى ءالى كۇنگە بەلگىسىز بولىپ قالعاندىقتان بۇل ساندى ناقتىلاۋ قاجەت.

30-50ء-شى جىلدارى قازاقستاننىڭ تۇرعىندارى گۋلاگ، قارلاگ، الجير جانە باسقا لاگەرلەردىڭ تۇتقىندارىمەن تولىعىپ، ولاردىڭ كوپشىلىگى سوڭىنان قازاقستاندا قالدى.

بارلىق قازاقستاندىقتاردى ورتاق قايعىلى تاعدىر بىرىكتىردى. بۇل ءبىزدىڭ وتان تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى! وسىنداي قايعىلى تاعدىر قايتالانباس ءۇشىن، ءبىز ءبارىمىز ءبىر ادامداي بولىپ ەلدەگى توتاليتاريزم، اۆتوريتاريزم جانە رەپرەسسيامەن كۇرەسۋىمىز كەرەك.

وكىنىشكە وراي، «جەلتوقسان-86»، جاڭاوزەن-2011 جانە جەردى قورعاعان بەلسەندىلەردى زاڭسىز تۇتقىنداپ، سوتتاۋ قازىرگى بيلىك تاراپىنان بولىپ وتىرعان رەپرەسسيانىڭ كورىنىسى. بۇل رەپرەسسيالاردى بۇۇ، وبسە، Freedom House ت.ب. حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى ايىپتادى.

قازاقستان بارلىڭىمىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز، وتانىمىز! سوندىقتان، ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسۋ ءارقايسىمىزدىڭ مىندەتىمىز. اۆتوريتاريزم مەن رەپرەسسيا – ول قوعامنىڭ دەنەسىندەگى ءقاۋىپتى ىسىك. ءبىز قوعامداعى زاڭسىزدىڭ، ادىلەتسىزدىك، تەڭسىزدىك، وتانداستارىمىزدىڭ قۇقىقتارى ءۇشىن قالاي كۇرەسەمىز، ەل بولاشاعى سولاي بولادى. ءبىز جانە ۇرپاقتارىمىز بابالارىمىزدىڭ قايعىلى تاعدىرلارىن قايتالاماۋلارىمىز كەرەك. سول ءۇشىن، 31 مامىر، ساعات 11-دە بارلىق قالالاردا رەپرەسسيا مەن اشارشىلىق قۇرباندارى ەسكەرتكىشتەرى جانىنا جينالىپ، ەلىمىزدىڭ تاريحىن ەسكە الىپ، قۇرباندارعا قۇران باعىشتايىق!

قۇرمەتپەن،

قازاقستان، تۇركيا، ۆەنگريا، فرانسيا، انگليا، فينليانديا، اقش، ەستونيا، وزبەكىستان، قىرعىزستان، ءازىربايجان، رەسەي جانە تۇركىمەنستاننان – بارلىعى 6227 مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، عىلىم دوكتورلارى مەن پروفەسسورلار، مادەنيەت قايراتكەرلى قۇرعان تۇرىك جانە ۋگرو-فين حالىقتارىنىڭ كونگرەسسى.

«نۇر وتان»، «اق جول»، «ازات»، جسدپ پارتيالارى، «سامۇرىق-قازىنا» ءۇاق» اق، «قازەنەرجي» قاۋىمداستىعى، «اتامەكەن» ۇقپ، قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسى، ق ر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى، جازۋشىلار وداعى، حالىقارالىق ادام ينستيتۋتى (ينستيتۋت)، «الاش» عزو، قارجىگەرلەر، تاۋەلسىز كىسىپكەرلەر، رەكتورلار قاۋىمداستىعى ت.ب. قوعامدىق ۇيىمدار قۇرعان مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىم ۇيىمداستىرۋ القاسى اتىنان:

اكىم جانۇزاق – حالىقارالىق ادام ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى، ق ر ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ كورر.-مۇشەسى، ەۋروپا

جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى؛

سابدەن ورازالى – قازاقستان عالىمدار وداعىنىڭ ءتوراعاسى، ق ر مەملەكەتتىك

سىيلىعىنىڭ يەگەرى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ق ر ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى؛

اۋەزوۆ مۇرات – م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى قوردىڭ ءتوراعاسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى، عالىم؛

ەلەۋسىزوۆ مەلس – قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق وداعى مەن كاسىپورىندارى «تابيعات» قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى؛

تۇياقباي جارماحان – جسدپ ءتوراعاسى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى؛

عابجالەلوۆ حايرۋللا - «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى،

الەۋمەتتىك عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، كونكورد اكادەمياسىنىڭ (فرانسيا) قۇرمەتتى اكادەميگى، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى، ق ر العاشقى ۆاليۋتاسى-تەڭگەنىڭ اۆتورى؛

توقاشبايەۆ مارات - «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، ق ر پعا اكادەميگى، پروفەسسور؛

باتتالوۆا زاۋرەش – «قازاقستاندا پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ قورى» قوعامدىق

قورىنىڭ پرەزيدەنتى؛

قالىباي جارىلقاپ - «جۇلدىزدار وتباسى-اڭىز ادام» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى؛

جاكەيەۆ عابيدەن – ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ ءتوراعاسى؛

جۇمالى راسۋل – ساياساتتانۋشى، ديپلومات؛ قازاق ۇلتتىق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى؛

اباعان مۇقتارحان – كەنەسارى حان قوعامدىق قورىنىڭ ءتوراعاسى؛

«الaش جولى» قوزعالىسى اتىنان:

نۇرىپبايەۆ ماقسات، سۇلەيمەن جانىبەك، قايساروۆ ءۋاليحان، وماروۆ تالعات، داۋلەتبەك ۇلى اماندىق – بارلىعى ءۇش مىڭنان استام قول.

قازاقستان زيالىلارى مەن قوعامدىق ۇيىمدارى اتىنان:

اۋعان سوعىسى ارداگەرلەر قاۋىمداستىعى؛

قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعى؛

قازاقستان كومپوزيتورلار وداعى ت.ب.، 12 رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىقتار مەن وداقتار قولدادى. وت يمەني رەسپۋبليكانسكوگو دۆيجەنيا «الاش جولى»:

نۇرپەيسوۆ ءابدىجامىل – جازۋشى، قسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

قيرابايەۆ سەرىك – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ق ر ۇعا اكادەميگى؛

قايداروۆ ءابۋعالي - فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ق ر ۇعا اكادەميگى؛

ايتبايەۆ ءومىرزاق - فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ق ر ۇعا اكادەميگى، حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءتوراعاسى؛

مىرزاحمەتوۆ مەكەمتاس – ق ر ۇعا اكادەميگى، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

وتەلبايەۆ مۇحتارباي - فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قۇا اكادەميگى، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

ەلەمەسوۆ كوپماعامبەت – اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك؛

ەلەشيەۆ راحىمجان – اۋىل شارۋاشىلىق عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك؛

عابباسوۆ سوۆەت-حان - مەديسينا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ماحامبەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى،

حالىقارالىق م.نوسترادامۋس اتىنداعى اكادەميانىڭ اكادەميگى؛

قابىش ۇلى عابباس - جازۋشى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى؛

راقىشيەۆ بايان – ق ر عالىمدار وداعىنىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى، ق ر ۇعااكادەميگى، قازۇتۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى؛

ءجۇمادىلوۆ قابدەش – قازاقستان حالىق جازۋشىسى، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

يسابەكوۆ دۋلات - «مادەنيەت» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، جازۋشى-دراماتۋرگ، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

سماتايەۆ سوفى - جازۋشى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

مەدەتبەك تەمىرحان – اقىن، قۇ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

ەسداۋلەت ۇلىقبەك – اقىن، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، «جۇلدىز» جورنالىنىڭ باس رەداكتورى؛

ەلۋباي سماعۇل - جازۋشى، پەن-كلۋبىنىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى؛

