بۇگىن ۇكىمەت جانىداعى جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا كوكشەتاۋ قالاسىندا باس قوستى. جيىنعا جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر، اگروونەركاسىپتىك كەشەن وكىلدەرى دە قاتىستى، - دەپ حابارلايدى Qamshy.kz.
ءبىر قۋانتارلىعى وبلىس ورتالىعىندا وتكەن جيىن دا استاناداعى وتىرىستاردان ءبىر كەم بولمادى. قايتا جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر مەن شارۋالار باتىل پىكىر ءبىلدىرىپ، جەر رەفورماسىنا قاتىستى وزەكتى پروبلەمالاردى العا تارتتى.
كوشەدەگى شارۋالاردىڭ كوبى جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ، ەل ازاماتتارىنا جەكە مەنشىككە ساتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە زور قاتەر توندىرەتىنىن ايتىپ قانا قويماي، اۋىل مەن اگرارلىق سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى دە كوتەردى. ماسەلەن، «ەڭبەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قۋانىش راقىشيەۆ جەر كودەكسىنە جالعا الىنعان جەر مەملەكەتتىڭ مۇقتاجدىقتارىنا قايتارىلعان جاعدايدا شىعىندى وتەۋ تۋرالى نورما ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. شارۋانىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر شالاعاي باسشىلاردىڭ كەرتارتپا شەشىمدەرى كەسىرىنەن جەردى جالعا الىپ، ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلار قۇرىپ وتىرعان ديقاندار زارداپ شەگەتىن كورىنەدى.
بۇرىنعى جەر كودەكسىندە شىعىندى وتەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان بولاتىن. جاڭا كودەكستە مەملەكەتتىڭ مۇقتاجدىقتارى ءۇشىن جالعا الىنعان جەردى قايتارىپ الۋ كەزىندە شىعىندى وتەۋ جايى قامتىلماعان. ەگەر ول ساتىپ الىنسا، شىعىن وتەلەدى، ساتىپ الىنباسا، وتەلمەيدى. ماسەلەن ءبىز مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىز. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق «ششۋچە – استانا» اۆتوبانى بازاسىندا ورنالاسقان. استانانىڭ اينالاسىنداعى 600 مەتر اۋماقتا جاسىل جەلەك بار، ءبىزدىڭ جەردى الىپ قويدى، قارسىلىق بىلدىرگەن جوقپىز. شىعىن وتەلدى، كەي جەرلەردە وتەلمەدى. الايدا ءقازىر ءبىزدىڭ اۋدان بويىنشا 15 گا جەردى قايتارۋ جوباسى جاسالىپ جاتىر، ونىڭ 8 گەكتارى ءبىزدىڭ شارۋاشىلىققا تيەسىلى. جەردى ءبىز جالعا الىپ وتىرمىز، دەمەك شىعىن وتەلمەيدى دەگەن ءسوز. ال ءبىز ليزينگتىك كومپانيالاردان، بانكتەردەن ۇزاق مەرزىمگە قارجى العانبىز. بۇدان كەيىنگى كۇنىمىز نە بولادى؟»، - دەيدى ول.
شارۋانىڭ جانايقايىنا كوميسسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ وتىرعان ادىلەت ۆيسە-مينيسترى ز. بايمولدينا قۇلاق اسىپ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا، وڭىرلەردە سۋارمالى جەرلەردى جالعا الىپ وتىرعان ازاماتتاردان جايدان-جاي قايتارىپ الۋعا بولمايدى. قايتارىپ الىنعان كۇندە دە وتەماقى تولەنۋى ءتيىس كورىنەدى.
«سۋارمالى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى كەي جاعدايلاردا عانا قايتارىلۋى مۇمكىن. ەگەر ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرۋ، كەڭەيتۋ قاجەت بولسا، سونىمەن قاتار اتالعان ماسەلەنى شەشۋ جولى تابىلماسا، جالعا بەرىلگەن جەر مەملەكەتكە قايتارىلۋى مۇمكىن»، - دەيدى ءوز جاۋابىندا ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ز. بايمولدينا.
