"امەريكالىق اسكەريلەر قوقىس پەن راديواكتيۆتى قالدىقتار ماڭگىلىككە مۇز استىندا قالادى دەپ ويلاعان، الايدا پلانەتاداعى كليمات وزگەرىپ، "سەنچۋري" لاگەرىنە ءقاۋىپ ءتوندى" دەپ جازادى ""پوپۋليارنايا مەحانيكا".

قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە جاسالعان بالليستيكالىق راكەتالار 37 جىلدان بەرى گرەنلاندياداعى قار مەن مۇزدىڭ استىندا جاتىر. لاگەردى تاستاپ كەتەردە امەريكان اسكەريلەرى راديواكتيۆتى قالدىقتار بۇل جەردە ماڭگىلىككە كومىلىپ قالادى دەپ تۇيگەن. الايدا پلانەتا كليماتى وزگەرىسكە ۇشىراپ،  لاگەردەگى قالدىقتار جەر بەتىنە قالقىپ شىعۋى مۇمكىن.

1959 جىلى امەريكا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ينجەنەرلىك كورپۋسى گرەنلانديادا مۇز استىنان اسكەري بازا سالۋدى باستاعان. قۇرىلىس قۇپيا تۇردە، "عىلىمي زەرتتەۋلەر" دەگەن جەلەۋمەن جۇرگىزىلدى. بۇل نىسانعا امەريكالىقتار جۇزدەگەن بالليستيكالىق راكەتالاردى ورنالاستىرىپ، سىناماق بولعان. ءبىراق جوبا اياعىنا دەيىن جەتپەگەن. نىساندى سالۋ ءىسىنىڭ تەجەلۋىنە بازا توبەسىندەگى مۇزدىقتاردىڭ قوزعالىسى سەبەپ بولسا كەرەك. 1979 جىلى قۇرىلىس توقتاپ، قالدىقتار قاردىڭ، مۇزدىڭ استىنا كومىلەدى. قۇرىلىسشىلار مەن عالىمدار بۇل قالدىقتار 10 مەتر قالىڭدىقتاعى مۇز استىندا جاتا بەرەدى دەپ ەسەپتەگەن. الايدا عالامدىق جىلىنۋ سالدارىنان گرەنلانديا مۇزى ەرىپ، اسكەري نىساننىڭ توبەسى قار استىنان ارشىلىپ قالۋعا جاقىن تۇر.

"Geophysical Research Letters" جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋدە كەلەر ءجۇز جىلدىقتا قار استىنان قۇرىلىس قالدىقتارى، ياعني قوقىستار، ديزەل وتىنى، "Alco PM-2A"، يادرولىق رەاكتوردىڭ راديواكتيۆتى قالدىقتارى، ت.ب. مۇز ۇستىنە شىعاتىنى تۋرالى جازىلعان. گرەنلاندياداعى اسكەري نىساننىڭ قارى مەن مۇزى 2090 جىلى ەريدى دەپ بولجانۋدا. كليماتولوگتار ەرىگەن قار مەن مۇز ءقاۋىپتى زاتتاردى اعىزىپ اكەتەدى دەگەن پىكىر بىلدىرۋدە. ال بارىنەن ءقاۋىپتىسى پوليحلورلانعان بيفەنيلدەر — 1960-1970 جىلدارى تەحنيكادا كەڭىنەن قولدانىلعان ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتار. اتالمىش اسكەري بازانى تۇرعىزۋ كەزىندە  قۇرامىندا 5 پايىز پوليحلورلانعان بيفەنيلى بار بوياۋلار پايدالانىپتى.

ازىرلەگەن دانا قامشىبەك