ۋكرايناداعى بولعان وقيعالاردىڭ ىشىندە ەڭ كۇردەلىسى دە، ءبىرجاقتى باعاعا يە بولماعانى دا «قىرىم اننەكسياسى». باۋىرلاس تاتار ۇلتىنىڭ وتانى بولىپ تابىلاتىن قىرىمنىڭ رەسەيگە ءوتۋى قانداي ماسەلەلەردى اشىپ كورسەتتى؟
بىرىنشىدەن، الەمنىڭ ءار ءتۇرلى بولىگىندە ورنالاسقان تۇركى ەلدەرىنىڭ اۋىز بىرلىگىنىڭ جوقتىعى. تۇرىك رەسپۋبليكاسى قىرىمنىڭ ۋكراينا قۇرامىندا قالۋىن قولداپ، رەسەيگە كۇش قولداندىرماۋعا تىرىستى. قازاقستان بولسا العاشىندا رەسەي اسكەرىنىڭ ۋكرايناعا كىرۋىنە قارسى ەكەندىگىن ايتىپ، كەيىننەن قىرىم تۇرعىندارىنىڭ تاڭداۋىنا تۇسىنىستىكپەن قارايتىندىعىن ايتتى. وزگە تۇركىتىلدەس ەلدەردەن ماردىمدى ەشتەڭە ەستىلمەدى تۇركيانىڭ بۇل ىنتاسى ۋكراينانىڭ ۋاقىت وتە كەلە فەدەرالدى مەملەكەتكە اينالۋى مەن قىرىمنىڭ وسى فەدەراسيا شەڭبەرىندە كەڭ دارەجەلى اۆتونومياعا قول جەتكىزۋ يدەياسىمەن بايلانىستى بولاتىن. ورتا عاسىرلاردان بەرى بۇل ەكى ەل مەن ۇلىستى تەرەڭ تاريح بايلانىستىرادى. قىرىم رەسەي قۇرامىنا كىرمەس بۇرىن وسمان يمپەرياسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى تاريحي فاكت. وسى تىعىز بايلانىسقا ارقا سۇيەي وتىرىپ قىرىم بىرتىندەپ تاۋەلسىز قىرىم تاتارلارىنىڭ مەملەكەتىنە اينالۋ مۇمكىندىگىنە يە بولار ەدى. ءدال بۇگىنگى كۇنى قىرىم ءۇشىن تاۋەلسىزدىك مۇمكىن ەمەس جوبالاردىڭ قاتارىندا بولدى. سەبەبى، ەل مەن جەردىڭ ەگەسى قىرىم تاتارلارىنىڭ قىرىمدا سانى از. ستالين زوبالاڭى زامانىندا «سەنىمسىز ۇلت» رەتىندە دەپورتاسياعا ۇشىراعان قىرىم تاتارلارى ءوز وتانىنا قاجەتتى مولشەردە قايتا كوشىپ كەلگەن جوق. ءتىپتى قىرىمنىڭ بولاشاعىنا بايلانىستى وتكەن رەفەرەندۋمدا تاتارلاردىڭ پىكىرى ەسكەرۋسىز قالدى. قىرىم تاتارلارىنىڭ وزدەرى رەسەي قۇرامىنا كىرۋگە قارسى ەكەندىگىن جاسىرمادى. شىنىندا رەسەي قۇرامىنا كىرىپ، كەيىن قانتوگىسسىز، وڭاي دەربەستىگىن العان ەلدەر جوقتىڭ قاسى.
قازاقستان ءوزىنىڭ باستى وداقتاسى رەسەيدى جوعالتىپ الماۋدى جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قولدايتىندىعىن كورسەتتى. سولتۇستىك كورشىمىزدىڭ ساياساتىن قولداۋ ءتىپتى ۋكراينا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان تۇسىنبەستىككە اكەلدى. رەسمي استانا بۇل جاعدايدا ۋكراينا مەملەكەتىنە قارسى ەشتەڭە كوزدەمەگەندىگىن ايتىپ اقتالۋعا ءماجبۇر بولدى.
