الماتىدا جاپىراقتار سارعايا باستاعان. كۇز كەلىپ، وقۋشىلار مەكتەپكە ورالۋدا. ال جاپونيادا بۇل مەزگىل مۇلدەم باسقاشا. بۇندا وقۋ جىلى كوكتەمدە، ءساۋىردىڭ 1-دە باستالعان. ءقازىر وقۋ جىلىنىڭ بەل ورتاسى. وسى ۋاقىتتا ءبىز ەلدىڭ كانساي ايماعىنداعى ايگىلى وساكا جەرىنە ساپار شەكتىك. ماقساتىمىز — سەننان ۋەزi، تادجيريچوۋ كەنتiنiڭ باستاۋىش مەكتەبiنە بارۋ.
1994 جىلى تەڭىزگە سونى تەحنولوگيامەن الەمدە بولماعان بىرەگەي اۋەجاي سالىنعان ەدى. اتاقتى كانساي اۋەجايىنا تاياۋ ورنالاسقان الاقانداي ارالداعى باستاۋىش مەكتەپتى كورۋگە قاتتى اسىقتىق. جاپون وقۋشىلارىنا قازاقستان تۋرالى اڭگىمەلەپ، قازاق بالالارىنىڭ سالەمىن جەتكىزۋ ءبىز ءۇشىن قۇرمەت.
تەڭىزدەگى اۋەجاي
اتاۋى ۇلى توبە، جۋان توبە دەگەن ماعىنا بەرەتiن وساكا قالاسى كۇنشىعىس ەلiنiڭ ەرتە زاماننان ساۋدا-ساتتىق ايلاعى، ەكونوميكالىق ورتالىعى بولعان. وساكا شاھارى ونىمەن اتتاس پرەفەكتۋرانىڭ عانا ەمەس، مەملەكەتتiڭ بۇكiل باتىس ءبولiگiن قامتيتىن كانساي دەپ اتالاتىن ايماقتىڭ دا باس قالاسى سانالادى. بۇگiنگi زاماندا دا وساكا ەلدiڭ ساۋدا-ساتتىق ورتالىعى رەتiندە بەلگiلi. وساكا سونداي-اق تەڭiزدەگi اۋەجايىمەن تانىمال. وساكادان 50 شاقىرىمدا ورنالاسقان كانساي اۋەجايىن سالۋعا جاڭاشا تەحنولوگيالىق ءادiستەر پايدالانىلدى. جاعالاۋدان باقانداي ەكi شاقىرىم قاشىقتىقتا، سۋ ءۇستiندە سالىنعان ايلاق تەڭiز تەرەڭiنەن 60 فۋت (1 فۋت — 30،48 سم) بيكتە.
جىلىنا حالىقارالىق جانە مەملەكەتiشiلiك 160 مىڭ رەيس قابىلدايتىن كانساي اۋەجايى دۇنيەجۇزiندەگi تەڭiزگە سالىنعان بiردەن-بiر ايلاق بولىپ تابىلادى. وعان قوسا، الەمدەگi ەڭ الىپ جاساندى ارال دا وسى ايلاق. جەر ءجۇزiندەگi ەڭ ۇزىن عيمارات تا كانساي اۋەجايىندا. الەمدەگi ەڭ ۇلكەن قوس قابات كوپiردi دە وسى «ارالدان» كورەمiز. كوپiر ارقىلى اۋەجاي مەن جاعالاۋ اراسىن ەلەكتر پويىز، اۆتوبۋس، تاكسي ءتارiزدi كولiك تۇرلەرi جالعاپ جاتىر. تەڭىزدەگى اۋەجايعا قۇرلىقتاعى ەڭ جاقىن ستانسا تادجيريچوۋ كەنتىندەگى رينكۋتاۋن ستانساسى. وساكاداعى بيiكتiكتiڭ بەلگiسiندەي بولعان اينالمالى دوڭگەلەك — كانرانشيا الەمدەگi ەڭ ۇلكەنi سانالادى. وساكا وكەاناريۋمىنىڭ ءدال جانىنداعى الىپ دوڭگەلەكتiڭ ديامەترi 100 مەتر. وسى دوڭگەلەككە وتىرىپ 112،5 مەترلiك بيiكتiكتەن شاھاردى تاماشالاۋعا بولادى. ال وساكاداعى ۋمەدا مۇناراسىنىڭ توبەسiندە ب ا ق ورنالاسقان. جەر بەتiنەن 170 مەتر بيiكتەگi بۇل باقتى ارالاپ ءجۇرiپ تومەندەگi وساكا شاھارىنان باستاپ الىستاعى اۆادجي ارالىنا دەيiنگi ايماقتى شولىپ شىعۋدىڭ ءوزi بiر عانيبەت!
