بىرەر جىل بۇرىن باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىنىڭ  باستاماسىمەن ءدىني باسقارما جانىنان ناسيحات توبى قۇرىلعان ەدى. ونىڭ قۇرامىندا 32 ۋاعىزشى-ۇستازدار بار. ولار اي سايىن كەستەگە ساي وبلىستاردى ارالاپ، جەرگىلىكتى جاماعاتپەن جۇزدەسىپ، ساليحالى ناسيحات ايتىپ، سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ ءجۇر. رۋحاني شولىركەگەن حالىققا ۋاعىزدىڭ مايىن تامىزىپ، جۇرەككە جەتكىزىپ ايتاتىن ادامدار وتە-موتە كەرەك. ءتىپتى، كەلەشەكتە، ارنايى ۋاعىزشىلار مەكتەبىن اشۋ قاجەت تە شىعار الماتىداعى ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا يمامداردى شەشەندىك ونەرگە ۇيرەتەتىن دارىستەر وتكىزىلە باستادى. ءدىني باسقارماعا قاراستى 22 سايت، ارنايى ستۋديالار جۇمىس ىستەپ جاتىر. مەشىتتەردە دە نامازداردىڭ سوڭىنان ۋاعىز ايتىلادى. بۇل وتە قۇپتارلىق، ەل ءۇشىن دە، ءدىن ءۇشىن دە يگى باستاما بولدى. «مۇسىلمان بولماق استە-استە…» دەگەندەي، ءسوز تۇزەلسە، تىڭداۋشى دا تۇزەلەر. ەلگە تانىمال ۋاعىزشى-ۇستاز ارمان قۋانىشبايەۆپەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. سول سۇحباتتى Qamshy.kz وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنامىز.  

-  ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىنىڭ سالقىنى ءتيىپ، دىننەن جۇرداي بولا جازداعان قازاقتىڭ يماني يممۋنيتەتىن كوتەرۋ قانشا ۋاقىت كەرەك دەپ ويلايسىز؟

-  ءبىز ەكى ءجۇز جىل اق پاتشانىڭ دا قولىندا بولدىق. سول كەزدەن ءدىني «سەنزۋرا» ءجۇردى. تەك كەڭەس وكىمەتى ەمەس، اق پاتشانىڭ ءوزى دە يسلام ءدىنىمىز بەن قازاقي بولمىسىمىزعا قارسى كۇرەسكەن. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى، ال قازاقتى دىننەن بەزدىرۋ ساياساتى ەكى عاسىر ۋاقىتقا سوزىلدى. ءبىر ەمەس، بىرنەشە بۋىن ۇرپاق ۋلاندى.  اق پاتشانىڭ كەزىنەن تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن دىننەن الشاقتاپ كەتە بارعانبىز. ونى وڭالتۋ ءۇشىن، ءبىر قۇداي بىلەدى قانشا ۋاقىت كەتەرىن. مىسالى پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ) يسلام ءدىنىن جايۋ ءۇشىن «ءبىر ۇرپاق» ۋاقىت ، ياعني 23 جىل جۇمساعان. قۇران دا وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءتۇستى. ءبىراق، ءبىزدىڭ شاريعاتىمىزدا ءبىر قىزىق ءجايت بار، ءدىندى پالەن ۋاقىتتا اياعىنا تۇرادى دەپ بولجاپ ايتپايدى. تيىم سالىنعان. ماسەلەن، «حيزبۋت تاحرير» دەگەن توپ بولدى. ولار «پايعامبارىمىز س.ا.ۋ سياقتى 23 جىلدا اياققا تۇرامىز» دەدى. كەيىنىرەك، «جوق، قاتە. جاڭىلىپپىز، 60-70 جىلدا» دەدى. اقىرىندا جىلمەن ەسەپتەۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندى. ياعني، بۇل ماسەلە شەكتەۋلى ۋاقىتتا شەشىلمەيدى. دىنگە تۇراقتى تۇردە كوڭىل ءبولىپ، تۇپكىلىكتى اينالىسقان جاعدايدا عانا وڭالاتىن بولادى. جالپى ءدىندار بولۋ تەك ادامنىڭ قولىندا ەمەس، پايعامبارىمىزدىڭ س.ا.ۋ جاقسى كورگەن اعالارىنىڭ ءبىرى ءابۋ ءتالىپتىڭ ءوزى يمانسىز بوپ ومىردەن ءوتتى. ول ءۇشىن قانشا قىنجىلدى. سوندا اللا تاعالامىز ايتتى: «يماندىلىقتى سەن بەرمەيسىڭ. يماندىلىقتى مەن ءوزىم قالاعان ادامعا بەرەم» دەپ. سوندىقتان ءدىني يماندىلىقتى اللانىڭ سىيى دەپ ءبىلۋ كەرەك.