كوكشەدەگى باس قوسۋدا باسقا دا ناقتى ۇسىنىستار كوپتەپ ايتىلدى. عالىم قاسىمحان قۇسايىنوۆ بۇرىنعى كووپەراتيۆتىك شارۋاشىلىق جۇيەسىن جانداندىرۋدى ۇسىنسا، قوعامدىق بەلسەندى سانسىزباي مۇقيتانوۆ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى سۋبسيديا ءبولۋ، جەردى سۋبارەنداعا بەرۋدەگى ءبىراز بىلىقتاردى العا تارتتى.
كوميسسيا قۇرامىندا بۇرىنعى وتىرىستاردا دا باتىل پىكىرىمەن كوزگە تۇسكەن ساياساتكەر جانۇزاق اكىم بۇل جولى «جەردى شەتەلگە جالعا بەرىپ، مول ينۆەستيسيامەن قاتار وزىق تەحنولوگيالاردى اكەلەمىز» دەيتىن قاساڭ قاعيدانى ناقتى دالەلدەرمەن جوققا شىعاردى.
«قىتايدىڭ 52 كومپانياسىن اكەلiپ، كاسiپورىن اشامىز دەيدi. ولار افريكا ەلدەرiندە سوڭعى 20-25 جىلدا جۇمىس جاسادى. ول جەردە ەشقانداي جاڭالىق جوق. كورشi حالىق قوي، ولارمەن جاقسى جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. بiراق قىتايدا مەديسينادا ۇلكەن پروبلەما بار. ءۇش ءتۇرلi ونكولوگيا - اسقازان، باۋىر، كوكباۋىر دەرتi بويىنشا الەمدە ەڭ الدىڭعى ورىندا تۇر، بۇل ءارi قاراي وسە بەرەدi. كوك شايدى بۇكiل ەۋروپالىق وداق التى جىل بۇرىن توقتاتتى. قىتايدان ويىنشىقتاردى الۋدى دا توقتاتتى. كەلەتiن تەحنولوگيالاردىڭ ءتۇرلi تالاپتارعا سايكەستiگiن باقىلاۋىمىز كەرەك»، - دەدى جانۇزاق اكىم.
اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەرمەن قاتار، جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ارنالعان جەرلەردى ءبولۋ ماسەلەسى دە بۇگىندە كوپتى تولعاندىرىپ وتىر. وسى ورايدا، ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم 10 سوتىق جەر بەرۋ ماسەلەسىنىڭ دە قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتىلانباعانىن كوتەردى.
«10 سوتىق دەگەن ماسەلەگە كەلەيىكشى، بۇل ەندى تازا زاڭداعى پوپۋليستىك باپ سەكىلدى. سەبەبى، ول جەر كىمگە بەرىلۋى ءتيىس، قالاي بەرىلۋى ءتيىس ەكەنى بەلگىسىز. ءار ادامعا 10 سوتىق بەرەمىز دەيتىن بولساق، ۇكىمەتتىڭ قورىنداعى جەر جەتپەيدى جانە ونشا كولەمدە ينفراقۇرىلىم تارتىلعان جەر جوق. شىنىن ايتۋ كەرەك قوي، الماتىدا، استانادا، مىنا كوكشەتاۋدا جۇرتقا بەرەتىن جەر جوق. ياعني، بۇل ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ، دۇرىستاپ قولعا الۋ كەرەك سەكىلدى، موراتوريي ەنگىزىپ، توقتاتا تۇرۋ كەرەك پە... سەبەبى ازاماتتار اراسىندا جۇرت 100 مىڭداپ الىپ جاتقاندا، نەگە 10 سوتىق الا المايمىن دەگەن اڭگىمە بولادى. قوعامتانۋشى، الەۋمەتتانۋشى رەتىندە ايتارىم، بۇل ەندى تازا داۋ-جانجالدىڭ وشاعى. ءقازىر اكىمدىكتەردىڭ حالىقپەن تىلدەسۋگە، تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىگى بار. ال ەرتەڭ 5-10 مىڭ ادام جەتىپ كەلسە، ولارعا اكىمدىك باسۋ ايتا الا ما، جوق پا، بەلگىسىز. سوندىقتان ۇكىمەت تاراپىنان وسى ماسەلەگە توقتاۋ بولاتىن شەشىم قابىلدانۋ كەرەك»،- دەيدى ايدوس سارىم.
