ەركىن راقىشيەۆتىڭ "اشارشىلىق" دەرەكتى ءفيلمى (ۆيدەو)

ۋيكيپەديا مالىمەتتەرى:

كوشپەلى قازاق قاۋىمى كۇشتى جۇت جىلدارى عانا بولماسا، ءوزىنىڭ وتكەن ۇزاق تاريحىندا ا-قا سيرەك ۇشىراعان. تەك “اقتابان شۇبىرىندى...” سياقتى جاۋگەرشىلىك جىلدارى، سانى -گە دەيىن كەمىگەن. جاڭا زاماندا قازاقستان تاريحىندا ەكى الاپات اشارشىلىق حالىق جادىندا قاتتى ساقتالعان. ولاردىڭ العاشقىسى — 1921/22 جىلى بولعان اشارشىلىق ونىڭ باستى-باستى ەكى سەبەبى بار: العاشقىسى —رەسەيدەگى ازامات سوعىسىنىڭ كەسىرىنەن قازاق دالاسىنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ كۇيزەلىسكە ۇرىنۋى (ق. ازىق-تۇلىك وتريادتارى، ازىق-تۇلىك سالعىرتى)، ەكىنشىسى — تابيعي اپات، قولايسىز اۋا رايى سالدارىنان ورىن العان جۇت. رەسپ-دا 1920 جانە 1923 جىلى جۇرگىزىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ساناقتارىنىڭ جانە قازاقستانداعى جەرگە ورنالاستىرۋ مولشەرىن بەلگىلەگەن ەكسپەديسيانى باسقارعان پروفەسسور س.پ.شۆەسوۆتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا 1921 جىلعى اشارشىلىقتا قازاقستان حالقى 30%-كە دەيىن ازايعان. كەيبىر ەلدى مەكەندەردە ناۋبەت حالىقتىڭ 100%ء-ىن قامتىپ، ولار تۇگەلدەي دەرلىك بوسىپ، جولدا، ءبىرازى اتامەكەنىندە قىرىلىپ قالدى. ساناق ماتەريالدارى 1921 — 1922 شارۋاشىلىق جىلىندا باتىس قازاقستانداعى شارۋالار شارۋاشىلىقتارىنىڭ 1920 جىلمەن سالىستىرعاندا 23،8 پروسەنتكە قىسقارعانىن، اقتوبە، تورعاي ايماقتارىندا شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ جويىلىپ كەتكەنىن كورسەتەدى. 1921 جىلعى اشارشىلىق باتىس قازاقستان حالقىنىڭ 31،4 پروسەنتىن الىپ كەتتى. ساناق ماتەريالدارىنىڭ تولىق بولماۋى وسى اشارشىلىق جىلدارىندا قانشا ادامنىڭ قىرىلعانىن ناقتى ايتۋعا ءالى دە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ەكىنشى اشارشىلىق 1930 — 33 جىلى بولدى. ونىڭ سەبەبى — قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ستاليندىك-گولوششەكيندىك رەفورما، سودان تۋىنداعان شارۋالاردىڭ جەكەمەنشىگىن تاركىلەۋ مەن جويۋ، باس كوتەرتپەس ەت، استىق ت.ب. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى سالىقتارى، كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق شارۋالارىن جاپپاي جانە كۇشپەن وتىرىقشىلاندىرۋ ناۋقاندارى بولىپ تابىلادى. 1926، 1937 جانە 1939 جىلدارداعى ساناقتار ماتەريالدارىنداعى ولقىلىقتار وسى ا-تاعى ادام، باسقا شىعىندار سانىن ءدال انىقتاۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ، عالىمدار اراسىندا ءار ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ورىستەۋىنە سەبەپ بولدى. دەگەنمەن، وسى ا-تا قازاقستانداعى اۋىل حالقى سانىنىڭ كەمۋى تۋرالى قازاق اكسر حالىق شارۋاشىلىعى ەسەپتەۋ باسقارماسىنىڭ ءار ءتۇرلى جاناما ەسەپ-ستاتيستيكالىق قۇجاتتار (سالىق ەسەبى، مال ەسەبى جانە ت.ب.)، سونداي-اق 1937 جىلعى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناعىنىڭ العاشقى مالىمەتتەرىنە سۇيەنگەن رەسمي دەرەگى بار. وسى دەرەكتەر بويىنشا قازاقستاننىڭ اۋىل حالقى 1930 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان 1933 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن 3 ملن. 379،5 مىڭ ادامعا كەمىپ كەتكەن. ەگەر بۇل كەمۋدەن 1 ملن-نان استام بوسقىنداردى شىعارىپ تاستاساق، 1930 — 33 جىلدارداعى اشتىق قۇرباندارىنىڭ 2 ملن. 200 مىڭ ادامنان اسىپ تۇسەتىنىن اڭعارامىز. 1992 جىلى وسى ماسەلەنى ارنايى زەرتتەگەن قازاقستان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسىنىڭ كوميسسياسى ءوزىنىڭ قورىتىندىسىندا بىلاي دەپ جازدى: “قازاق ەلى اشتىقتان جانە سوعان بايلانىستى ىندەتتەردەن، سونداي-اق تابيعي ءولىم دەڭگەيىنىڭ ۇنەمى جوعارى بولۋىنان 2 ملن. 200 مىڭ ادامنان، ياعني بارلىق قازاق حالقىنىڭ 48 پروسەنتىنەن ايرىلدى”. اشارشىلىقتان قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قالدى. نەگىزىنەن جاس بالالار مەن ايەلدەر قىرىلعاندىقتان ونىڭ دەموگر. زاردابى اۋىر بولدى. قازاقتاردىڭ سان جاعىنان ءوسۋىن قاتتى تەجەدى. كەيىننەن اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ شىن ءمانى ساياسي بۇركەمەلەنگەنىمەن بۇل ا. “قىزىل قىرعىن”، “گولوششەكيندىك گەنوسيد” دەگەن تاريحي اتقا يە بولدى. گولوششەكيندىك گەنوسيدتىڭ قازاق حالقىنا الىپ كەلگەن شىعىنى الەم تاريحىندا (پروسەنت ەسەبىمەن) گيتلەرشىلدەردىڭ ەۋروپاداعى ەۆرەيلەرگە جاساعان سويقانىمەن پارا-پار كەلىپ، كامپۋچياداعى “قىزىل كحمەرلەر” زاردابىنان اسىپ تۇسەدى. 1932 مەشىن جىلى بولعان بۇل زۇلمات 20-عاسىرداعى ادامزات بالاسىنا قارسى جاسالعان ەڭ ورەسكەل قىلمىستاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ءار جىلدىڭ 31 مامىرى كۇنى قازاقستان حالقى وسى “قىزىل قىرعىن” قۇرباندارىن ەسكە الادى.