بۇگىندە قازاق قوعامىنداعى كۇيىپ تۇرعان تاقىرىپتىڭ ءبىرى – جەر ماسەلەسى بولسا، ەكىنشى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ەلدەگى ءدىني احۋال. اقتوبەدەگى تەراكت سوڭعى بىرنەشە جىلدا ۇمىتىلا باستاعان ءدىني ەكسترەميزم، تەرروريزم ماسەلەسىن ساياسات الاڭىنا قايتا شىعاردى. ءدىني تۇسىنىك، تانىمى وزگەشە، ءوز ايتقاندارىمەن كەلىسپەيتىن باسقا جۇرتقا قاتىستى كوزقاراستارى قاتەرلى ونداي اعىمدارعا بيلىك ورگاندارى اياۋسىز قارسى تۇرۋ كەرەكتىگىن ايتۋدا. رەسپۋبليكا اۋماعىندا، وڭىرلەردە ءدىني، رۋحاني سالاعا قاتىستى ۇستانىم جاقىن كۇندەرى جاڭاشا سيپات الۋى مۇمكىن. ەلباسىنىڭ «اقتوبەدەگى تەراكت – سالافيتتىك اعىم وكىلدەرىنىڭ ءىسى» دەگەن باعاسىنان سوڭ وسى كۇنگە دەيىن ەشبىر شەكتەۋ قولدانىلماي كەلگەن سالافيزمگە دە قۇقىقتىق باعا بەرىلەتىن سياقتى.

سالافيزم دەسە بۇگىنگى قازاقتىڭ ويىنا بىردەن سيريا، ونداعى سوعىس، سول سوعىسقا اتتانىپ جاتقان قازاق جىگىتتەرى، ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى تۇسەدى. ءبىر دەرەكتەردە 400، ەندى بىردە 200-دەن استام قازاقستان ازاماتى شام جەرىندە سوعىسىپ جۇرگەنى ايتىلادى. قازاقستاندى «كاپىرستان» دەپ باعالاپ، ەلدەن بەزگەن، «شىن مۇسىلمان مەملەكەتىن ورناتۋ سوعىسىنا» اتتانعان سول «جيھادشىلاردىڭ» دەنى قاراعاندى وبلىسى جەزقازعان، ۇلىتاۋ ايماعىنىڭ تۋمالارى. سيريادا سوعىسىپ جۇرگەن قازاقستاندىقتار تۋرالى العاش رەت دابىل قاققان دا اتالعان ايماق تۇرعىندارى بولاتىن. وڭىردەگى قازىرگى ءدىني احۋال قالاي؟ ايماقتا «جيھادقا شىعام» دەپ وتىرعاندار ءالى دە بار ما؟ بولسا ول ازاماتتەرمەن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟ قالادا يسلامنان باسقا دىندەردەن تارايتىن اعىم، سەكتالار باقىلاۋعا الىنعان با؟ Qamshy.kz پورتالىنىڭ وسى جانە باسقا دا سۇراقتارىنا جەزقازعان قالاسى ىشكى ساياسات ءبولىمى جانىنداعى كونفەسسيا ارالىق  قاتىناستار ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تاسماعانبەتوۆا ايشاگۇل جاپارباي قىزى جاۋاپ بەردى.

رەسمي مەكەمەنىڭ اداسقان اعىمدارعا قارسى قاۋقارى قانداي؟

-ايشاگۇل حانىم، الدىمەن ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان ورتالىق، ونىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.

ء-دىن، ءدىن اتىن جامىلعان تەرىس پيعىلدى ۇيىمدار ماسەلەسى بۇگىندە الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان جايى بار. وسى الاداعى تۋىنداعان ماسەلەلەردى وڭتايلى رەتتەۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ ورتالىق قالا اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن 2015 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا قۇرىلعان. ءبىزدىڭ ورتالىق كونفەسسيا ارالىق قاتىناس ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن وبلىستاعى العاش اشىلعان مەكەمەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. ورتالىقتا 6 مامان جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندە 2 ينسپەكتورىمىز ءدىنتانۋشى ماماندىعىنا يە، ءبىر زاڭگەرىمىز بار. ءدىنتانۋشى ماماندار «نۇر» ەگيپەت يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، ل. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى. جالپى، مامان ماسەلەسىندە قانداي دا ءبىر قيىندىق جوق دەپ ايتا الامىز. بۇرىن بۇل ورتالىق قۇرىلعانعا دەيىن قالاداعى ءدىن ماسەلەلەرىمەن ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ ءبىر عانا مامانى جۇمىس ىستەپ كەلدى. ول كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ءقازىر جۇمىس ءبىرشاما جۇيەلەندى، كونفەسسيا ارالىق قاتىناستارمەن ارنايى ماماندار جۇمىس ىستەيتىن بولدى.

