جوڭعارلاردىڭ ۇلىتاۋعا بەت بۇرۋى – ءوز جەڭىسىنە ماستانۋىنىڭ شىرقاۋ شەگى بولاتىن. ويتكەنى، بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ وڭايعا تۇسپەسىن ءبىلدى. ۇلىتاۋ – قازاق ءۇشىن عانا ەمەس، تۇركى الەمى ءۇشىن دە كيەلى ورىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 2014 جىلى ۇلىتاۋعا بارعان ساپارىندا ايتقان «ءوز تاريحىمىزدى تەرەڭىنەن ءبىلۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس جاسايمىز. وتكەن تاريح كۋالەرىنىڭ ءبىرى – ۇلىتاۋ. بۇل جەردى بارلىعى ءبىلۋى ءتيىس» دەگەن سوزىنە ءۇن قوسۋ ءۇشىن ءاربىر سانالى ۇلتجاندى ازامات بىلگەنىمەن ءبولىسىپ، تۋعان جەر تاريحىنان سىر شەرتۋگە اتسالىسۋعا ءتيىس. ويتكەنى، كەز-كەلگەن ولكەنىڭ تاريحى مەن ەلەۋلى تۇلعالارى – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگى. سوندىقتان وعان رۋشىلدىق، جەرشىلدىك تۇرعىسىننان قاراستىرىپ، جىكشىلدىكتىڭ وتىن ورشىتپەۋ قاجەت. ول ءۇشىن وتكەننىڭ تاعىلىمىنا ساۋاتتى كوزقاراس قالىپتاسۋى ءتيىس. ول الەم حالقى بەرىك ۇستانىپ وتىرعان اكادەميالىق ادالدىق قاعيدالارىنا سايكەس كەلەدى. ايتپەسە، ەل اراسىندا شالا ساۋاتتى جاندار «ءوزىم عانا بىلەمىنگە» سالىنىپ، ىرىتكى سالىپ، ۇلتتىق ماسەلەنى اۋىل اراسىنىڭ كۇيكى تىرلىگىنە اينالدىرۋعا جۇمىس ىستەيتىندەر دە بار. سول سەبەپتى تۋعان جەرگە ەڭبەگى سىڭگەن بابالار ەڭبەگىن پارىقسىز جانداردىڭ كوزقاراسىمەن تاريح ساحناسىنان جويۋعا جول جوق.
تاريحتان بەلگىلىسى، بۇلانتى شايقاسىندا قازاق جاساقتارى جەڭىسكە جەتىپ، جوڭعارلاردىڭ اسكەرىن ۇلىتاۋعا جەتكىزبەي توقتاتتى. قانجىعالى قارت بوگەنبايدىڭ ۇسىنىسىمەن سوعىستا قازا بولعان قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ دەنەسى تاۋدىڭ باسىنا شىعارىلىپ جەرلەندى. سولاردىڭ اراسىندا مىڭداعان جەرگىلىكتى تۇرعىن وكىلدەرى مەن ەلىمىزدىڭ تۇرپىك-تۇپكىرىنەن ات ارىتىپ جەتكەن باۋىرلاس-قانداستارىمىز بار-تىن. ولاردىڭ ەشقايسىسى جەرگە، رۋعا ءبولىنىپ، جەكە باس مۇددەسىن ىزدەپ كەلمەگەنى بەلگىلى. ماقسات – جەرىمىزدى دۇشپاننان ارىلتۋ بولدى!
جوڭعارلاردىڭ ۇلىتاۋعا بەت بۇرۋى – ءوز جەڭىسىنە ماستانۋىنىڭ شىرقاۋ شەگى بولاتىن. ويتكەنى، بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ وڭايعا تۇسپەسىن ءبىلدى. ۇلىتاۋ – قازاق ءۇشىن عانا ەمەس، تۇركى الەمى ءۇشىن دە كيەلى ورىن. ول رۋحاني وردا عانا ەمەس، قازبا بايلىقتىڭ تۇنعان قازىناسى. ول ەرتەدەن-اق سارى جەزى، التىن-كۇمىس، اسىل كەنىنىڭ مولدىعىمەن دە شارتاراپتى تامساندىرعان ايماق. ونداعى ەلى مەن جەرى ءۇشىن جانىن قيار ەرلەردى قول استىنا قاراتىپ السا، شاڭىراعى شايقالماسىن ءبىلدى. بۇل البەتتە ارمان بولاتىن، ءبىراق، سول ءۇمىت ءجىبىن ۇستاۋ ءساتى جاقىن قالعانداي ەدى...
