ق ر ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ءسارىنجىپوۆتىڭ نازارىنا
ۇبت-نىڭ سۇراق كىتاپشاسىن جاتتاپ، اتا-انانىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا تىرىسىپ، تەستىلەۋ جاقىنداعان سايىن جۇرەگى ساعات تىلىمەن بىرگە سوعاتىن 11-سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنىڭ ءبىرى - مەنمىن. «اۆس»- نىڭ الەگى تەك بىزگە عانا ايان.
سىناق مەرزىمى اياڭداپ جەتىپ، اياعىنىڭ سىقىرى ەستىلگەن كەزدە بۇكىل رەسپۋبليكا سىلكىنەدى. تەلەديداردا قانشا كۇن قالعانىن ەسكەرتىپ، ونسىزدا كورەر تاڭدى كوزبەن اتىرىپ جۇرگەن وقۋشىلارعا قيامەتتەي سەزىندىرەدى. ۇبت-دان جاقسى ۇپاي جيناعاندى كىم جەك كورەدى؟ مەنىڭ دە ارمانىم سول. ويتكەنى، وتباسىمنىڭ مەنى كىم-كورىنگەننىڭ قۇلقىنىنا تەڭگە تىعىپ، جاقسىلارمەن جاقىن وقۋ ءۇشىن اقىلى وقۋعا ءتۇسىرىپ، قىرۋار اقشانى ءبىر ماعان شاشىپ وقىتاتىن جاعدايى جوق. مەنىڭ ءبىر عانا جولىم بار، ول -تەگىن وقۋعا ءتۇسۋ. ءيا، مەن سەكىلدى بارلىعى دا ارماندايدى. سول از باقىتتىلاردىڭ ىشىندە مەن دە بولسام ەكەن دەپ ىسكە كىرىسكەلى ايلار ءوتتى. قارا سوزدەن سىر ۇعىپ، ءومىر بويى قىزىعىپ ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن قازاق ادەبيەتى ءپانىن تاڭدادىم.
تەستىلەۋگە دايىندىق كەزىندە بارلىق ادەبيەتتى اقتارىپ شىقتىم. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم، سۇراقتى بىلاي قويعاندا، ادەبيەت وقۋلىقتارىنىڭ وزىندە ۇلى تۇلعالاردىڭ ومىرگە كەلگەن كەتكەن جىلدارىندا، تۋىلعان وڭىرلەرىندە كوپتەگەن قاتەلىكتەر بار. بۇل ەجەلدەن ورتاعا سالىنىپ جۇرگەن ماسەلە دەسە دە، ايتىلعان ءىس ايتىلعان ورنىندا قالىپ جاتىر. كىتاپتاعى قاتەلىكتەردىڭ كەسىرى وقۋشىلارعا ءتيىپ، بولاشاعىمىزعا بالتا شاپپاسىنا كىم كەپىل؟ ماسەلەن، «ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ»، جالىندى جىرمەن تولعانىپ، ەلى ءۇشىن وت كەشىپ، مۇز باسىپ،توڭ جارىپ وتكەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى. جالىندى اقىننىڭ جىرلارى العاش ورتالاۋعا قادام باسىپ،«انا ءتىلىن»، «ادەبيەتكە» الماستىرعان 5-سىنىپتان باستاپ وقۋشىلارعا ۇسىنىلادى. بالالاردىڭ ساناسىنا 1803 جىلى نارىنقۇمدا دۇنيەگە كەلگەن دەپ جاتتالادى. ءبىراق ولار 7-سىنىپقا بارعاندا 1804 جىلى تۋىلعان دەپ وقيتىنىن قايدان ءبىلسىن؟ سوندا ماحامبەت قاشان تۋىلعان؟ الدە ءوزىمىز قاشان تۋىلعان دەگىمىز كەلسە، سول ۋاقىتتا تۋىلا ما؟ تاعى دا ەلى ءۇشىن زارلاپ، ءتىلىن - ءبىز، ءسوزىن- كەستە ەتىپ، رەسەيدىڭ وتارشىلىعىنا قارسى وتتى جىرىن قارۋ ەتكەن دۋلات باباتاي ۇلى 6-سىنىپتىڭ وقۋلىعىندا 1802-1874 جىلدارى ءومىر سۇرگەن دەپ جۇرسە، 9،10-سىنىپتىڭ وقۋلىعىندا 1802-1871جىل دەپ جازىلعان. سوندا دۋلات باباتاي ۇلى ءۇش جىل بۇرىن قايتىس بولدى ما، الدە ءۇش جىل وتىرىك ءومىر ءسۇردى مە؟ ۇلىلاردىڭ تۋىلعانى جايىندا ەشقانداي مالىمەتتەر جازىلماعان دەسەك تە، قۇراستىرۋشىلار ءبىر شەشىمگە كەلىپ، ەكىۇشتى ويلارىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ، وقۋشىلاردى مۇنداي ءدۇدامالدىقتان قۇتقارسا.