ورتالىق كۇندەلىكتى جۇمىسىندا ەلىمىزدىڭ كونستيتۋسياسى، باسقا دا زاڭدارىمەن قاتار «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني ۇيىمدار تۋرالى» زاڭدى، 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان «ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما» تالاپتارىن باسشىلىققا الادى. ورتالىق جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتى – پروفيلاكتيكالىق جۇمىس. وسى ماقساتتا قالادا ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ توبى قۇرىلعان. وعان 31 ادام مۇشە. ىشىندە ءدىن قىزمەتكەرلەرى، ارداگەرلەر، ۇستازدار، قۇقىققورعاۋ سالاسىنىڭ، بيزنەستىڭ، باسقا دا سالا وكىلدەرى بار. بەكىتىلگەن جوسپار بويىنشا وسى توپ قالا مەكەمەلەرىندە، وقۋ ورىندارىندا الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. توپ ماقساتى ءدىن مەن ءداستۇردى بايلانىستىرا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. بىرەۋلەر ايتقانداي، ەلىمىزگە تازا ءدىن تەك 91-جىلى كەلدى دەسەك قاتتى قاتەلەسەمىز. وعان دەيىن دە اتا-بابامىز مۇسىلمان بولعان. ءدىن قاعيداتتارىن ۇستانعان. ول قاعيدالار ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس، تىرشىلىگىمىزگە ەنگەن. ءتۇرلى ىرىم، تىيىمداردىڭ بارلىعى ءدىني تانىمنىڭ، تەرەڭ مورالدىق تاربيەنىڭ كورىنىسى. مىنە، سول ءداستۇر مەن ءدىن ساباقتاستىعىنا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. ول جۇمىستار ناتيجەسىز دەي المايمىز. ءدىني باسقارما، ءدىن ىستەرى كوميتەتى ازىرلەگەن بەينەفيلمدەر، باسقا دا اقپاراتتىق قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزىلگەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىس قوعامدا جات اعىمدارعا دەگەن بەلگىلى ءبىر سۇزگى قالىپتاستىرۋدا. قالا ازاماتتارى تەرىس اعىمدار تۋرالى قاجەتتى اقپاراتتارعا يە. بۇل جۇمىستارعا مەشىت پەن مەملەكەتتىك ورگاناردان بولەك، قوعامدىق ۇيىمدار، زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە تارتىلۋدا.  جاقىندا الماتىدان باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىزدىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆانى ارنايى شاقىرتىپ، ۇلتتىق ءداستۇر، مادەني قۇندىلىقتارىمىز تۋرالى كەلەلى كەزدەسۋ دە وتكىزدىك.

راديكالدى اعىمدارعا قارسى جۇمىستا ب ا ق پەن ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىن دە پايدالانۋدامىز. جەرگىلىكتى «ديدار» تەلەارناسى، «سارىارقا»، «جەزكازگانسكيي ۆەستنيك» گازەتتەرىندە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا، تەرىس اعىمدارعا توسقاۋىل قويۋعا ارنالعان تاقىرىپتىق ايدارلار، باعدارلامالار بار. راديكالدىق ۇيمدار مەن ولاردان تونەتىن ءقاۋىپ تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر، بەينەماتەريالدار قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىندە ورناتىلعان LED ەكراندار ارقىلى دا كورسەتىلەدى. رەسمي بەكىتىلگەن ۇگىت، ناسيحات قۇرالدارىنان باسقا ءدىني ادەبيەتتەردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە جۇمىستار اتقارىلۋدا...