ەندەشە، سول ءبىر قيان-كەسكى مايداندا جانىن پيدا ەتكەن بەلگىسىز ەرلەردىڭ باتىل قيمىلى، كوزسىز ەرلىگىن جادىمىزدان شىعارماۋىمىز، بىرلىكتى ساقتاۋىمىز كەرەك. ول ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ بابالار اماناتى الدىنداعى ادال پارىزى بولماق.
ويتكەنى، 1727 جىلعى بۇلانتى شايقاسى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى جونىنەن 1941 جىلعى ماسكەۋ تۇبىندەگى جەڭىسپەن بارابار. وسى وقيعادان كەيىن جوڭعارلار باسىپ العان قازاق جەرلەرىن ازات ەتۋ كەزەڭى باستالدى.
وسىنى ەسكەرىپ، 2015 جىلى 21 تامىزدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار شەڭبەرىندە قازاق اسكەرلەرىنىڭ جوڭعارلاردى العاش تالقانداعان بۇلانتى وزەنىنىڭ جانىنداعى ءۇيتاس شاتقالىنا بيىكتىگى جەتى مەترلىك ستەللا ورناتىلدى.
مۇنىڭ كوڭىل تولقىتارلىق ءىس بولعانى انىق. دەگەنمەن، مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستىڭ جالعاسى بولماسا، ماڭىزىن كوپشىلىكتىڭ ۇعىنۋىنا مۇرشاسى بولمايدى. اسىرەسە، ءۇش ءجۇز جىلداي ۋاقىت بۇرىن بولعان بۇل قاندى وقيعانىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلى ءۇشىن قانشالىق ماڭىزى بولعانىن جاستارعا ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز.
ايتپەسە، ەلسىز يەن دالادا ءبىر «مونۋمەنت» بوي كوتەرۋىمەن ەل تاريحىن تولىقتىرۋدى، ماڭىزىن بايىتۋدى، جاستار كوكىرەگىنە پاتريوتتىق سەزىم قالىپتاستىردىق دەسەك، قاتە ايتقانىمىز بولماق. شىن مانىندە، بۇل ۇلكەن ءىستىڭ باستاۋى عانا. سول جولدا ءبىرقاتار وزىق ويلى ازاماتتار اقىل-پاراساتىن، رۋحاني ورەلىلىگىن، شىعارماشىلىق شەبەرلىگىن، كۇش-قايراتىن جۇمسادى. ەسكەرتكىش اۆتورى – جەزقازعاندىق شاحيبابەن سەيتكەنوۆتىڭ ۇشقىر قيالى الىس زامانداردىڭ كەلبەتىن كوز الدىمىزعا اكەلۋى ايرىقشا تەبىرەنتسە، ستەللا قۇرىلىسىنا «قازاقمىس» كورپوراسياسى جەتى ميلليون تەڭگە ءبولىپ، دەمەۋشىلىك جاساۋىنىڭ ءوزى قانشاما قاراجات جۇمسالعانىن ەسكە سالادى. ەسكەرتكىش-ستەللانى قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى، حالىق قاhارمانى توقتار اۋباكىروۆ، قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ سالتانتتى تۇردە اشتى.
بۇلانتى شايقاسىنا قاتىسقان اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىنا ارنالعان مونۋمەنتتىڭ مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنۋى ونىڭ ەلدىك قۇندىلىق ەكەنىنە نازار اۋدارتپاق. ەندەشە، مۇنداي ەڭبەك جالعاسىن تاپپاي قالسا، وكىنىشى كىمدى دە بولسا ويلانتارى داۋسىز. سول سەبەپتى، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىنان ءبىزدىڭ «باتىر بابامىزدىڭ» رۋحى وسى جەردە ەلدىك ماقساتتاعى ۇلى شايقاسقا قاتىسقان! – دەگەن ماقتانىش سەزىمى الاۋلاي بەرۋى زاڭدىلىق. بۇلانتى شايقاسىنا قاتىسىپ، ودان ءارى اتا جاۋىمىزدى قازاق جەرىنەن ءبىرجولاتا قۋىپ تاستاعانعا دەيىنگى شايقاستاردا ەلىن قورعاعان باتىر بابالارىن بۇگىنگى ۇرپاقتارى ماڭگى جادىندا ساقتايتىن بولادى.