-  بۇگىندە دىنگە بەت بۇرۋمەن قاتار، ءدىني اداسۋشىلىق ماسەلەسى دە كۇن ساناپ وزەكتىلىگىن اڭعارتىپ وتىر. قانشاما ادام، اسىرەسە جاستار، تەرىس اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتۋدە. ەلدى اداستىرعان سالافيتتەر، ۋاحابيلەر، تاكپىرشىلەر، قۇرانيدتەر ادامداردى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جەتەگىنە ىلەستىرىپ كەتەتىندەي سونشالىق ءبىلىمدى مە؟ ولارعا ەرگەندەردءى جاي ۋاعىزبەن قايتارۋ مۇمكىن بە؟

-  راسىندا دا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءدىننىڭ اتىن جامىلعان نەشە ءتۇرلى اعىمدار، توپتار، پارتيالار كوبەيىپ كەتتى. ولارعا ءتىپتى تيىم سالىنسا دا، ءبارىبىر ءوز بىلگەندەرىمەن ءجۇر. ولاردى ۋاعىزبەن قايتارۋ مۇمكىن بە دەيسىزدەر. سالافيزم باعىتىن ۇستاناتىندار «زومبيروۆانيە» العان. ءبىزدىڭ ۋاعىزدارىمىزدى تىڭداماۋ كەرەكتىگىن سانالارىنا ءسىڭىرىپ العان. سالافيزم باعىتىنداعى ازاماتتارمەن كەزدەسكەندە، ولار مەنىڭ ايتقانىمدى بارىنشا بۇرمالاپ، قۇلاعىن بىتەپ، تىڭدامايدى دا. ويتكەنى ولاردىڭ ءبىزدى تىڭداسا، «ۋلاناسىڭ» دەپ قۇلاقتارىنا قۇيىپ قويعان. سوندىقتان ولاردىڭ  ۋاعىزعا كونۋلەرى وتە قيىن. دەسە دە ەكى ارادا ەكىلەنىپ تۇرعان ازاماتتار، وسى باعىتقا كىرىپ الىپ، ىشىندە ءبىر قاراما-قايشىلىقتاردى بايقاعان ازاماتتار كەرى قايتىپ جاتىر. مەنىڭ تەلەفونىما سونداي ءسۇيىنشى حابارلامالار كەلىپ تۇرادى. ال، ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن ازاماتتار قۇر ۋاعىزبەن قايتادى دەپ ويلامايمىن. ەڭ الدىمەن زاڭ قابىلدانۋى كەرەك.

-  سالافيزم يدەياسى مەن ونى ۇستانۋشىلارعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ءوز تاراپىڭىزدان قانداي ۇسىنىس ايتار ەدىڭىز؟