-مۇنداي كەزدەسۋ، ءتۇسىندىرۋ فورماتىنداعى شارالار كوپ ءوتىپ جاتادى عوي. ناقتى، بەلگىلى ءبىر توپتارعا، تۇلعالارعا باعىتتالعان جۇمىستار جۇرمەي مە؟

-ونداي جۇمىستار دا جۇرگىزىلەدى. ورتالىق ماماندارى تەرىس اعىمدارعا ەرگەن ازاماتتارمەن، ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن دە جەكە-جەكە جۇمىس ىستەيدى. «ناماز وقىماعاندار – كاپىر، حانافي مازحابىن مويىندامايمىز» دەيتىن، مەشىت ۇستانىمىمەن ساناسپايتىن ازاماتتاردىڭ بارلىعى نازاردا. ارنايى ورگاندارمەن كەلىسە وتىرىپ، ءبىز الگىندەي ازاماتتارمەن سۇحباتتار جۇرگىزىپ، وتباسى جاعدايىمەن تانىسامىز. ءدىني كوزقاراستارىنان باستاپ، ساياسي ۇستانىمدارى، تۇرمىستىق جاعدايى، باسقا دا جاعداياتتار تۇگەل ساراپتالىپ، انىقتاما جاسالادى. ول ءتيىستى جەرلەرگە جىبەرىلەدى. يمامدار، زاڭگەرلەر سىرتتىڭ ۋاعىزدارىن، شەتەلدىك شەيحتاردىڭ ۋاعىزىن تىڭداپ اداسقان ازاماتتاردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋعا ات سالىسۋدا.

احمەت يشان ورازاي ۇلى اتىنداعى جەزقازعان مەشىتى

جەزقازعاندا قانشا سالافيت بار؟

-ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا اقتوبە وقيعاسىنان سوڭ ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ باسشىسى عالىم شويكين قازاقستانداعى سالافيزم يدەياسىن ۇستانۋشىلار سانى 15 مىڭعا دەيىن  جەتەتىنىن ايتتى. وسىنداي ەسەپ وڭىرلىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلە مە؟ ءقازىر جەزقازعاندا قانشا سالافيت بارىن ايتا الاسىز با؟

-ەسەپكە الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. تەرىس اعىمدار جەتەگىندە كەتكەن قانشا ادام، قانشا وتباسى بار، ولاردىڭ قانشاسى ايەل، قانشاسى ەر ادام بارلىعى باقىلاۋدا. نەشە ايەل، نەشە بالاسى بار، بارلىعى ەسەپكە الىنادى. ءبىراق، سىزگە بىزدە مىنشا سالافيزم يدەياسىن ۇستانۋشىلار بار دەپ ايتا المايمىن. ونى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ وڭىرلىك بولىنىستەرىنىڭ كەلىسىمىمەن بىلە الاسىز. ءبىزدىڭ ورتالىق ينسپەكتورلارى ارنايى ورگانداردىڭ نازارىنا ىلىككەن ءتۇرلى ازاماتتارمەن جەكەلەگەن كەزدەسۋلەر، سۇحباتتار جۇرگىزەدى. ماسەلەن، وتكەن جىلى ورەسكەل قىلىقتارى بايقالعان سونداي 35 اداممەن جەكە جۇمىس جاسالىپ، تورتەۋى رايىنان قايتىپ، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ۇستانىمىنا بويۇسىنعان. بيىل دا وسىنداي جات اعىم جەتەگىندە كەتكەن 19 اداممەن جەكە جۇمىس جاساپ جاتىرمىز، بالالارى سالافيزم يدەياسىنا ەرگەن 22 اتا-انامەن سۇحباتتار جاسالدى. ىشىندە تۋىستارى، بالالارى سيرياعا كەتكەندەر دە بار. ولارعا مىنا قوعامنىڭ قۇبىجىق ەمەستىگىن، قازاقستاننىڭ كاپىرلەر ەلى ەمەستىگىن ءتۇسىندىرىپ، ءدىني باسقارمانىڭ ۋاعىز، ۇگىت، ماتەريالدارىن كورسەتىپ دەگەندەي، بارىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەمىز.

تاعى قايتالاپ ايتامىن، بۇل جۇمىستىڭ بارلىعى ءبىر ادامنىڭ، جەكەلەگەن باسشىنىڭ باستاماسىمەن عانا ەمەس، مەشىت يمامدارىمەن، قۇقىققورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىمەن، ءدىن ىستەرى كوميتەتى ماماندارىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلۋدە.