ەل باسىنا كۇن تۋعان سول ءبىر زاۋال شاقتا اتى ءماشھۇر قانجىعالى قارت بوگەنباي، قاراكەرەي قابانباي، شاپىراشتى ناۋرىزباي، شاقشاق ۇلى جانىبەك، حانكەلدى ۇلى رايىمبەك جانە ت.ب. باتىرلارمەن تىزە قوسىپ بىرگە سوعىسقان جەرگىلىكتى جەردىڭ باتىرلارى بىزگە مىنا ماڭعاز دالانى ميراسقا قالدىردى. بۇگىنگى ۇرپاق سول جەردەن كەن قازىپ، مىس بالقىتىپ، كومىر ءوندىرىپ، قىزمەت ەتىپ، باقىتتى عۇمىر كەشۋدە. بۇل بابالار ارمانىنىڭ ازات ەلدە جۇزەگە اسقانىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. دەگەنمەن، كەشەگى سوۆەتتىك كەزەڭنىڭ سالقىنى اسەرىنەن، وسى جوڭعارلار مەن قازاقتار اراسىنداعى شەشۋشى شايقاستاعى جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرعىندارى بالتالى، باعانالى، قىپشاق ەلىنىڭ، ت.ب.، قاس باتىرلارى جايلى دەرەكتەر جوققا ءتان. ەسىمدەرىن ايتۋعا دا جاسقاناتىن سياقتى. نەگە؟
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز، سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەز-كەلگەن ەلدى-مەكەندەگى تۇرعىلىقتى حالىق سوعىس زاردابىنان بەيتاراپ قالمايدى. ولاردىڭ جەڭىستى جاقىنداتۋعا ۇلەس قوساتىنى ءداۋىر شىندىعىندا سان دالەلدەنگەن. ول – ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ءدىلى. مەنتاليتەت، ياكي، ءدىل (لات. menta – جان قۇرىلىمى) – ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر قوعامداستىعىنا ءتان، ناقتىلى تاريحي-مادەني ورتادا قالىپتاسقان مىنەز-قۇلىقتاردىڭ جانە ىس-ارەكەتتەردىڭ بىركەلكى سيپاتىن بىلدىرەتىن ۇعىم ەكەنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ءبىزدىڭ حالىق ەلىن، جەرىن جات جاۋدان قورعاۋدى بورىشىم دەپ بىلەدى، ونى ءتىپتى ەرلىك دەپ تە سانامايدى. ولار قان مايدانعا قايمىقپاي ەنگەن كەزدەرىندە «ماقتان ءۇشىن» ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن جاساماعانى انىق.
شاكەرىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ جازبالارىندا 1723-1730 جىلدارداعى وتان سوعىسى جىلدارىندا، تەك «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» جىلدارىنىڭ وزىندە قازاق حالقىنىڭ سانىنىڭ ۇشتەن ەكىسى كەمىگەنى تۋرالى مالىمەت بار. دەموگراف م. ءتاتىموۆتىڭ ساناعى بويىنشا 1723 جىلى قازاق حالقىنىڭ سانى 3 ميلليون 330 مىڭ بولسا، 1725 جىلى 2 ميلليون 222 مىڭعا ازايعان. دەمەك، ولار تۋعان ەلى ءۇشىن جان پيدا ەتكەن شاھيتتەر!
«قازاق حاندىعىنا – 550 جىل» تولۋ مەرەكەلىك ءىس-شارالارى قاتارىندا ەرلىگىمەن ەل اۋىزىندا جۇرگەن حالىق قاھارماندارى مەن باتىرلىعى اڭىزعا اينالعان ءىرى تۇلعالار اۋىزعا الىنعان كەزدە، قاراپايىم كوپشىلىك كوكەيىندە وسىنداي «ۇلى ىستەردەن مەنىڭ اتا-بابام سىرت قالعانى ما؟» دەگەن سۇراق تۇردى. وتە ورىندى ساۋال!
جاۋاپ بىرەۋ – حالىق جوق جەردە، ىنتىماق قاشقان ەلدە باقىت تا، جەڭىس تە جوق! قوجابەرگەن جىراۋ، قوجاباي اقىن، بولمان قوجابايەۆ، يمانجان جىلقايدار ۇلى، ومار قۋناق ۇلى، ت.ب. اقىندار، بي-شەشەندەر ەلدىڭ دە، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ دە داڭقىن جىرعا قوستى، انىقتاپ كوز جۇگىرتكەن، سارالاعان جانعا ولاردىڭ شىعارمالارىندا دەرەك وتە مول. ايتسە دە ونى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەپ، جۇيەلەۋگە ءازىر تياناقتى كوڭىل بولىنە قويعان جوق.