ەكىنشىدەن، بۇگىنگى تۇركىتىلدەس ەلدەر ءبىر-بىرىنىڭ تاعدىرىنا بەيتاراپ، ءتىپتى سالعىرت قارايدى. مۇستافا كەمال اتاتۇرىك كەزىندە: «يمپەريالار ماڭگىلىك ءومىر سۇرمەيدى. ءبىزدىڭ سولتۇستىكتەگى كورشىمىز دە يمپەريا. تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا بولسا دا وندا ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىز بار جانە ولار ءبىر كۇنى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزەدى. ءبىز وسى ساتكە دايىندالىپ، ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا ات سالىسۋىمىز كەرەك»، - دەگەن ەكەن. نە دەگەن تۇرىكشىلدىك، نە دەگەن اعايىنشىلدىق؟!. ۇلتتىق مۇددەنى جالپى تۇرىكشىلدىك مۇددەمەن ۇشتاستىرا الۋشىلىق. كەڭەستەر وداعى دەگەن الپاۋىت يمپەريانىڭ ىدىراعانىنا 20 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. كەڭەستەر وداعىنان ءوز تاۋەلسىزدىگىن 5 تۇركىتىلدەس مەملەكەت الدى. تۇرىك رەسپۋبليكاسى بۇل ەلدەردى باۋىرلاس ەل رەتىندە ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مويىنداپ، ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتتى. وزگە ەلدەرمەن بايلانىس ورناتۋىنا كومەكتەستى.
بۇل ەلدەر ءوز تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن نىعايتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ءبىراق وسى جيىرما جىلدا ەشبىر تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەت ءوزىنىڭ باۋىرلاس تۇركىتىلدەس ەلىنە كومەك قولىن بەرمەدى. تۇركىتىلدەس ەلدەر وسى 5 مەملەكەتپەن اياقتالىپ قالعانداي وزگە الپاۋىت يمپەريالاردىڭ قۇرامىندا قالىپ قويعان باۋىرلاس ۇلتتار مەن ۇلىستارعا كومەك كورسەتۋ، ولاردىڭ دەربەس ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋىنا ىقپال ەتپەدى. جوعالىپ بارا جاتقان نوعاي، شور سەكىلدى ۇلىستارعا قولداۋ كورسەتۋ نەمەسە قىرىمنىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنا قارسىلىق ءبىلدىرۋ سەكىلدى باۋىرلاس ۇلتتاردى قولداۋ ساياساتىن نەگە جۇرگىزبەسكە؟ الدە مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ ايتقان سوزدەرى تەك تۇرىك رەسپۋبليكاسىنا قاتىستى ايتىلعان سوزدەر عانا ما؟ ولاي دەپ ويلايتىن بولساق، ءوزىمىزدى كەزىندە ەۋرازيا ماتەريگىندەگى ەڭ ءىرى مەملەكەت قۇرعان ەر تۇرىكتىڭ ميراسقورىمىز، ۇلى تۇرىك وركەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگىمىز دەپ قاراستىرا الامىز با؟ جوق. وندا ءبىزدىڭ مۇنداي مورالدى قۇقىعىمىز قالمايدى.
ءبىز بۇگىنگى كۇنى ايماقتىق، ءارى بەلگىلى دارەجەدە الەمدىك ساياساتقا ىقپال ەتە الاتىن جاعدايعا جەتتىك. ءبىراق بۇل جەتىستىگىمىز باياندى، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى قۋاتتى بولۋ ءۇشىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ءبىرىن-بىرى قولداۋى كەرەك سەكىلدى. الەم تاريحىنان باۋىرلاس ەلدەردىڭ كومەگىنىڭ قيىن قىستاۋ كەزەڭدە دەمەۋ بولعاندىعىن كورسەتەتىن فاكتىلەر جەتەرلىك. مىسالى: اراب-يزرايل سوعىسى ۋاقىتىندا بارلىق اراب ەلدەرىنىڭ بىرىگىپ مۇناي ەمبارگوسىن جاساۋى ءيزرايلدىڭ اگرەسسياسىن توقتاتتى، اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ اراسىنداعى ەرەكشە انگلو-ساكسوندىق اتلانتيكالىق قاتىناستار ءالى كۇنگە دەيىن اقش-تىڭ ۇلى دەرجاۆا رەتىندە قابىلدانۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى.
بۇل ارينە ءار مەملەكەتكە ءوز تاعدىرىنىڭ تىسىندا وزگە ۇلىس ءۇشىن قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ءبىراق كەز-كەلگەن ۇلت ءوز مۇددەسىن قورعاۋدا جاقىن باۋىرلارىنا ارقا سۇيەسە ءوز كوزدەگەندىگىنە جەتەرى ءسوزسىز.
شىڭعىس ەرگوبەك