ارالباي نۇعمان – بيول. عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، «جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى جانە ينوۆاسيالىق تەحنولوگيالار» عزي ديرەكتورى؛

كاپەكوۆا گۋلنار – قازاقستان عالىمدار وداعىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا فيليال ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور؛

نەسيپبايەۆا كاليا – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور؛

بۋربايەۆا گاليا – عالىم، قوعام قايراتكەرى؛

قۇلكەنوۆ مەرەكە – جازۋشى، قوعام قايراتكەرى؛

قويشىبايەۆ بەيبىت- تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى، «ادىلەت» تاريحي- اعارتۋ قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى؛

سارسەنباي رىسبەك - «جاس الاش» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، قوعام قايراتكەرى؛

باپي ەرمۇرات - «دات» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى، قوعام قايراتكەرى؛

يسا قازىبەك - "قازاق ءۇنى" گازەتى پرەزيدەنتى، اقىن، حالىقارالىق الاش سىيلىعى لاۋرەاتى، حالىقارالىق سەرگەي ەسەنين اتىنداعى سىيلىق - "التىن كۇز" وردەنى يەگەرى.

ايعالي ۇلى ە. - «قازاقستان-زامان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى؛

سارىم ايدوس - التىنبەك سارسەنباي ۇلى اتىنداعى قوردىڭ جەتەكشىسى، قازاق ۇلتتىق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى؛

شىمشىقوۆ جانكەلدى - استانا قالالىق «تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ» حدق

ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى؛

جانداربەك زىكىريا - تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى، احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى؛

زەينۋللين امانجول - اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، «دالا» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى؛

قاناتبايەۆ سەرىك - ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ دوكتورى؛

ايىپ ۇلى راحىم – جسدپ پرەزيديۋم مۇشەسى، قوعام قايراتكەرى؛

قالىباي ماقسوت - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەرەكشە ەڭبەگى سىڭىرگەن زەينەتكەر؛

ساگيدۋللايەۆا ايمان – ۇستاز، قوعام قايراتكەرى؛
بابامۇرات داۋرەن - «بولاشاق» جاستار قوزعالىسىنىڭ ليدەرى؛

ەرعالييەۆا بارەتتا - قازاقستاننىڭ «دەموكراتيا جانە قۇقىق» حالىقارالىق تاريحي-قۇقىق ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى؛

كەنەباي جۇماش - اقىن، قوعام قايراتكەرى، حالىقارالىق يۋنەسكو سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى؛

قوسانوۆ ءامىرجان –قوعام قايراتكەرى، تاۋەلسىز ساياساتكەر؛
اليبايەۆ اليك - ەكونوميست، بسدپ پرەزيديۋم مۇشەسى؛
كەنجەباي مىرزان – اقىن، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى
تورەحانوۆ ەرنست - جازۋشى، قوعام قايراتكەرى؛
مۇقانعالييەۆ ەرمەك – عالىم، قوعام قايراتكەرى؛

ماماي جانبولات - جۋرناليست، قوعام قايراتكەرى؛

قاپتاعاي ق. - «حالىق دابىلى» قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى؛

قۋات داۋرەن - «اباي.kz» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ جەتەكشىسى؛

ءسادۋ ۇلى بەيسەنعازى - «جەلتوقسان اقيقاتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى؛

ءازىمباي عالي - ساياساتتانۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى؛

بەيسەباي تەگى رۋزا – قوعام قايراتكەرى؛

مۇقتاي قۋانىش – اقىن؛

زايتوۆ رينات – ايتىس اقىنى؛

مۇقانوۆ داۋرەن - اۋدارماشى، ادەبيەتتانۋشى؛

كوشىم دوس -"ۇلت تاعدىرى" قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى؛

نۇر-احمەت دوس -"ۇلت پاتريوتتارى" قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى؛

تايجان مۇقتار - بولاتحان تايجان اتىنداعى قوردىڭ پرەزيدەنتى؛