بۇل ۇلى وتان سوعىسىنا ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارتقا، سونداي-اق، قىز-كەلىنشەكتەر تۇگەل اتسالىستى. تاريحتان بەلگىلىسى، ابىلايدىڭ قىزى ايتولقىن، ءۇيسىن قاراتاي باتىردىڭ قىزى، ولجاباي باتىردىڭ اناسى ەسەنبيكە، قابانباي باتىردىڭ جارى، مالايسارى باتىردىڭ قارىنداسى، باتىر انامىز گاۋھار، قابانباي باتىردىڭ قاھارمان قىزى نازىم، اتاقتى بۇلانباي باتىردىڭ جارى، بارلاۋشى توپتىڭ جەتەكشىسى، ەرجۇرەك قىز ايبيكە، الشىن باتىر قىز اقبيكەش، نايمان ءجاندالى، ەسەت باتىردىڭ قىزى بوتاگوز، سول سياقتى قىزدانبيكە، نۇربيكە، ت.ب. ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ، ەسىمدەرىنىڭ قازاق ساحاراسىنا كەڭ جايىلۋى تاڭ قالاتىن وقىس وقيعا ەمەس، قالىپتى جاعداي. بۇل قاندا بار قاسيەت. مىسالى، ساق داۋىرىندە تۇرمىسقا شىقپاعان قىزداردان ارنايى اسكەري توپ جاساقتالعان. ويتكەنى، ولارعا كەرەگى وتانىنىڭ، وت باسىنىڭ تىنىشتىعى، ول ءۇشىن باستى ماقسات – دۇشپاندى جاۋساتىپ، تۋعان جەردى تەزىرەك ازات ەتۋ بولدى. مۇنداي ىستەن ۇلىتاۋ، كىشىتاۋدىڭ ارعى-بەرگى ءوڭىرىن جايلاعان، بۇلانتى ءوڭىرىنىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى دە شەت قالماعانى انىق.
كونەكوز قاريالاردان جەتكەن اڭىزداردا، قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ جان جارى، باتىر گاۋھار انامىز «قالماققىرىلعان» سىرتىنداعى تاۋعا قاراۋىلعا شىقتى» دەگەن ءسوز بار. ەندەشە، گاۋھار انامىزعا سەرىك بولعاندار قاتارىندا جەرگىلىكتى جەردىڭ، باعانالىلاردىڭ، ارعىن، قىپشاقتىڭ، ت.ب.، بىزگە ەسىمى بەيمالىم باتىر قىزدارى بولعانى انىق. ءبىراق، ولار جايلى نە بىلەمىز، ەسىمى كىم، كىمنىڭ بالاسى، كىمنىڭ جارى ەدى؟..
بۇل تاريحي ولكەدە – بۇلانتى، بىلەۋتى، قاراسەرى ماڭىندا وتكەن سوعىسقا باعانالىلىقتار وزگە دە جەرلەستەرىمىزبەن بىرگە قويان-قولتىق قاتىسقانى ءمالىم.
باعانالى قۇتتىمبەتتەي باتىرلار ەل ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسقان-دى. شولۋشى-جاساق قۇرامىنداعى جيىرمادان جاڭا اسقان قارجاس رۋىنان سەۋىل باتىر قاپىدا وققا ۇشۋى، قۇتتىمبەت باتىردىڭ جۇرەگىن قالماقتاردىڭ تىرىدەي جارىپ الۋى وسىنىڭ دالەلى. وتان سوعىسىنىڭ جالپى حالىقتىق سيپات العانىنا دەيىن دە جەرگىلىكتى باتىرلار شولۋ-بارلاۋ جۇمىسىندا تانىتقان ەرلىگىنە كىم كۇمان كەلتىرەدى؟ ونىڭ سىرتىندا باعانالى قوجاستىڭ ۇرپاعى – مايگەلى، قۋات، امانعۇل سياقتى، ت.ب. باي، باتىر، رۋ باسىلارىنىڭ جاۋىنگەرلەردى ءمىنىس جانە سويىس اتتارىمەن، ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ەڭبەگى ەرەكشە اۋىزعا الىنعانى ايعاق. وي جۇگىرتىڭىز، قانشاما مىس قورىتۋ پەشتەرى دايىندالىپ، كەن بالقىتىلىپ، ۇستاحانالاردا ۇستالاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىمەن قارۋ-جاراق سايلاندى. مايدان شەبىندە جانە ونى قامتاماسىز ەتۋدە باتىرلىعىمەن، ەرەن ەڭبەگىمەن ەل ەسىندە قالعان شاقشاق جانىبەك، قىپشاق تىلەۋلى، باعانالى بارلىباي، تولەك، تۋلاق، شۇبارتۋلى جاۋلىباي، جاۋعاش، بيعاش، ايباس، ورازىمبەت، ساعىندىق، ارعىن قارجاس امانجول، سەۋىل باتىرلار، قۇتتىمبەت، امانعۇل، جىلكەلدى، كوبەس، مايگەلدى، تاعى دا باسقالارىنىڭ تاريحتا الار ءومىر جولدارى ءالى تولىق اشىلعان جوق.
ءسابيت قاجى بايدالى
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى، جۋرناليست، الاشتانۋشى
ءابدىراحمان زارىپ ۇلى
ق ر ءىىم ارداگەرى
توعانباي قاجى قۇلمان ۇلى
الەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مۇشەسى
(جالعاسى بار...)