سونىمەن قاتار، ادەبيەتىمىزگە تولاعاي مۇرا قالدىرعان جازۋشىلاردىڭ ءبىرى- ءابدىلدا تاجىبايەۆ. ەرتە زاماندا وتكەن عۇلامالاردان مۇمكىن قاتەلەسكەن شىعار، ال مىنا قىزىقتى قاراڭىز، ءابدىلدا بەرتىندە قايتىس بولدى. ءبىراق تۋعان جىلى ەمەس، قايتىس بولعان جىلىنان قاتەلىك كەتكەن. «اتامۇرا» باسپاسىنان باسىلعان 5-سىنىپتىڭ وقۋلىعىندا 1909-1995 جىلى دەپ جۇرسە، ۇقساس اتامۇرادان باسىلعان 7-سىنىپتىڭ ادەبيەتىندە 1909-1998 جىلى دەپ ءجۇر، قايسىسى شىن؟ ەرتەڭ ۇبت- دا قايسىسىن تاڭداعانىمىز ءجون؟ تولاعاي جازۋشىنىڭ ءومىرىن ويىنشىق ەتىپ، جىلدارىن تاۋشا كوشىرىپ جۇرگەن كىم؟
حالقىمىزدىڭ قاسقالارىنىڭ ءبىرى قاسىم امانجولوۆتىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى 5-سىنىپتىڭ ادەبيەتىندە 1911-1954 جىلدارى دەپ جۇرسە، 7-سىنىپتىڭ ادەبيەتىندە 1911-1955 جىلى دەپ جازىلعان. ءبىر جولى ۇبت سىناقشاسىندا وسى سۇراق ماعان كەلدى. مەن 1955 جىلدى تاڭدادىم. ءيا، ول دۇرىس بولىپ شىقتى، ەگەر وسى جاۋاپ دۇرىس بولسا، نەسىنە 5-سىنىپقا 1954 جىلى دەپ جازىلعان؟ 1954 جىلدى تاڭداعاندا قاتە بولىپ شىقسا، ءبىراق كىتاپتا سولاي جازىلىپ تۇرسا، شەگەرگەن ۇپايدى قايتادان قوسا ما؟ كوكەيىمىزدە كوپ سۇراق بار. جاۋاپ بەرەر ەشكىم جوق، بۇل ءىس «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» بولىپ قالاتىن سەكىلدى.