-تەرىس اعىمعا ەرگەندەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سوڭ ولاردىڭ بەلگىلى-بىر دەڭگەيدە الەۋمەتتىك پورترەتى جاسالعان بولار؟

ارينە، ءار ءتۇرلى جاستاعى، الەۋمەتتىك جاعدايى ءار ءتۇرلى ادامدارمەن سويلەسەمىز. سولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ومىردە ءبىر ساتسىزدىككە ۇشىراعان، بۇرىنىراقتا قانداي دا ءبىر قيىندىقتارعا تاپ بولىپ، قيىندىق كورگەن، ماقساتتارىنا جەتە الماعان ازاماتتار. سونداي-اق، زيالى، جوعارى ءبىلىمدى وتباسىلاردا وسكەن بالالار دا الگىندەي جولعا ءتۇسىپ كەتكەن جايلارى بار. مىسالى، اكەسى ىشكى ىستەر ارداگەرى، اناسى ءمۇعالىم، ءوزى راديكالدىق اعىمدارعا ەرگەن جىگىتتەردى دە كوردىك. ونداي وتباسىندا مۇنداي جاعداي بولادى دەپ ويلامايسىز. ءا دەگەندە بالالارى اراق ىشپەي، تەرىس قىلىقتاردان ارىلىپ، دىنگە بەت بۇرعاندا ءبارى قۋانادى عوي. ءبىراق، وكىنىشكە وراي، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ولاردىڭ كەيبىرەۋى تەرىس كەتىپ جاتادى.

اڭگىمە باسىندا ايتىلعانداي ءبىز ولاردىڭ ءدىني، ساياسي ۇستانىمدارىنا عانا ەمەس، تۇرمىستىق جاعدايىنا، الەۋمەتتىك احۋالىنا دا نازار اۋدارامىز. بىزدە ەسەپتە تۇرعان، تۇراقتى نازاردا ۇستايتىن ونداي ازاماتتاردىڭ دەنى انكەتا تولتىرعاندا وزدەرىن جۇمىسسىز رەتىندە كورسەتەدى. ال، سولارعا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ارقىلى جولداما بەرەيىك، جۇمىسقا ورنالاستىرايىق دەسەك، ودان قاشقاقتايدى. ءوز بەتتەرىنشە جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەندەرى، توپتالىپ بولەك ءىس اشقاندى قۇپ كورەدى. ساۋدا-ساتتىق، تەلەفون جوندەۋ، دونەر كەباب دايىنداۋ، تاكسي قىزمەتى سياقتى جۇمىستار ىستەيدى. بىلە بىلگەن ادامعا مۇنىڭ ءوزى قوعامنان وقشاۋلانۋدىڭ ءبىر بەلگىسى بولىپ تابىلادى.

وسىنداي اعىمداردا جۇرگەندەردىڭ وزدەرىنىڭ دەنە دايىندىعىنا، سپورتقا دا كوپ كوڭىل بولەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك.

-قانداي راديكالدى توپ بولماسىن بەلگىلى-بىر ورتاق ۇستانىمداردان، مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ جۇيەسىنەن تىس كوزقاراستارى ءۇشىن نازارعا ىلىنەدى. سوندايلاردىڭ كوبى مەشىتتەردە، كوپشىلىك ورتادا ەلمەن داۋلاسىپ، كيكىلجىڭدەر تۋعىزىپ جاتاتىنىن دا ەستىپ ءجۇرمىز. جەزقازعاندا ونداي جاعدايلار قالاي شەشىلۋدە؟

ونداي جاعدايلار بۇرىن بولعان. 2013-2015 جىلدار ارالىعىندا جەزقازعاندا قابىلبەك جۇمابەكوۆ دەگەن جاس يمام قىزمەت اتقاردى. قازاقتا «نە سويسا دا، قاساپشى سويسىن» دەگەن ماقال بار عوي. مىنە، قابىلبەك ءالىپباي ۇلى دا سالافيتتەردى اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ اشىق ايىپتادى. مەشىتتە، قالا تۇرعىندارى اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سول كەزدە يمامعا قارسى كەلىپ، مەشىتتە داۋ شىعارعاندار بولدى. سول يمامنىڭ تۇسىندا جاماعات ىشىندە تەرىس اعىمدارعا توسقاۋىل قوياتىن بەلگىلى-بىر ورتا قالىپتاستى. قانشاما شاكىرتتەر تاربيەلەندى. ءقازىر قالا جاماعاتىنىڭ راديكالدىق اعىمدارعا قارسى يممۋنيتەتى قالىپتاسقان بولسا، ول سول قابىلبەك ءالىپباي ۇلىنىڭ ەڭبەگى دەر ەدىم. اشىق، ەشتەڭەنى جاسىرماي، سۇيكەي قامشىلاماي، اياۋسىز اشكەرەلەۋدىڭ ارقاسىندا قالاداعى ءدىني احۋال وڭالدى. حالىق كىمنىڭ كىم ەكەنىن، ناعىز ءمۇمىن قايسىسى، ءبىلىمى تاياز، دورەكى ۇستانىمداعى اسىرەدىنشىل كىم ەكەنىن اجىراتا الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. سونىڭ ناتيجەسى بولار بۇگىندە مەشىتتە الگىندەي بۇلىكشىل جاستار كورىنبەيتىن بولدى. وسى كۇنى جەزقازعان جاماعاتىنىڭ ول كىسىگە العىسى شەكسىز. ءوزى دە وتكەن جولى رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە كەلىپ كەتتى، ەل سول كەزدە دە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتتى.

