ءبىر قىزىق جاعداي بولىپ تۇر. جىل سايىن كۇزدە «ستارت» الاتىن ساياسي «سەزون» قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى بۇعان دەيىنگى ەرەجەلەرگە ەتەنە دەۋگە كەلمەيتىن وقيعالارمەن باستالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، سوڭعى بىرنەشە شاقىرىلىمىندا «قالتالى پارلامەنت»، «قۋىرشاق پارلامەنت» دەگەن ءتۇرلى جاعىمسىز اتاققا قالعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى (ءبارى ەمەس، ارينە) ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتۋدا. وتكەن جولى ۇكىمەت ساعاتىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بىشىمبايەۆتى ەلدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جينالىپ قالعان سىرتقى قارىزى مەن كۇن وتكەن سايىن ورتايىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قور ءۇشىن سىقپىرتىپ الدى. قاھارىنا مىنگەن قالاۋلىلار باسقا دا شەنەۋنىكتەردى ايايتىن ەمەس. دەپۋتاتتاردىڭ بۇل باتىلدىعىن ەل پالاتا ءتوراعالىعىنا نۇرلان ءنىعماتۋلليننىڭ كەلۋىمەن، كەلگەندە دە جاي كەلمەي، دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ سالماعىن ارتتىرۋ جونىندە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن الىپ كەلۋىمەن بايلانىستىرادى. قىزىق دەپ وتىرعانىمىز دا وسى ءنىعماتۋلليننىڭ اينالاسىندا بولىپ وتىر.
ەكى كۇن بۇرىن نۇرلان نىعماتۋللين ءماجىلىس جانىنان دەپۋتاتتىق ەتيكا جونىندەگى كەڭەس قۇرىلاتىنىن، ول كەڭەس ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىمەن بىرلەسىپ دەپۋتاتتىق ەتيكا ەرەجەلەرىن بۇزعان قالاۋلىلاردى جازالاۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەيتىنىن ايتتى. دەپۋتاتتىق «ستاجى» ءبىراز ارىپتەسىن جولدا قالدىراتىن قۋانىش سۇلتانوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن كەڭەسكە ساۋىتبەك ءابدىراحمانوۆ، قۇرالاي قاراكەن، ەۆگەنيي كوزلوۆ، ەكاتەرينا نيكيتينسكايا، شاۆحات وتەمىسوۆ، تۇرعىن سىزدىقوۆ ەنگەن. وسى جەتى دەپۋتات دە-يۋرە حالىق سايلاعان، دە-فاكتو پارتيالار ۇسىنعان ءتىزىم بويىنشا جايلى ورىنعا جايعاسقان وزگە ارىپتەستەرىنىڭ مالىمدەمەلەرىن ماي شاممەن قاراپ، دەپۋتاتتىق ساۋالدارىنا ساراپتاما جاساماق. پارلامەنت تورىندە دورەكىلىك پەن زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىندەي قىلىق تانىتقاندار جازالانباق. جازانى جۇزەگە اسىرۋعا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى دا ارالاساتىنىنا قاراعاندا ول جازا ءتىپتى، دەپۋتاتتى مانداتىنان ايىرۋعا دەيىن بارۋى مۇمكىن.
مىنە، ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ وسى باستاماسى الدەبىرەۋلەردىڭ شامىنا تيگەن سياقتى. كەشە «جاقسى» دەگەن ءبىر سايتتا «دەپۋتاتتىق ەتيكا» - جاڭا حيكايانىڭ باسى» دەگەن ماقالا جاريالاندى. ماقالادا زايروللا ۇلىنىڭ «زاڭى» سىنعا الىنادى. اۆتور ج. قۇسايىننىڭ ويىنشا، مۇنداي نورما ەنسە، قالاۋلىلاردىڭ ەل اماناتىن اقتارىپ، شىندىقتى شىرقىراتۋىنا زور كەدەرگى بولاتىن كورىنەدى. رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇكپىرىندە تەراكتىلەر جاسالىپ، پەدوفيلدەر قۇتىرىپ تۇرعان مىناداي ماڭىزدى ساتتە دەپۋتاتتار ەتيكا ساقتاپ وتىرىپ قالسا، كەش قالادى ەكەن دە، قوعامدى «شايپاۋ ايەلدىڭ قارعىسى» مەن «بيلىك باسپالداعىندا جولى بولماعان وكپەلى اعايلاردىڭ ناتيجەسىز ايعايى» شارلاپ كەتەدى ەكەن. ال، وسىندايدا، كوپتىڭ كوزىن اشىپ، اقيقاتتىڭ الداسپانى بولۋى ءتيىس دەپۋتات مىرزالار «اۋزىن بۋعان وگىزدەي ءلام دەۋدەن قالماق».
اۆتور بۇل ايتقاندارىنا ناقتى مىسال رەتىندە 2008 جىلى قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ دۇنيەدەن وتكەندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ جۇمىسىن ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىك جاريالاۋمەن باستاعانىن ايتادى. ءسويتىپ، دەپۋتاتتارىمىز ەشبىر مورالدىق تا، ساياسي دا ەتيكا تالاپتارىنا جالتاقتاماي، باۋىرلاس حالىقتىڭ ءبىرتۋار جازۋشىسىنا قۇرمەت رەتىندە ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىك جاريالاپ كەپ جىبەرىپتى. مىنە، ماسەلە قايدا جاتىر؟! ەگەر سول كەزدە ەتيكا دەپ ەجىكتەپ وتىرسا، دەپۋتاتتار كورشىگە كوڭىل ايتۋدان قالادى ەكەن. ماقالادا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولاتىن ءبىرقاتار شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەلى جاتقان مىنا تارتىپكە دەيىن دە بولعانى ايتىلادى.
«ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا ەكەن. ءقازىر پارلامەنتتە «دەپۋتاتتىق ەتيكا» دەيتىن ىشكى ءتارتىپ قۇرىلعان. ءبىز سايلاعان دەپۋتاتتىڭ قانداي دا بىرماسەلەگە قاتىستى ءوز بەتىنشە پىكىر بىلدىرۋگە، ساۋال جولداۋعا، ماسەلە كوتەرۋگە قۇقى جوق. ول ءۇشىن دەپۋتتاتىق ساۋال الدىن الا (1 نەمەسە 2 اپتا بۇرىن) سپيكەردىڭ توڭىرەگىندەگى سۇزگى-باقىلاۋعا جونەلتىلىپ، «نۇر وتان پارتياسىنىڭ يميدجىنە نۇقسان كەلمەيتىن» دەپ اتالاتىن پۋنكتتىڭ تۇسىندا پارشالانىپ بارىپ ماقۇلدانادى. ەگەر حالىق سايلاعان قالاۋلى اعاي (نەمەسە اپاي) بۇل «ەتيكادان» اتتاپ كەتەر بولسا، دەپۋتاتتى مانداتىنان ايىرۋعا دەيىنگى جازانىڭ ءتۇرى بار. ەندى الگى پروسەستىڭ ۇزاقتىعىنا نازار سالىڭىزشى. ءسىز بۇگىن بولعان جايتقا قاتىستى ماسەلە كوتەرۋ ءۇشىن، وتكەن اپتانىڭ باسىندا «كەزەككە تۇرۋىڭىز» كەرەك ەكەن. «ءسىز كەشىكتىڭىز، دەپۋتات مىرزا!». نونسەنس! وسىنداي قىلبۇراۋ، وسىنداي شەكتەن شىققان ءتارتىپ پەن باقىلاۋدان سوڭ، دەپۋتتاتتار تىم وتكىر ماسەلەگە بارۋدان قالعانداي. كۇن تارتىبىندەگى جانىپ تۇرعان پروبلەمالار ءبىزدىڭ دەپۋتات مىرزالاردى «اينالىپ وتۋگە» ءماجبۇر. كىم كوللەكتيۆتە جامان اتتى بولعىسى كەلەدى؟ كىم دەپۋتاتتىق مانداتتان قاپەلىمدە ايىرىلعىسى كەلەدى؟»، - دەگەن اۆتور بيلىك پارتياسىنىڭ ىشكى سىرىن دا اشىپ تاستاپتى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل دا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ (دەپۋتاتتارعا دا ءتان) ەتيكاسىنا تومپاق تىرلىك.
تۇسىنگەنىمىز، كوكتەمدەگى جەر داۋى شىققاندا جالعىز «حالىقتىق كوممۋنيست» ۆ. كوساريەۆتىڭ عانا كوسىلۋى، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە قاتىستى كەيبىر ماسەلەلەردە «اقجولدىقتاردىڭ» داۋسىنىڭ عانا قاتتىراق شىعىپ كەتىپ جۇرگەنى سودان ەكەن. كوپ دەپۋتاتتىڭ اۋزىن ءوز توركىنى - «نۇر وتان» جاۋىپ كەلىپتى. ال، مىنا ن. نىعماتۋللين مەن ب. يماشيەۆتىڭ ەتيكا جونىندەگى كەڭەسى ونسىز دا ىشتەن تىنىپ جۇرگەن قالاۋلىلار ءۇشىن تامۇقتىڭ تاپ ءوزى بولماق-مىس.