مەن قازاقپىن دەپ جۇباناتىن اقىنداردىڭ ءبىرى - جۇبان مولداعالييەۆ. ول كىسىنى وقىپ تا جۇبانا الماي ءجۇرمىز. 2005 – 2010 جىلى «اتامۇرادان» شىققان 5-سىنىپقا ارنالعان كىتاپتا 1920-1988 دەپ جۇرسە، 2007 جىلى «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان 11-سىنىپقا ارنالعان كىتاپتا 1920-1987 جىلى دەپ ءجۇر. قازىرگى جەر اتتارى مەن ەرتەدەگى جەر اتتارىنىڭ ءبىر جۇيەگە كەلمەۋى دە وقۋشىنى اداستىرادى. مىسالى: 2005-2010 جىلى «اتامۇرادان» باسىلعان 5-سىنىپتىڭ كىتابىندا جۇبان مولداعالييەۆتى باتىس قازاقستان وبلىسى سايقۇدىق دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن دەپ جازسا، 2007 جىلى مەكتەپ باسپاسىنان باسىلعان 11-سىنىپتىڭ كىتابىندا ورال وبلىسىنىڭ تايپاق اۋدانىنا قاراستى جىلاندى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلدى دەپ جازىلعان. كەڭەس وداعىنداعى اتاۋلار مەن قازىرگى اتاۋلاردىڭ قايسىسىن تاڭداۋ كەرەك ەكەندىگى دە ءبىر ماسەلە.
قازاققا ساۋات اشتىرىپ، ءارىپ جاساعان ناعىز عۇلاما -احمەت بايتۇرسىنوۆتى دا بۇل قاتە اينالىپ وتپەپتى. قازاعىمدى ماسا بولىپ شاعىپ وياتا السام دەپ ارمانداعان الىپ تۇلعانىڭ دا التىن قۇرساقتى انادان قاشان تۋىلىپ، قاشان قارا ورمان قازاعىن تاستاپ، قارا جەر قوينىنا ەنگەنى بەلگىسىز. بالكىم جازعاندارىنىڭ بىرىنىكى شىن شىعار. ءبىراق قايسىسى شىن؟ 2010 جىلى «اتامۇرادان» شىققان 5،6،7-سىنىپتىڭ ادەبيەتىندە 1873-1938 جىلدار دەسە، 2007 جىلعى «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان 11-سىنىپقا ارنالعان ادەبيەتتە 1872-1937 جىل دەپ بەرىلگەن.
ادەبيەتتەردە «مەكتەپ» باسپاسىندا باسىلعان وقۋلىق پەن «اتامۇرا» باسپاسىندا باسىلعان وقۋلىقتار كوبىنەسە بىر-بىرىنە قايشى كەلىپ جاتادى. قۇراستىرۋشىلار بىر-بىرىمەن اقىلداسىپ، ءبىر شەشىمگە كەلىپ، بىزگە ەڭ تياناقتى جاۋابىن ۇسىنىپ، اتامۇرامىزدى مەكتەپتەگى وقۋشىلارعا شىنايى تۇردە جەتكىزسە ەكەن. كولدەنەڭ كوك اتتى «قولىڭنان كەلسە قونشىڭنان باس» دەپ قالاعان ۋاقىتىندا قالاعانىنشا كىتاپ باسىپ شىعارا بەرسە، ءار داۋىردەگى ۇرپاق قازاقتىڭ دانالارىن ءار ءتۇرلى وقيتىن بولادى. قازاقستاندا بىركەلكى وقۋلىق جوق، ءبىرى- ەسكى، ءبىرى – جاڭا. ىشىندەگى ماتەريالدار ەسكىسىندە ءبىر ءتۇرلى،جاڭاسىندا ءبىر ءتۇرلى. ال وقيتىن وقۋشى بىرەۋ. سوندا دۇرىس جاۋاپتاردىڭ ىشىندەگى دۇرىس جاۋاپ قايسى؟
مەنىڭ بۇل ماقالانى جازۋداعى ماقساتىم احمەتتەي ەلىم،ءتىلىم دەگەن قايراتكەرلەردىڭ كوڭىلىنە ماسانىڭ شاققانىنداي اسەر ەتسە بولعانى. ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ارىستاردان كەڭەس وداعى كەسىپ جازار اقپارات قالدىرماسا دا، ءوزىمىز زەرتتەپ،شىندىقتىڭ كۇرەڭ قاسقاسىن ەرتتەپ، توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن جازاتىن كەز كەلدى. تاعدىرلاستارىم، ساباقتاستارىم ساپارلارىڭا ساتتىلىك تىلەيمىن!
بىرلەسبەك ساياگۇل
وسكەمەن قالالىق №33 ورتا مەكتەبىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى
