الىس-جاقىن شەتەلدەردە ۇلتى ءۇشىن ماڭداي تەرىن توگىپ، ەلەۋلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قانداستارىمىز بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – قىتايداعى قازاققا عانا ەمەس، ميللياردتار ەلىنە ەسىمى ءمالىم، 2008 جىلعى بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى قانات يسلام ۇلىنىڭ العاشقى باپكەرى، قحر التاي ايماقتىق بوكس قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى مۇرات بوشاي ۇلى. جاقىندا عانا جەكە ساپارمەن استانادا بولىپ قايتقان جاتتىقتىرۋشى قازاق جۋرناليستەرىمەن سۇحباتتاسىپتى.  

– قىتايداعى قازاق بوكسىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن جالعىز قازاق ازاماتى ەكەنىڭىزدى ەل جاقسى بىلەدى. قانات يسلامنان كەيىن ارعى بەتتە قازاق بوكسى قۇلدىراپ كەتكەن جوق پا؟ – ولاي دەپ ايتۋعا بولمايدى. ءقازىر دە تالانتتى قازاق بالالارى جەتىپ ارتىلادى. قانات قىتايداعى قازاق بوكسىنىڭ سارا جولىن سالىپ كەتتى. ال، جول ۇزارا بەرەدى، كەرۋەن توقتامايدى. ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بولادى، قانات ءوزىن ءوز داۋىرىندە تانىتتى. ءبىز ءقازىر 1996-2000 جىلدار ارالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن بالالاردى تاربيەلەپ جاتىرمىز. ءبىر وليمپيادا چەمپيونىن ءبىر جىلدا بولماسا ەكى جىلدا تاربيەلەپ شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. كەيبىر باپكەرلەر شاكىرتىن وليمپ شىڭىنا شىعارۋ ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن سارىپ ەتەدى.ءسويتىپ جۇرگەندە ءتىپتى، چەمپيون شىعارا الماي كەتەتىندەرى قانشاما؟! سول ءۇشىن قاناتتان كەيىن قىتايداعى قازاقتاردا بوكس مەكتەبى جابىلدى دەگەن ويدان اۋلاق بولۋلارىڭىز كەرەك. – ءقازىر ارعى بەتتە بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستاردان كىمدەر بار؟ – تۋرا بۇرىنعى قاناتتىڭ سالماعىندا، ياعني 69 كەلىگە دەيىنگى سالماق دارەجەسىندە 1996 جىلى تۋعان توقتار تاڭات ۇلى دەگەن وتە تالانتتى بالامىز بار. مەن ونى 9 جاسىنان بەرى تاربيەلەپ كەلەمىن. توقتار ءقازىر شىنجاڭ ولكەسىنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى، ءقحر-دىڭ جاستار اراسىنداعى بىرىنشىلىگىندە ءبىر رەت باس جۇلدەنى، ەكى رەت ەكىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. توقتاردى بىلتىر وسى قازاقستاندا وتكەن ءبىر جولداستىق كەزدەسۋگە جىبەرگەن ەدىك. ءوز سالماعىندا ەكىنشى ورىندى الىپ قايتتى. سوندا بەلگىلى باپكەر تۇرسىنعالي ەدىلوۆ ماعان قوڭىراۋ شالىپ، مىنا شاكىرتىڭنىڭ بويىنان ۇلكەن تالانتتى بايقادىم. مۇمكىن بولسا ەلگە ەرتەرەك كەلۋىنە جاعداي جاساساڭشى دەپ ەدى. – توقتاردان باسقا تاعى كىمدەر بار؟ – ۇلپار قارقىن ۇلى دەگەن ازامات بار. بۇل دا 1996 جىلدىڭ تۋماسى. ول ءقازىر بەيجىڭ ولكەلىك كاسىپتىك بوكس مەكتەبىنىڭ مۇشەسى. جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 70 كەلىدە ونەر كورسەتىپ ءجۇر. ۇلپار ءقازىر وسى سالماقتا جۇڭگو بويىنشا №1 بوكسشى بولىپ تۇر. مىنە، وسى ەكى بالا قازىرگى جۇڭگو قازاقتارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتى بالالار. الداعى ۋاقىتتا ازيا، الەم بىرىنشىلىكتەرىندە، ءتىپتى، وليمپيادا ويىندارىندا توپ جارادى دەگەن ءۇمىتىمىز زور. بۇلاردان بولەك 1999 جىلى تۋعان اقەركە قانات ۇلى دەگەن جاس سپورتشىمىز بار. اقەركە دە شىڭجاڭنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى اتاندى. بۇل بالانى وسى جازدا وتەتىن قىتايدىڭ رەسپۋبليكالىق جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر بىرىنشىلىگىنە دايىنداپ جاتىرمىز. قىتايدىڭ بىرىنشىلىگىندە توپ جارۋ دەگەن بۇگىندە وليمپيادادا توپ جارعانمەن بىردەي بولىپ تۇر. ءدال قازىرگى قارقىنىنان تانباسا بۇل باۋىرىمىز دا بولاشاقتا ۇلكەن بەلەستەردى باعىندىرادى دەگەن سەنىمدەمىز. –قانات كەتىپ قالعان سوڭ جۇڭگو وكىمەتىنىڭ قازاق سپورتشىلارىنا دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ كەتكەن جوق پا؟ – قانات العاش كەتىپ قالعان كەزدە ازداپ اڭگىمەلەر بولعانى شىندىق. ءبىراق، ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىلدى. بۇرىندارى قىتايلار حالىقارالىق جارىستارعا، شەتەلدەرگە تەك ءوز سپورتشىلارىن جىبەرەتىن. مۇنى ۇلتىنا قاراپ ءبولدى دەۋگە بولمايدى. ول كەزدەردە از ۇلتتار سپورتقا بۇگىنگىدەي دەن قويىپ، بەل شەشە كىرىسە قويماعان. مال باعىپ، تاۋ-تاستى ارالاپ، كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. بويىندا اللا بەرگەن كۇشى بار جىگىتتەردىڭ ەرلىگى تەك تاس كوتەرىپ، توي-تومالاقتا ءبىر-بىرىن جىققانىمەن عانا باعالانىپ كەلدى. سپورتپەن كاسىبي تۇردە اينالىسقان جوق. قىتايداعى قازاقتاردىڭ سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى سوڭعى 10 جىلدان بەرى ارتا ءتۇستى. ءقازىر جۇڭگو وكىمەتى ءبىزدى ۇلتقا ءبولىپ جاتقان جوق. مىقتىسىڭ با، ءوزىڭدى دالەلدەدىڭ بە، ەشكىم شەتكە قاعىپ، كەۋدەڭنەن يتەرمەيدى. كەرىسىنشە، قۋانا قارسى الادى. جاعدايىڭدى جاسايدى. تەك ولاردىڭ ءۇمىتىن اقتاي ءبىلۋ كەرەك. – وتكەن جىلى كۇزدە الماتىدا بوكستان الەم بىرىنشىلىگى ءوتتى. سول بىرىنشىلىكتى ءوزىڭىز دە كەلىپ تاماشالادىڭىز. جۇڭگو بوكسشىلارى 2011 جىلى باكۋدە وتكەن الەم چەمپيوناتىندا 1 التىن، 1 قولا مەدال ەنشىلەگەن بولاتىن. ال، الماتىدا 10 بوكسشىسىنىڭ توعىزى العاشقى ىرىكتەۋ سىنىندا، ءبىر بوكسشىسى ەكىنشى اينالىمدا جارىس جولىنان شىعىپ قالدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ – بۇل جەردەن ەشقانداي ساياسي استار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. الماتىداعى الەم چەمپيوناتىنا جۇڭگو كىلەڭ ورىمدەي جاس بوكسشىلارىن الىپ كەلدى. ولاردىڭ بارلىعى 18-21 جاس ارالىعىنداعى جاستار. قىتايدىڭ وزدەرىنىڭ ءتورت جىلدا ءبىر وتكىزەتىن سپارتاكيادا ويىندارى بار. مىنە، وسى جارىستى قىتايلار وليمپيادا ويىندارىنان دا جوعارى باعالايدى. الەم بىرىنشىلىگىنىڭ الدىندا سول سپارتاكيادا ويىندارىن وتكىزگەن بولاتىن. الەم چەمپيوناتى قىتايدىڭ نەگىزگى قۇراماسى سول الاماننان كەيىن دەمالىسقا كەتكەن ۋاقىتقا تۋرا كەلدى دە، سول بايگەدە 4-5-6-ورىندارعا يە بولعان بوكسشىلارىن تاجىريبە جيناقتاسىن دەگەن ماقساتپەن عانا الىپ كەلگەن بولاتىن. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا العاشقى ىرىكتەۋدەن ارى اسا الماۋىنىڭ سەبەبى سول عانا. – جۇڭگو سپورتى سوڭعى جىلدارى قاتتى دامىپ كەتتى. قۇپياسى نەدە؟ – جۇڭگو قول سوزىم جەردى ەمەس، كوز ۇشىنداعى جەردى كوزدەيدى. سونىڭ ارقاسىندا تەك سپورتى عانا ەمەس، بارلىق سالاسى ادام تانىماستاي وزگەرىپ دامىپ كەتتى. ءبىراق، سپورت تۇرلەرىنىڭ ىشىندە بوكسقا كىشكەنە باس اۋىرتىپ وتىرعان جايى بار. – ول قانداي باس اۋرۋ؟ جوعارىدا قازاقتاردان تالانتتى جاستار شىعىپ كەلەدى دەگەن جوقسىز با؟ – (كۇلدى) ەكى-ۇش قازاق قىتايدىڭ ۇلتتىق قۇراماسىن تولىقتىرا المايدى عوي. ولاردىڭ باس قاتىرىپ وتىرعانى 2016 جىلى برازيليادا وتەتىن جازعى وليمپيادا ويىندارى. قىتايدىڭ ۇلتتىق قۇراماسىنداعى مىقتى بوكسشىلارىنىڭ ءقازىر جاستارى كەلىپ قالدى. وسىنىڭ الدىنداعى سپارتاكيادادا توپ جارعان بوكسشىلارىنىڭ دا 2016 جىلعا دەيىن جاستارى ۇلعايادى. ولار سول ءۇشىن قازىردەن باستاپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءۇش دۇركىن الەم، ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتانعان جەڭىل سالماقتاعى ساڭلاعى زوۋ شيمين كاسىپقوي بوكسقا كەتىپ قالعانىن جاقسى بىلەسىزدەر. ەندى سول زوۋ سياقتى تالانتتاردى جاساقتاپ، جاڭا كوماندا قۇرماقشى. – ءوزىڭىز جاتتىقتىرىپ جاتقان بالالاردىڭ ىشىندە باسقا ۇلت وكىلدەرى بار ما؟ – باپكەر شاكىرتتەرىن ەشقاشان ۇلتقا بولمەۋى كەرەك. شىڭجاڭ ولكەسى قىتايدىڭ كوپ ۇلت قونىستانعان ايماعى. قابانىڭ وزىندە بىرنەشە ۇلت وكىلدەرى تۇرادى. مەنىڭ تاربيەلەپ جاتقان كوماندامنىڭ 90 پايىزى قازاق بالالارى. 10 پايىزى عانا باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن. ونىڭ ىشىندە ۇيعىرلاردىڭ ۇلەسى كوپتەۋ. سوسىن دۇڭگەندەر دە بار. ال، قىتايلاردان بىر-ەكى بالا تەر توگىپ ءجۇر. قىتايلار بوكسقا قاتتى قىزىعا بەرمەيدى. قىزىعۋشىلىقپەن كەلىپ، شىداماي كەتىپ قالاتىندارى دا از ەمەس.قاي ۇلت وكىلى بولسىن، ول ۇستازدىق ونەرىڭدى قۇرمەتتەپ، سىيلاپ جاتسا، بىردەڭە ۇيرەنگىسى كەلسە، قالاي كەۋدەسىنەن يتەرەسىڭ؟! سپورتقا ءوز ەركىمەن كەلگەن سپورتشىدان بىردەڭە شىعادى. قازاقتا «جەتەكتەگى تازى تۇلكى المايدى» دەگەن ءسوز بار. – وسى ەڭبەگىڭىزدى جۇڭگو وكىمەتى قالاي باعالاپ جاتىر؟ – مەنىڭ اتقارىپ جاتقان ءىس-شارۋالارىما جۇڭگو وكىمەتى قاتتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. العاشىندا ءوزىم باستاعان شاعىن ورتالىعىمدى مەملەكەت قامقورلىعىنا الىپ، بۇل كاسىبىمدى ارى قاراي دامىتۋىما ۇلكەن مۇمكىندىكتەر جاسادى. از ۇلتتار قونىستانعان التاي ايماعىنىڭ بوكسىن دامىتۋدى ماعان سەنىپ تاپسىردى. جىل سايىن بارلىق جاعدايلاردى جاساپ، قارجىلىق، ماتەريالدىق جاعىنان ەشتەڭەسىن اياپ جاتقان جوق. سوندىقتان جۇڭگو وكىمەتىنە ەشقانداي وكپەمىز جوق. – ءوزىڭىز قازاق ەلىنە ءجيى كەلىپ تۇرادى ەكەنسىز. بىزدەگى بوكس مەكتەبىنە دەگەن كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك... – ءبىز بالاسى اتقا ءمىنىپ، بايگەگە شاپسا، ۇيدە وتىرىپ، تاقىمىن قىسىپ وتىراتىن قازاقپىز عوي. الىستا جۇرسەك تە قازاق ەلى بوكسشىلارىنىڭ الاماندا اتى وزىپ جاتسا ءبىزدىڭ دە رۋحىمىز كوتەرىلىپ، بويىمىز سەرگىپ قالادى. قازاق ەلى بوكسشىلارىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ازيادادان، وليمپيادادا ويىندارىنان، الەم چەمپيوناتتارىنان قۇرالاقان قايتقان كەزى بولعان ەمەس. مىنە، بۇل قازاقستان بوكسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەندىگىنىڭ بەلگىسى. مەن ءوز باسىم سونداي جارىستاردا توپ جارعان قازاق ەلىنىڭ بوكسشىلارىن ءوزىم تاربيەلەپ جاتقان قازاق بۇلدىرشىندەرىنىڭ قۇلاعىنا ماقتانىشپەن قۇيىپ وتىرامىن. جاقسى دايىندىق جاساپ، جاقسى ەڭبەكتەنسەڭدەر سەندەر دە سونداي بولاسىڭدار دەۋدەن جالىققان ەمەسپىن. قازىرگى 7-8 جاستاعى قازاق بالالارى بەكزات، ەرماحان، باحتيار، باقىت، سەرىك سىندى وليمپيادا چەمپيوندارىن جاتقا بىلەدى. سول اعالارىنا ەلىكتەپ، سۋرەتتەرىن باستارىنا جاستاپ جاتاتىندارى دا جوق ەمەس. – ۋاقىت ءبولىپ، اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە كوپ-كوپ راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن كۇنسۇلتان وتارباي، «SKIFNEWS.KZ».