وسى رەتتە ءدىني احۋال ءبىرشاما شيەلەنىسكەن ايماق رەتىندە جەزقازعان، ساتبايەۆ قالالارىنا ءدىني باسقارما ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى، بىلىكتى، ءبىلىمدى يمامدار جىبەرۋى كەرەك دەپ سانايمىز. بىزگە تەك ءدىني ءبىلىمى ەمەس، زايىرلى بىلىمدەردەن، پسيحولوگيا، پەداگوگيكادان، تاريح پەن مادەنيەتتەن حاباردار يمامدار كەرەك. ءمۇفتيات وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەردە ول ماسەلە ىلعي ايتىلادى. ءدىني باسقارما دا قوعامدىق ۇيىم بولعان سوڭ ءبىز ولاردىڭ ىشكى جۇمىسىنا، كادرلىق ساياساتىنا ارالاسا المايمىز. تەك، ۇسىنىس ايتۋمەن شەكتەلەمىز.

«بايسالدىسى» قايسى، بۇلىكشىلى كىم؟

-بىلتىر 35 اداممەن جۇمىس ىستەدىك، وسى جىلدىڭ التى ايىندا تاعى 19 اداممەن جەكە جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرمىز دەيسىز. وسى جۇمىستار بارىسىندا قولدانىپ جۇرگەن تاسىلدەردى قانشالىقتى ءتيىمدى دەپ ايتا الاسىز؟

ولاي دەۋگە كەلمەيدى. ولاردىڭ ىشىندە راديكالدىق ۇستانىمدارىنىن باس تارتقاندار، مەملەكەتتىك جۇيەگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرگەندەر بار. مەملەكەت تە وسىعان دەيىن قاتاڭ شارالارعا، باتىل قادامدارعا بارمادى. ۇگىت، ناسيحاتپەن، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن شەكتەلدى. بىرەۋلەر وزبەكستان تاجىريبەسىن العا تارتادى. نەگە سولاي ىستەمەدىك دەپ ايتىپ كەلدى. ول دا دۇرىس شىعار. ءبىراق، ءار ەلدى ءوز جولى، وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ەكى بولەك مەملەكەت قانا ەمەس، ءبىر ەلدىڭ ءار وبلىسىنداعى جاعداي ءار ءتۇرلى ەمەس پە؟ ونداعى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءار ءتۇرلى شارالار قولدانادى. بىرىنە قولدانعان ءادىس، ەكىنشىسىندە ءتيىمسىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان، مەملەكەت وسى كۇنگە دەيىن كۇشكە سالۋدى قۇپ كورمەدى. تاريحتا حالقىمىز از قۋعىن-سۇرگىن كورمەدى عوي. نەبىر زۇلماتتى باستان كەشتىك. سونىڭ دا ساباعى بولار. ءبىراق، كەشەگى اقتوبەدەگى جاعداي ءدىني احۋالدى قايتا باعالاۋعا، كەم-كەتىكتەردىڭ ورنىن شۇعىل تولتىرۋعا سەبەپ بولدى. كوپتەگەن ماماندار «ءبىز پروفيلاكتيكالىق جۇمىس دەپ جۇرگەندە كەش قالمايمىز با؟» دەگەن ويدا ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە ءدال سونداي تەراكت، قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن، كەز-كەلگەن ساتتە ەلىمىزدىڭ كەز-كەلگەن وڭىرىندە، ءتىپتى، بىرنەشە جەردە ءبىر ۋاقىتتا بولۋى مۇمكىن دگەن ءقاۋىپ تە جوق ەمەس.

-سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟

پرەزيدەنتتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا دا زاڭ ۇستەمدىگىن قاماماسىز ەتۋ جايى ايتىلعان عوي. بۇل ماسەلەنى دە سول زاڭ اياسىندا شەشۋ كەرەك. ءقازىر پارلامەنت دەپۋتاتتارى دەمالىستا. كۇزدە جاڭا سەسسيا باستالىسىمەن دەپۋتاتتار زاڭدارعا ءتيىستى وزگەرىستەر جاسايدى، سالافيزمگە، ونىڭ توندىرەتىن قاۋىپ-قاتەرلەرىنە قۇقىقتىق باعا بەرەدى، زاڭ تالاپتارىن كۇشەيتەدى دەپ سەنەمىن.  ويتكەنى، ءقازىردىڭ وزىندە وسى اعىم وكىلدەرىن «بايسالدى»، «قالىپتى»، «راديكال» دەپ ءوز ىشتەرىنەن ءبولۋ تاجىريبەسى بايقالۋدا. ونىڭ دا قاتە تۇسىنىك ەكەنىن ۋاقىت كورسەتتى. سالافيتتەردىڭ قاي-قايسىسىسىنىڭ بولسا دا باستاۋ بۇلاعى، يدەيالىق كوسەمدەرى ءبىر، تىڭدايتىن، وقيتىن شەيح-عۇلامالارى ءبىر جانە ولاردىڭ بارلىعى بىزگە بەلگىلى. بۇگىن بايسالدى دەگەن سالافيت ەرتەڭ قولىنا اۆتومات الىپ، حالىقتى قىرىپ سالمايتىنىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ «ۋمەرەننىي» دەپ جۇرگەنىمىز ءبىر كۇندە «ۋۆەرەننىي» سالافيت بوپ شىعا كەلۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان ءتارتىپ كەرەك. باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىز ايتقانداي، «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى».  ءدىني اعىمداردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ، تەرىس اعىمدارعا توسقاۋىل قويۋدىڭ ناقتى زاڭدىق تالاپتارى بولۋى كەرەك. ارنايى زاڭ بولسا، مۇنداي اعىمدارعا قارسى تۇرۋ دا الدەقايدا جەڭىلدەيدى.

رەتى كەلگەندەي ايتا كەتۋ كەرەك، قمدب مەن ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ اراسىندا دا كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسپەۋشىلىكتەر بار سياقتى كورىنىم تۇرادى. سونداي كەلىسپەۋشىلىكتەر جويىلماي جۇيەلى، ناتيجەلى جۇمىس بولمايدى. سودان كەيىن، قمدب جانىنان تۇراقتى تۇردە ايەلدەرمەن جۇمىس ىستەيتىن ارنايى ءبولىم اشىلسا دەيمىز. بۇل تۋرالى وتكەندە باس ءمۇفتي دە ءبىر سوزىندە ايتىپ قالدى. مۇسىلمان ايەلدەرمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندار بولسا، سول اۋديتورياعا باعىتتالعان ناقتى جۇمىس بولسا، ءبىراز ءىس وڭالار ەدى. بۇل جەردە دە «ەر بۇزىلسا وتباسى، ايەل بۇزىلسا ۇلت بۇزىلادى» دەگەن حالىق دانالىعى ەسكە تۇسەدى.

-بىزدە تەرروريزم، ەكسترەميزم دەسە، ەلدىڭ كوزىنە الدىمەن مۇسىلمان ەلەستەيتىن بولدى. ءبىراق، تامىرىن الاياقتىقتان، ارام پيعىلدان الاتىن مۇنداي تەرىس اعىمدار ءدىن تاڭدامايدى دەپ تە جاتامىز. يسلامنان باسقا دىندەردەن تارايتىن اعىم، تاريقاتتار نە كۇيدە؟ ولار دا بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ جاتقان جوق پا؟

ءبىزدىڭ مەكەمەنى مۇسىلمان جاماعاتىنا قاراۋىل ەتىپ قويعان ورگان دەپ قابىلدايتىندار بار. كونفەسسيا ارالىق ماسەلەلەردى تالداۋ ورتالىعى ەشبىر ءدىندى الالامايدى. بارلىعىنا بىردەي قارايدى. بۇگىندە قالادا 11 ءدىني بىرلەستىك تىركەلگەن. ولاردىڭ ەكەۋى – مۇسىلمان مەشىتى، 2 پراۆوسلاۆتىق، 1 كاتوليكتىك جانە 6 پروتەستانتتىق بىرلەستىك بار. بارلىعىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ، جيىندارىنا ينسەكتورلارىمىزدى جىبەرىپ وتىرامىز. تۇرعىنداردان، ارنايى ورگانداردان ول بىرلەستىكتەردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ەشقانداي ارىز، شاعىم تۇسكەن جوق.

-اڭگىمەڭىزگە راقمەت.

سۇحباتتاسقان: دارحان مۇقانتەگى