جاقىندا ۇكىمەت جانىنداعى جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ دا جۇمىسى قورىتىندىلانادى. شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا پرەمەر-مينيستردى قابىلداعان پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ وعان تامىز ايىندا جەر كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاۋدى تاپسىرعانى ەسىمىزدە.
«تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىن وتكىزىپ، ارى قارايعى ارەكەتتەردى پىسىقتاۋ ءۇشىن بارلىق كورسەتىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەر شىعارۋدى سۇرايمىن»، - دەگەن ەدى ەلباسى سول جولى.
الداعى سەنبىدە توعىزىنشى رەت باس قوساتىن جەر كوميسسياسى مامىر ايىنان بەرى جەر داۋىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا ءبىر توقتامعا كەلمەدى. قوعام نارازىلىعىنا ۇشىراعان جەردى قازاقستان ازاماتتارى مەن كومپانيالارىنا جەكە مەنشىككە ساتۋ، شەتەلدىكتەرگە جانە شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسى بار كومپانيالارعا جالعا بەرۋگە تىيىم سالاتىن ناقتى ۇسىنىستار ءالى بەكىتىلمەدى. ازىرگە ءبىر جەكە، زاڭدى تۇلعاعا جالعا بەرىلەتىن جەر كولەمىن شەكتەۋ، جايىلىم جەرلەر رەتىندە ەلدى-مەكەندەر اينالاسىنان بوس جەرلەر قالدىرۋ، قازاقستان ازاماتتارىنا اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا الۋ مۇمكىندىگىن قالدىرۋ، شەكارالىق ايماقتارداعىى جەر ۋچاسكەلەرىن جالعا بەرۋگە، ساتۋعا تىيىم سالۋ سىندى ءتورت ماسەلەدە عانا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءسوزى ءبىر جەردەن شىعىپ وتىر. ال، قالعان، نەگىزگى ماسەلەلەر ءالى اشىق كۇيىندە قالدى. سەگىز وتىرىستا ءبىر جاقتى ەتىلمەگەن ول ماسەلەلەر ەندىگى ۋاقىتتا وڭ شەشىم تابا قويادى دەۋ قيىن.
سودان بولار كۇن سايىن كوميسسيا جۇمىسىنا كۇمانمەن قاراۋشىلاردىڭ كۇدىگى قويۋلانىپ بارا جاتقانداي. نارازىلىق اكسيالارىن ۇيىمداستىرىپ، بەلسەندىلىك تانىتقان ماكس بوقايەۆ پەن تالعات اياننىڭ، استانالىق ماحامبەت ءابجاننىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالۋى، ميتينگ قارساڭىندا ءبىرقاتار بەلسەندىلەردىڭ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى دا جەر رەفورماسىنا قارسى شىققانداردىڭ قارقىنىن باسەڭدەتىپ تاستاعانى انىق.
جەر كوميسسياسىنىڭ العاشقى وتىرىسىنا قاتىسىپ، كەيىن ونىڭ جۇمىسىنان باس تارتقان بەلسەندى ماقسات ءىلياس ۇلى جەر ماسەلەسىنىڭ كوميسسيا اياسىندا وڭ شەشىم تاباتىنىنا سەنبەيدى.
«ەندى مىنە، ميتينگىدەن دە، كوميسسيادان دا ەلگە، جەرگە پايدا ازداۋ بولىپ تۇرعان سياقتى. سەبەبى، باستى ماقساتىمىزعا، ياعني جەردى ەشكىمگە ساتقىزباۋعا، شەتەلدىكتەرگە جالعا دا بەرگىزبەۋگە قول جەتكىزە المايتىن سياقتىمىز. سەبەبى، وسى اپتانىڭ سەنبىسىندە جەر كوميسسياسىنىڭ سوڭعى جينالىسى وتەدى دەگەن دە سىبىس بار. ال، نەگىزگى ماسەلە، جەردى ەشكىمگە ساتقىزباۋدى، شەتەلدىكتەرگە جالعا دا بەرگىزبەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ جوباسى جاسالعان جوق، جەر يەلەرىنىڭ ءاتى-جونى جاريالانعان جوق، جەردىڭ قانشاسى جەكە مەنشىكتە، قانشاسى ساتىلعان، ولاردىڭ ءبارى كىمدەردىڭ قولىندا، ءبارى-بارى بەلگىسىز، سول باياعى قالپىندا قالىپ بارادى»، - دەگەن ول الداعى ۋاقىتتا دا كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قانداي ناتيجە كورسەتەتىنىنە قاراماستان بەلسەندىلەردىڭ بىرلىكتە بولۋى كەرەك دەپ سانايدى.