- بىرىنشىدەن، ۇكىمەت تاراپىنان ولارعا تيىم سالىنسا، ەكىنشىدەن، ولاردىڭ اقپارات الاتىن تەتىكتەرىن جاۋىپ تاستاسا، قول-اياعى كەسىلگەن بولار ەدى. ماسەلەن، ولاردىڭ ۋاعىزشىلارىنا تيىم سالىپ، كىتاپتارىنا تيىم سالىپ، ولارعا باسقا تىڭدايتىن ورىن قالدىرماۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىزدى تىڭداي باستايدى. مەن وسى نارسەنى كىشىگىرىم قالالاردا، اۋىل، ەلدى-مەكەندەردە وسى نارسەنى بايقاپ ءجۇرمىن. اسىرەسە سالافيزم باعىتىنداعىلارعا تيىم سالۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى ءمۇفتيات تا، يمامدار دا، ۋاعىزشىلار دا، جالپى قاراپايىم حالىق قۇپتاسا دا، ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى شارالار قابىلدانباي كەلەدى. ەلباسىمىز دا جاقىندا اقتوبەدە بولعان جاعدايدى سالافيزم باعىتىنداعىلار ىستەگەنىن ايتتى. سوندىقتان، بۇل ماسەلەگە ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تابىلماسا، سالافيزم باعىتى زاڭمەن جابىلماسا، قانداي دا ءبىر ۋاعىزبەنەن، ءجاي ادەمى سوزبەنەن ورنىنا كەلەدى دەپ ويلاماۋ كەرەك. سودان كەيىن ولاردىڭ تەرىس ارەكەتتەرىن اشكەرەلەپ گازەت-جورنال، تەلەارنالار، الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جاريالاپ، وسى باعىتتا جۇمىس جاساۋ قاجەت.

- ءسىز سياقتى ۋاعىزشىلاردى قاراپايىم حالىق ۇستاز دەپ سىيلاپ، ايتقاندارىڭىزدى ۇيىپ تىڭدايدى. دەمەك، ءسوزىنىڭ سالىمى بار ماماندارعا سۇرانىس بار. جات اعىمداعىلار دا، ءبىلىم تاياز بولسا دا، مايدا تىلدەرىمەن تارتىپ جاتىر عوي، ادامداردى. يمام بولعىڭىز كەلمەي مە؟

- مەن يمام بولا المايتىن سياقتىمىن. اركىم ءوز مۇمكىندىگىن بىلەدى عوي. يمام بولۋ وڭاي ەمەس، ءارى جاۋاپتى جۇمىس. تاڭنان قارا كەشكە دەيىن جۇگىرىپ جۇرەدى. ءقازىر يمامدار «وفيسنىي» ادام بوپ كەتكەن. نە ءوزىنىڭ وقۋعا، نە بالا وقىتۋعا، نە كىتاپ جازۋعا ۋاقىتتارى جوق. ونى كەز-كەلگەن يمامنان سۇراساڭىز ايتىپ بەرەدى. مەنىڭ ەڭ سۇيىكتى ءىسىم – كىتاپ وقۋ. ەگەر كىتاپ وقۋعا ۋاقىت جەتپەسە، باسقا جۇمىستىڭ ءبارىن شەتكە ىسىرىپ تاستايمىن. سوندىقتان مەن يمام بولا المايمىن. كىتاپ وقىپ، وقىعان-توقىعانىمدى باسقالارعا ۇيرەتكەندى ۇناتامىن. ماقساتىم بالالارعا ءبىلىم بەرۋ.

- سەنىمى سەزىك تۋعىزاتىنداردى قازاقستاننىڭ ءىرى دە، شاعىن دا ەلدى مەكەندەرىنەن كوپ بايقايمىز. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى كەنتاۋ – كىشىگىرىم قالا. دەسە دە ول جاقتا دا ساقالى ۇزىن، بالاعى قىسقا ادامدار بار. تۇكپىردە تىنىش جاتقان قالالاردا جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەر كوپتەپ كەزدەسەدى. «جۇمىسى جوقتىقتىڭ» كەسىرى ەمەس پە؟

-  يا، كەنتاۋدا دا سالافيزم باعىتىن ۇستاناتىن ازاماتتار بار. ءبىراق، ولار اشىق ۋاعىز جۇرگىزە المايدى. وتە جاسىرىن ارەكەت جاساپ جاتسا كەرەك. ءبىز سىرتتان ادام كەلمەۋىنە بارىنشا جول بەرمەي كەلەمىز. اقپارات كوزدەرى وتە از بولعاندىقتان، بۇل جەردەگىلەر وزدەرى عانا ۇستانادى. سالفيتتەردىڭ ءىلىمى وتە تاياز، مۇنداعى. ول الدىمەن اللانىڭ ارقاسى، سوسىن وسىنداعى مىقتى ۋاعىزشىلاردىڭ، يمامداردىڭ ۋاعىز ساحناسىن وزگەگە بەرمەي كەلە جاتقانىنىڭ ناتيجەسى. بارلىق جەردە دە جات اعىمدارعا ۋاعىز ساحناسى بەرىلمەي، جۇيەلى جۇمىس اتقارىپ، باسقالاردى تىڭداۋعا مۇمكىندىكتەرى دە بولماي قالادى. البەتتە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا بايلانىستى. سالافيتتەردىڭ ءبىلىمى تاياز بولسا دا، قالتاسى قالىڭ. اقشاعا ساتىپ تا الادى.

-  كەنتاۋ قالاسىندا مەدرەسە بوي كوتەرگەنىنە، ءبارىمىز قۋاندىق. ول جەردە بالالار قاي باعىتتا ءبىلىم الاتىن بولادى؟

-  كەنتاۋداعى مەدرەسە مەدرەسە رەتىندە اشىلمايدى. كوللەدج قىلۋعا دا ۇسىنىس جاساعاندار بولدى. ءبىراق ءبىز قاريلار دايىندايتىن ورتالىق بولادى دەگەن توقتامعا كەلدىك. ماسەلەن، تۇركيادا ەكى جارىم ميلليونداي قۇراندى جاتقا بىلەتىن قاريلار بار ەكەن. ال، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مىڭعا جەتەر-جەتپەس شىعار دەپ ويلايمىن. قازەكەم دە «مەنىڭ اتام قۇراندى ءۇيتىپ وقيتىن، ءبۇيتىپ وقيتىن مولدا بولعان» دەپ ماقتانادى عوي. ءقازىر قۇراندى اسەم قىراعاتپەن، ساۋاتتى وقيتىن قاريلارىمىز وتە از. ون جەتى ميلليون حالىقتىڭ اراسىندا بار-جوعى دا بىلىنبەيدى، ەمىس-ەمىس ەستىگەنىمىز بولماسا. وسى ماسەلەنى جاڭعىرتقىم كەلەدى. اللا قالاسا، بيىل قىركۇيەكتەن قۇران جاتتاۋ كۋرسىن اشىپ، جۇمىستى باستايمىز دەگەن نيەتىمىز بار.

- يگى باستامالارىڭىزدىڭ بارىنە راحمان يەمىز ساتتىلىگىن بەرسىن! سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

«ءدىن - اپيىن» دەسە، كەزىندە وكپەلەۋشى ەدىك. ءقازىر جات اعىمدار ناعىز اپيىن بوپ تۇر. راسىندا دا، ولاردا اقشا كوپ. ال ءبىزدىڭ حالىق اناۋ ايتقانداي يمانى مىقتى مۇسىلمان بولا الماي كەلەدى. سوندىقتان شىعار، تەك سالافيلەردىڭ ەمەس، باسقا دا نەشە ءتۇرلى كەلىمسەكتەردىڭ ارامى نيەتتەرىنە ءدىنىن ساتىپ جىبەرىپ جاتقانى. نەگە؟ «قيالدى قارىز بۇزادى» دەگەن پايعامبارىمىز س.ا.ۋ. ءبىزدىڭ حالىق تا، ەل دە بەلشەدەن قارىز. جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ شەكەسى شىلقىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوق. قۇلقىنعا تاماق كەرەك. تاماققا اقشا كەرەك. تەگىن اقشانىڭ تەتىگى جات اعىمدار بولىپ تۇر. جەمقورلارعا جەم قىلماي، مەملەكەت ءداستۇرلى دىنىمىزگە دەم بەرسە دە يگى ەدى.

سۇحباتتاسقان: ءمولدىر نۇرمان