الەمدەگi iسكەرلiك بايلانىستىڭ iس-قاعاز ءجۇزiندە بەكiگەن العاشقى قالاسى دا وسى وساكا. سەتونايكاي (Iشكi جاپون تەڭiزi) ايماعى وساكانىڭ ساۋدا-ساتتىق ورتالىعى بولۋىنا باستى نەگiز بولدى. سەكسەن سەگiز كوپiرiمەن بەلگiلi شاھاردى جاپوندار «سۋ اتاناسى» دەپ تە اتايدى. وساكانىڭ «اسپان استى اسحاناسى» دەپ اتالۋ سەبەبi، كوپتەگەن ۇلتتىق تاعامداردىڭ تاريحى وسى قالادان باستالادى. ۋمەدا (الحورى دالاسى) دەپ اتالاتىن جەر استىنان سالىنعان ءۇش قاباتتى ساۋدا كەنتi شاھاردىڭ ءسولتۇستiگiندە. بۇندا كۇنiنە 600 000 ادام ۇلتتىق اس ءمازiرiنەن ءدام تاتىپ، كەرەك دۇنيەسiن 200-دەن استام دۇكەننەن تاباتىن كورiنەدi.
وتىرىكتى جەك كورەتىن دەپۋتات
وساكا پرەفەكتۋراسىنىڭ ورتالىعى وساكا قالاسىنان شىعىپ، ەلەكتر پوەزبەن ساكاي، تاكايشي، يدزۋميوسۋ، تاداوكا، كيشيۆادا، كايدزۋكا سياقتى قالالاردان وتكەندە كولiك تادجيريچوۋ كەنتiنiڭ رينكۋتاۋن ستانساسىنا توقتايدى. دۇنيەجۇزiندەگi تەڭiز بەتiنە سالىنعان جالعىز ۇشاقتار ايلاعى — كانساي اۋەجايىنا ەڭ جاقىن كەنت تە وسى تادجيريچوۋ.
جاپون مەكتەبiنە كiرۋگە رۇقسات الۋ وڭاي بولمادى. كiم بولساڭ دا، تابالدىرىعىنان اتتاي المايسىڭ. ءتارتiپتiڭ قاتالدىعى سونشا، ساباق كەزiندە مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ءوزi سىنىپقا كiرۋگە حۇقىلى ەمەس. وزگە تۇرماق مەكتەپتiڭ ءوز قىزمەتكەرلەرi دە ساباق بارىسىندا سىنىپتىڭ ەسiگiن قاعىپ، مۇعالiمنiڭ مازاسىن المايدى. تادجيريچوۋ باستاۋىش مەكتەبىنە ءبىزدى جەرگىلىكتى پارلامەنت دەپۋتاتى ميوۋكاي كادزۋحيرا كوك ءتۇستى اۆتوكولىگىمەن جەتكىزىپ سالدى.
دەپۋتاتتىڭ ەكi ۇل، بiر قىزى بار. بالاسىنىڭ ۇلكەنi ستۋدەنت، ەكەۋi مەكتەپتە وقيدى ەكەن. كەلiنشەگi اسحانادا اسپاز. «جۇمىسباستى بولسام دا وتباسىما، ءاسiرەسە بالا تاربيەسiنە باسىم كوڭiل بولەمiن. بالالارىم وسكەندە كiشiپەيiل، مەيiرiمدi، ادال ازامات بولسا دەيمiن. «ساياسات ادامى ەڭ الدىمەن قانداي قاسيەتكە يە بولۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا ميوۋكاي سان «جان-دۇنيەسiنiڭ ادالدىعى قاجەت» دەپ، جاۋاپ بەردi. — جالپى ءوزiم ءوتiرiكتi جەك كورەمiن. ادامدارمەن ادال قاتىناستا بولعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمiن. مىقتىلىقتىڭ دا ءتۇر-تۇرi بار. ەڭ جاقسىسى قوعامعا، ياعني اينالاڭا ادال بولۋ».
قىزمەتiنەن قۋانىش تاباتىن دەپۋتات ءوزi سايلانعان ەلدi مەكەننiڭ كەز-كەلگەن ماسەلەسiنە سەلقوس قاراماۋدى بورىش سانايدى. حالىق قالاۋلىسى دەگەن اتقا لايىق قىزمەت ەتۋدi جاپون دەپۋتاتى پارىزىم دەپ بiلەدi.
جاپونيادا پارلامەنت دەپۋتاتتارى جەرiنiڭ شالعايلىعىنا قاراماستان اپتا سايىن توكيودان قوعامدىق كولiك شينكانسەنگە (سۋپەرجۇردەك پوەز) مiنiپ، ءوزi سايلانعان ايماققا بارىپ، حالىقپەن كەزدەسۋ وتكiزەدi. ميوۋكاي ساننىڭ جۇمىس جوسپارىندا دا تادجيريچوۋ كەنتiن ارالاپ، باستاۋىش مەكتەبiنە اپتا سايىن بارۋ مiندەتتi شارۋانىڭ بiرi. ميوۋكاي سان ەكەۋمiز تاڭعى ساعات 8 50 -دە باستاۋىش مەكتەپتىڭ قاقپاسىنان كىردىك.