كوميسسيا وتىرىسىندا باقىت سماعۇل، تولەگەن ءابدين، الماس سەيىتقازينوۆ باستاعان ءوڭىر ازاماتتارى ءبىراۋىزدان جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىلمەۋىن، ەل ازاماتتارىنىڭ دا جەكە مەنشىككە ساتىپ الماۋىن شەكتەۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر.
ارينە، بۇگىنگى وتىرىستا بەلگىلى-بىر سەبەپتەرمەن كەلسىن-كەلمەسىن جەر ساۋداسىن اشىق قولداپ، رەفورماعا نارازىلىق تانىتقانداردى ايىپتاعاندار دا بولدى. ەل سەنگەن ك. ساعادييەۆ، ب. تىلەۋحان سىندى ازاماتتاردىڭ ءوزى بۇل ماسەلەدە ءدۇبارا كۇي كەشىپ، ءبىردى ايتىپ، بىرگە كەتىپ وتىرعاندا ايماقتاردا دا ونداي «كەزەكشى شەشەندەر مەن كوسەمدەردىڭ» تابىلۋى زاڭدىلىق. دەگەنمەن، قولىنا كەتپەن ۇستاعان شارۋا دا، قالام ۇستاعان جۋرناليست تە، جەر تاعدىرىنا الاڭداۋلى باسقا دا قاراپايىم ازاماتتار استانادان كەلگەن كوميسسياعا ەلدىڭ تىلەگىن، ۇستانىمىن انىق جەتكىزدى. كوميسسيانىڭ ايدوس سارىم، جانۇزاق اكىم، اقىلبەك كۇرىشبايەۆ، مۇحتار تايجان، دوس كوشىم سىندى مۇشەلەرى دە باتىل مالىمدەمەلەر جاساپ، ناقتى دا دايەكتى ۇسىنىستارىمەن ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ تاستادى.
مۇحتار تايجاننىڭ اقپارات قۇرالدارىندا بىرنەشە رەت داۋ تۋعىزعان س. كۋلاگينگە «يەلىگىڭدە قانشا جەرىڭ بار؟» دەگەن سۇراقتى توتەسىنەن قويۋى، جانۇزاق اكىمنىڭ قىتايلىق ءقاۋىپتى تەحنولوگيالاردان ساقتاندىرىپ، سالىستىرۋ جاساۋى، دوس كوشىمنىڭ جەر ءۇشىن شىر-پىر بولعان، سونىسى ءۇشىن بيلىكتىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراعان ازاماتتاردى اقتاپ سويلەگەنى كوميسسيا جۇمىسىنىڭ جەتىستىگى دەپ باعالاۋعا تۇرارلىق. شىلدە ايىنا دەيىن كوميسسيا ءتۇرلى قۇرامدا باسقا دا وڭىرلەردە جينالاتىن بولادى. سول باسقوسۋلاردا جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر باتىلدىق تانىتىپ، ناقتى پروبلەمالاردى كوتەرە بىلسە، ۇكىمەتتىڭ دە يلىگەرى، امالسىزدان بولسا دا اتى شۋلى «جەر كودەكسىنە» وزگەرىستەر ازىرلەيتىنى ءسوزسىز. قىسقا قايىرار بولساق، جەر كوميسسياسىنىڭ كوكشەدەگى باس قوسۋى كوڭىلدەگى ءبىراز كۇدىكتى سەيىلتىپ، ءۇمىت وتىن قايتا جاققانداي بولدى.
جومارت ابدوللا ۇلى