ەندى وسى دەپۋتاتتاردى ەتيكا نورماسىنىڭ كومەگىمەن «تەزگە سالۋدىڭ» جاڭا جۇيەسى كىمگە جاقپاي قالۋى مۇمكىن؟ ارينە، سول دەپۋتاتتاردىڭ وزىنە. ويتكەنى، بۇل جەردە جاپا شەگەتىن، جازالاناتىن، ءتىپتى، مانداتىنان ايىرىلاتىن دەپۋتاتتاردىڭ ءوزى. وندا دا سول باس پارتيانىڭ فراكسيا مۇشەلەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ولاي دەيتىنىمىز، «دەموكراتيا دەكوراسياسى» ءۇشىن سايلانعان «اق جول» مەن قحكپ-نىڭ 14 دەپۋتاتىن، اسسامبلەيادان بارعان 9 قالاۋلىنى ماجىلىستەن قۋۋعا ەشكىم دە مۇددەلى ەمەس. سىلكىلەسە سول «نۇر وتاننىڭ» 84 دەپۋتاتىن سىلكىلەيدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل پارتيانىڭ سايلاۋالدى تىزىمىندە 127 ۇمىتكەردىڭ ەسىمى بولعان. ماجىلىسكە ماڭايلاي الماي قالعان رەزەرۆتەگى 43 كانديداتتىڭ شاقىرىلىم سوڭىنا دەيىن پارلامەنت پارتاسىنا ءبىر وتىرىپ كەتۋدەن دامەسى جوق دەي المايسىز.
بۇل ماقالانى ن. نىعماتۋللينگە نارازىلىق دەپ باعالاۋىمىزعا سەبەپ بولعان تاعى ءبىر ءجايت – پالاتا سپيكەرىنىڭ ونداعى جۇمىس توپتارىنا قوعامدىق بەلسەندىلەردى كوپتەپ تارتىپ، تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ، تەرىس ءدىني اعىمدارمەن كۇرەس شارالارىنا قوعامنان كومەك سۇراۋى. وسىعان دەيىن تۇتاستاي ساياسي جۇيەنى اشىق سىناپ كەلگەن ساياساتكەرلەر و. جاندوسوۆ، ز. باتتالوۆا مەن قۇقىققورعاۋشى ە. جوۆتيستەن باسقا پارلامەنتتەگى جۇمىسشى توپتارىنا تاۋەلسىز ساياساتتانۋشى ا. سارىم، راديكالدى ءدىني اعىمداردىڭ ساياسي مۇددەلەرىن اشكەرەلەپ جۇرگەن ءدىنتانۋشى ق. جولدىباي ۇلىنىڭ كىرگەنى قارالىپ جاتقان زاڭ جوبالارىنا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارتىپ، بىزدە پارلامەنت دەگەن دە ورگان بار ەكەنىن ەلدىڭ ەسىنە ءتۇسىرىپ وتىر. قاشانعى دەپۋتاتتىڭ جۇمىسىن بەلسەندىلەر اتقارىپ، ايلىعىن باسقالار الا بەرەدى؟ بالكىم، كوزگە ءتۇسىپ، سالماقتى وي ايتقان سول ساراپشىلاردىڭ دا قاتارىنان بىر-ەكەۋىن دەپۋتات ەتۋ كەرەك بولاتىن شىعار...
مىنە، ساياسي قولدانىسقا «دەپۋتات ەتيكاسى» دەگەن ۇعىمدى ەنگىزگەلى وتىرعان باستاماعا قارسىلىق تۋۋىنا سەبەپ بولدى دەيتىندەي بولجامدار – وسىلار. ايتپەسە، ماجىلىستەن س. ءابدىلدين، ا. ايتالى، ت. توقتاسىنوۆ، س. ءابدىراحمانوۆ كەتكەننەن كەيىن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي باتىل مالىمدەمەلەر جاساعانىن كورە المادىق. ەتيكاعا سىيمايتىنداي باس جارىپ، كوز شىعارعاندار دا بولمادى. ال، جاقىندا عانا «قازاقتا مەملەكەت بولماعان» دەپ قويىپ قالعان ق. سۇلتانوۆتىڭ قىلىعىن ادەپسىزدىك دەسە، ونى ەتيكا جونىندەگى كەڭەسكە باسشى ەتىپ قويماس ەدى. «جەرگە نەگە دارەت سىندىرىپ جۇرسىڭدەر؟» دەپ شۋ شىعارعان ب. تىلەۋحاندى مەڭزەسە، ول كىسى ونى پارلامەنت عيماراتىنان تىس جەردە ايتتى. دەمەك، ەش قالاۋلىنىڭ ادەپسىزدىگىمنەن ابىگەرگە تۇسەم-اۋ دەپ قاۋىپتەنۋىنە نەگىز جوق. سوعان قاراعاندا قاتاڭ تالاپقا قارسى شىعۋشىلاردى الاڭداتىپ وتىرعان ءسوز بوستاندىعى ەمەس، باسقا ماسەلە سياقتى.
دارحان مۇقانتەگى