جاپونيادا بالانى تازالىققا تيتتەي كۇنiنەن تاربيەلەيدi
دەپۋتات مىرزا كولiگiنەن ءتۇسiپ، كiشiپەيiل تۇردە ەسiك اشىپ، iلتيپات كورسەتتi. Iرگەدەگi مەكتەپكە جاياۋ بارۋعا بولسا دا شەنەۋنiكتiڭ قاراپايىم جۋرناليستi كولiگiمەن الىپ ءجۇرۋi اسا جوعارى مادەنيەتتiلiكتiڭ بەلگiسi دەپ بiلدiم.
مەكتەپ اۋلاسىندا بiزدi ەشكiم قارسى المادى. دەپۋتات كەلدi دەپ، مۇعالiمدەر ساپ تۇزەپ، قىزىل كiلەم توسەمەدi. ميوۋكاي سان ەكەۋمiز ساباق ۋاقىتىنداعى تىنىشتىقتى «بۇزىپ»، بiلiم ورداسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتادىق. دەپۋتات اياق كيiمiن بوساعادا قالدىرىپ، شكاپتان كوپ ءتاپiشكەنiڭ بiرiن الىپ كيدi. مەن كورگەنiمدi iستەدiم. جالپى سىرتتان كiرگەندە اياق كيiمدi اۋىزعى بولمەدە شەشۋ ءداستۇرلi جاپون ءۇيiنە عانا ەمەس، ۇلتتىق ستيلدەگi قوناقۇيلەرگە، اسحانا-مەيرامحانالارعا دا ورتاق تالاپ. جاپون مەكتەبiندەگi تازالىققا تاڭداي قاقپاي تۇرمايسىڭ. ءدالiزدi بويلاي قاز-قاتار قولجۋعىشتار، سابىننىڭ سان ءتۇرi، اۋىز شاياتىن سۇيىقتىق، سۇلگiلەر، ت.ب. سانيتارياعا قاجەت زاتتار تiزiلiپ تۇر. بiز بالالارمەن كەزدەسەردە ەشكiم تالاپ ەتپەسە دە بەتi-قولىمىزدى جۋدىق. مەن جاپونيانىڭ بارلىق قالالارىنداعى ستانسالار مەن مەكەمەلەردiڭ ءدالiزiنەن كورگەن دەزينفەكسيالايتىن سۇيىقتىق تادجيريچوۋ مەكتەبiندە دە تۇر ەكەن. جاپونيادا بالالار تازالىققا تيتتەي كۇنiنەن تاربيەلەنەدi.
ەڭ كوپ ساعات سانى مەملەكەتتiك تiل ءپانiنە ءبولiنگەن
2006 جىلى 100 جىلدىعىن اتاپ وتكەن بۇل مەكتەپتە بۇگiندە 559 بالا بiلiم الۋدا. باستاۋىش مەكتەپتە ءۇش جىل وقىعان سوڭ وقۋ التى جىلدىق ورتا مەكتەپتە جالعاسادى. جاپون مەكتەپتەرiندە ساباق تەك مەملەكەتتiك تiلدە جۇرەدi.
ميوۋكاي سان ەكەۋمiزدi كابينەتiندە قارسى العان مەكتەپ ديرەكتورى كيتاۋرا سان مۇعالiمدەردiڭ iس جوسپارىمەن، ساباق كەستەلەرiمەن، مەكتەپتەگi مادەني شارالار باعدارلاماسىمەن تانىستىردى. بۇل بiلiم ورداسىندا ەڭ كوپ ساعات سانى كوكۋگو (مەملەكەتتiك تiل) ءپانiنە ءبولiنگەن. بiرiنشi سىنىپ بالالارى بۇل ساباقتى اپتاسىنا 9 ساعات، جىلىنا 306 ساعات وقىسا، ماتەماتيكاعا 136 ساعات ءبولiنگەن. ەكiنشi سىنىپ بالالارى كوكۋگونى اپتاسىنا 9 ساعات، جىلىنا 315 ساعات وقيدى ەكەن. ال ماتەماتيكاعا جەتiسiنە 5 (جىلىنا 175 ساعات) ءبولiنگەن. شەت تiلi جالپى بiلiم بەرۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ورتا مەكتەپتە بەسiنشi سىنىپتان باستاپ ۇيرەتiلەدi. ونىڭ ءوزi دە اپتاسىنا 1 ساعات قانا! بۇل جاپون بالالارى اعىلشىن نەمەس باسقا دا شەت تiلدەرiن بiلمەي قالادى دەگەن ءسوز ەمەس. باستى ماسەلە ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قانىققان، انا تiلiندە ويلاپ، دۇنيەنi ءوز تiلiندە ءتۇيسiنەتiن ۇرپاق تاربيەلەۋدە بولسا كەرەك.
ادام بولۋدى ۇيرەتەتiن مەكتەپ
«تادجيريچوۋ باستاۋىش مەكتەبiنiڭ ۇرانى — «دجيريسۋ-يۋدجوۋ-كەنكوۋ» (ادام بولۋدى ءوزiڭ ويلا، اينالاڭا مەيiرiمدi بول، دەنساۋلىعىڭدى ساقتا). بۇل جاپون پەداگوگيكاسىنداعى چيتوكۋتاي ۇعىمىنان شىعىپ وتىر. بiزدiڭ جەكە تۇلعانى تاربيەلەۋدەگi باستى پرينسيپiمiز وسى» — دەدi، مەكتەپ باسشىسى كيتاۋرا سان. چيتوكۋتاي ۇعىمىن تالدايتىن بولساق، چي — سانا نەگiزi، بiلiم، ال توكۋ — رۋحاني، پاراسات نەگiزi بولسا، تاي — زات، پiشiن. بۇل ۇشەۋiنiڭ مەكەنi — باس، جۇرەك، دەنە.
بۇل مەكتەپتiڭ بالالارىنا ءار سارسەنبi، جۇما كۇندەرi سىنىپتا 10 مينۋت كiتاپ وقۋ مiندەتتەلگەن. «تاڭعى وقۋلار» دەپ اتالاتىن بۇل شارادان بولەك ءار بالا اپتاسىنا بiر مارتە مەكتەپ كiتاپحاناسىندا كوركەم ادبيەت وقيدى. بۇل ءجونiندە ديرەكتوردىڭ وقۋ iسi ءجونiندەگi ورىنباسارى كانمۋري سان اڭگiمەلەدi. بiرiنشi سىنىپتىڭ 2-شi توبىنا كiرiپ، ساباق بارىسىن باقىلادىق. سىنىپ جەتەكشiسi كۋماتاني مايۋكو ساننىڭ پەداگوگيكالىق شەبەرلiگiنە، ۇلتتىق تاربيە مەن جاڭا تەحنولوگيانى استاستىرا بiلەتiن بiلiمپازدىعىنا ءتانتi بولدىق. جاپونيادا بiرiنشi سىنىپ بالالارى ەگiستiك جۇمىسىنا ارالاسىپ، تابيعاتقا جيi شىعادى. تاريحي ورىندارعا، مۇراجايلارعا ەڭ كوپ باراتىندار دا وقۋشىلار. مەكتەپتە وتباسى جۇمىسىنا ارنالعان كابينەت جابدىقتالعان، 3 سىنىپ بالالارى «وتباسى تاربيەسi» دەگەن ءپاندi وسىندا وقيدى. ال «قاريالارعا قۇرمەت» دەپ اتالاتىن ساباق بارىسىندا بالالار اقساقالدارمەن جۇزدەسiپ، شارۋاسىنا قولعابىس تيگiزەدi. ەگiستiكتە وراق ورىپ، كەلساپپەن كۇرiش تۇيۋگە دە باستاۋىشتان باۋليدى.
قالالىق كiتاپحانالارعا دا وقۋشىلار كوپ بارادى. مىسالى، نارا ورتالىق كiتاپحاناسىندا ءبۇلدiرشiندەردiڭ كiتاپ وقۋىنا جايلى بولۋى ءۇشiن كورپەلەر توسەلگەن ارنايى بولمە جابدىقتالعان.
بiز مەكتەپتiڭ سپورت الاڭىنا شىققانىمىزدا قولدارىنا قىپ-قىزىل تاياقشا ۇستاپ، جۇگiرiپ جۇرگەن 3-4 سىنىپ وقۋشىلارىن كوردiك. بۇل — تاريحى كونەدەن باستالاتىن نارۋكو دەپ اتالاتىن اسپاپ. نارۋكونى كەزiندە سامۋرايلار قورعانىس رەتiندە قولدارىنا ۇستاپ جۇرگەن. بۇل جاي عانا قۇرال ەمەس، ريتۋالدىق ءمانi بار زات. ونىڭ شىرتىلداعان دىبىسىنان قۇس تا ۇركەدi، جىن-سايتان دا جولامايدى دەسەدi. بۇگiندە نارۋكو جاپون وقۋشىسىنىڭ دالاداعى دەنە شىنىقتىرۋ ساباعىندا قولىنا ۇستايتىن قۇرالىنا اينالعان.
شارافات جىلقىبايەۆا
وساكا