سونىمەن قاتار، م. ءىلياس ۇلى جەر كوميسسياسىنىڭ اقىرعى شەشىمى حالىق قالاعانداي بولىپ شىقپاسا، وعان كوميسسيا قۇرامىندا جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋگە، ەل ازاماتتارىنا جەكە مەنشىككە ساتۋعا قارسى باتىل مالىمدەمەلەر جاساپ جۇرگەن مۇحتار شاحانوۆ، ايدوس سارىم، مۇحتار تايجان، جانۇزاق اكىم، دوس كوشىم سىندى تۇلعالاردى ايىپتاۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن ايتادى.
ال، جەر كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى، ونداعى قۇقىقتىق توپتىڭ جەتەكشىسى مۇحتار تايجان كوميسسيا جۇمىسى كوپتىڭ تالاپ ەتىپ وتىرعانىنداي ناتيجە شىعارماسا «اڭگىمە باسقاشا بولاتىنىن» ەسكەرتىپ وتىر.
«ەگەر كوميسسيانىڭ ناتيجەسى شىقپاسا، ءتۇبى ماقساتى حالىقتى الداۋ بولىپ شىقسا، وندا اڭگىمە باسقاشا بولادى. ونىمەن كەلىسەم. ءبىراق، مەيىرىمدى جولمەن ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن اياعىنا دەيىن بار كۇشىمىزدى سالۋ كەرەك. ءبىز ءوزىمىزدى الداپ سوعۋعا جول بەرمەيمىز. وعان حالىق تا جىبەرمەيدى»، - دەپ جازادى مۇحتار تايجان.
ساياساتكەر بۇعان دەيىن دە جەر ماسەلەسى وڭ شەشىم تاپپاسا، كوكتەمدەگى نارازىلىق شارالارى كۇز ايلارىندا دا قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەن ەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە، باق-تا باسقا دا ساياساتكەرلەر، بەلسەندىلەر، جۋرناليستەر جەردىڭ شەتەلىدكتەرگە جالعا بەرىلۋىنە، ەل ازاماتتارىنا جەكە مەنشىككە ساتىلۋىنا نارازىلىق بىلدىرۋدە.
سونىمەن، ازىرگە كوميسسيا ىشىندەگى دە، ودان تىسقارى دا جەرگە اراشا سۇراپ جۇرگەن ازاماتتار وزدەرىنىڭ باستاپقى ۇستانىمدارىنان قايتپاعانىن كورەمىز. ۇكىمەتتىڭ جەر رەفورماسىن اشىق قولداعاندار دا رايىنان قايتا قويدى دەپ ايتا المايمىز. ءتىپتى، «جەر – كيەمىز! وعان ءبىز يەمىز!» دەپ جۇرگەن ءبىراز ۇرانشىل دەپۋتاتتار مەن اكادەميكتەردىڭ دە سىندارلى ساتتە بيلىكتى قولداپ كەتپەيتىنىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە، پرەزيدەنت قولدانىلۋىنا موراتوريي جاريالاعان جەر كودەكسىن سول قالپىندا ەلگە تۇسىندىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن كەيبىر توپتاردىڭ ارەكەتى دە كۇمان تۋعىزادى. سول «ءتۇسىندىرۋ» جۇمىستارىنا قاراپ، ول ازاماتتار نە پرەزيدەنت جارلىعىن، سول جارلىق نەگىزىندە جەر كودەكسىنە موراتوريي جاريالاۋ تۋرالى قابىلدانعان زاڭدى مويىندامايدى، نە جەردى كىمگە ساتىپ، كىمگە جالعا بەرۋ ماسەلەسى ەندىگىسى شەشىلىپ قويعان دەگەن دە ويعا قالاتىنىڭىز انىق.
ال، ەندى ءسوز باسىندا ايتىلعانداي جۇمىسى اياقتالۋعا جاقىن قالعان جەر كوميسسياسىنا توقتالساق. ونىڭ جۇمىس ناتيجەسى قانداي بولادى؟ زاڭناماعا تىكەلەي وزگەرىستەر دايىنداپ، پارلامەنتكە ۇسىنا ما، جوق الدە، ول وزگەرىستەردى ۇكىمەت ءوزى جاساي ما دەگەن ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەرىنەن بۇرىن اقىرعى شەشىمنىڭ قانداي مازمۇندا بولاتىنى كوپتى تولعاندىرىپ وتىر. جەردى جەكە مەنشىككە ساتۋ، شەتەلگە جالعا بەرۋ دەگەن نەگىزگى ەكى ماسەلەگە قاتىستى قانداي قورىتىندى جاسالادى؟ مىنە، ماڭىزدىسى – وسى.
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسى ۋاقىتقا دەيىن كوميسسيا وتىرىسىندا ساياساتكەرلەر، اگرارلىق سالا ماماندارى، عالىمدار، «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى، «نۇر وتان» پارتياسى وكىلدەرى، ت.ب.، ۇيىمدار جاساعان مالىمدەمەلەر مەن ۇسىنىستاردى سارالاي كەلە كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىنە تومەندەگىدەي بولجام جاساپ كوردىك. ال، م. شاحانوۆ، ج. اكىم، ا. سارىم، ا. كۇرىشبايەۆ، م. تايجان، د. كوشىم سىندى بىرەن-ساران كوميسسيا مۇشەسىنىڭ اشىق نارازىلىق بىلدىرگەنى بولماسا، ونداعىلاردىڭ دەنى ەكونوميكانى، اۋىلشارۋاشىلىعىن كوتەرۋدىڭ، ينۆەستيسيا تارتۋدىڭ بىردەن-بىر جولى جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ، قازاقستان ازاماتتارىنا جەكە مەنشىككە ساتۋ دەپ وتىر. سونىمەن، ءتوراعالىعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى، ۆيسە-پرەمەر اسقار مىرزاحمەتوۆكە وتكەن جەر كوميسسياسى تومەندەگىدەي ۇسىنىستار جاساۋمەن شەكتەلۋى مۇمكىن:
- جەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنا 49 جىلعا جالعا بەرۋ مۇمكىندىگى قالدىرىلسىن؛
- شەكارالىق ايماقتارداعى شەكارادان بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتاعى اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرى ساتىلماسىن، جالعا بەرىلمەسىن؛
- اۋىلدار مەن باسقا دا ەلدى-مەكەندەردىڭ اينالاسىندا بەلگىلى-بىر راديۋستاعى جەرلەر ەشكىمگە ساتىلماسىن، جالعا بەرىلمەسىن، سول ەلدى-مەكەن تۇرعىندارىنا مال جايۋ ءۇشىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى بەرىلسىن؛
- ءبىر جەكە، زاڭدى تۇلعاعا جالعا بەرىلەتىن، ساتىلاتىن اۋىلشارۋاشىلىق جەر كولەمىنىڭ شەكتى مولشەرى بەكىتىلسىن؛
- جەر يەلەنۋشىلەر مەن پايدالانۋشىلار تۋرالى مالىمەتتەردىڭ اشىقتىعى مەن قول جەتىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلسىن؛
- بەلگىلەنگەن شەكتى مولشەر كولەمىندە ق ر ازاماتتارىنا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكە مەنشىككە ساتۋعا رۇقسات ەتىلسىن؛
- شەت ەل ازاماتتارى مەن شەتەلدىك جەكە، زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۇلەسى بار كومپانيالارعا 15 جىل مەرزىمگە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن شەكتى مولشەرىن ساقتاي وتىرىپ جالعا بەرۋگە رۇقسات ەتىلسىن.
قانشا قالاماساق تا كوميسسياداعى جانە ودان تىس الاڭداعى ۇسىنىس، پىكىرلەردى سالماقتاي كەلە وسىنداي بولجام جاساۋعا ءماجبۇرمىز. ءبىراق، كوميسسيا مۇنداي قادام جاساۋى اقىرعى شەشىم دەپ ايتۋعا جانە بولمايدى. ويتكەنى، ەلباسى ايتقانداي، «حالىققا ۇنامايتىن زاڭنىڭ مەملەكەتكە دە قاجەتى جوق».كوميسسيانىڭ اقىرعى شەشىمى انتيحالىقتىق سيپات السا، ءتىپتى، ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك قيىن جاعدايدا ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ شيەلەنىسىپ كەتۋىنە دە اپارىپ سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان، جىل سوڭىنا دەيىن جاريالانعان پرەزيدەنتتىك ءموراتورييدىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى نۇسقا دا قاپەردە بولعانى ءجون.
دارحان مۇقانتەگى
