ءاربىر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق مەيرامى، ياعني سول ەل يەسىن ۇلىقتايتىن مەرەكەسىنىڭ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. الەمدەگى ءوزىن سىيلايتىن ءاربىر مەملەكەتتە ۇلتتىق مەيرام بار. ال، ءبىزدىڭ ەلدە كەرىسىنشە، ۇلتتىق مەرەكە بولماسا دا، وزگە ۇلتتاردىڭ بىرلىگىنە ارنالعان مەيرام بار. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ساياساتتانۋشى، "ۇلت تاعدىرى" قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى دوس كوشىم وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر تۋرالى بىلاي دەدى:
مەن «تيتۋلدىق ۇلت» دەگەندى ونشا قۇپتامايمىن دا، قولدانبايمىن دا. ءبىر ءتۇرلى كەلەمەجدەپ تۇرعانداي ما، ءبىزدى بولەك قويا ما، ءوزىم ونشا تۇسىنبەيمىن. قازاق – وسى مەملەكەتتىڭ يەسى، ءبىراق، ازاماتتىق قۇقىق جونىنەن ءبىز ءبارىمىز تەڭبىز. ەگەر، ءبىز دەموكراتيالىق ەل بولاتىن بولساق، قازاقتارعا ەشقانداي ەرەكشە قۇقىق بەرىلمەيدى. وندا ادىلەتتى، دەموكراتيالى قوعام قۇرمايمىز. تەك قازاقتىڭ مادەنيەتىن، ءتىلىن كوتەرۋ قازاق مەملەكەتى ەكەندىگىنىڭ كورسەتكىشى بولماق. ال، تەك قازاق بولعانى ءۇشىن ارتىقشىلىق، جەڭىلدىك بەرىلۋىنە مەن قارسىمىن.
الەمدەگى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر فرانسيا، گەرمانيا، يتاليا بولسىن ءوز ازاماتتارىنا ەشقانداي ارتىقشىلىق جاسامايدى. تەك، ول حالىقتار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمەن الدىڭعى قاتارعا شىعادى. مىسالى، ەلىمىزدە قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بارلىق جەردە قولدانىلاتىن بولسا، قازاقشا شالا-شارپى بىلەتىن ازاماتتار ەكىنشى ورىنعا شەتتەلەدى. مۇندا تىلدىك الالاۋ ەمەس، كەرىسىنشە ءبارىن تەڭەستىرە تۇسەدى. ءماسەلەن، فرانسيانى الايىق، فرانسۋز ءتىلىءنىڭ ءتورت دەڭگەيىن (ا،ۆ،س،د ) بىلگەن ادام فرانسيانىڭ كەز كەلگەن جوو-نا تۇسە الادى. ەگەر، س دەڭگەيىن مەڭگەرمەسە، وقۋعا تۇسە المايدى. مۇندا، ماسەلە فرانسۋز حالقىن جوعارى كوتەرۋدە ەمەس، ءدال سونداي فرانسۋز ءتىلىن س دارەجەسىندە بىلگەن كەز-كەلگەن ماروككالىق، الجيرلىق ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسە الادى. ءدال سول سەكىلدى، مەملەكەت يەسىنىڭ مادەنيەتتىك، تىلدىك، دىندىك ەرەكشەلىكتەرى وزىنەن-وزى كوتەرىلۋى ءتيىس. ارينە، قۇقىقتىق مەملەكەت بولعاننان سوڭ مۇنىڭ بارلىعىن زاڭداستىرۋ قاجەت.
ەكىنشى ماسەلە، پوليەتنيكالىق، مونوەتنيكالىق دەگەندى قاراستىرىپ كوردىم. كەيبىر مالىمەتتەردە نەگىزگى ۇلت حالىقتىڭ 70-80 پايىزىن قۇراسا مونوۇلتتىق بولىپ سانالادى ەكەن. ال، شەتەلدەردە مۇنداي نارسە جوق. بۇل ءبىزدىڭ السىزدىگىمىزدەن شىعىپ وتىرعان ماسەلە. قازاق مىنانى ۇمىتپاۋى كەرەك: ءبىز 5% بولساق تا قازاق مەملەكەتى بولىپ قالامىز. بۇل قازاقتىڭ جەرى، قازاقتىڭ تاريحى، قازاقتىڭ ءتىلى وسى مەملەكەتتە قولدانىلادى، قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىنى دامىپ، وعان مەملەكەت جاعداي جاساۋ كەرەك دەگەن سەكىلدى نارسەنىڭ ءبارى بولۋى كەرەك. سوعان قاراماي، باسقا ۇلتتاردى ەش ۋاقىتتا كەۋدەسىنەن يتەرۋدىڭ كەرەگى جوق. ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ ءتىلىن، مادەنيەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىگى بولۋى ءتيىس. قالتالى ازاماتتار مەكتەپ، كينوتەاتر سالسىن، گازەت شىعارسىن ت.ب. بىزدەگى ءبىر كەمشىلىك، كەيبىر تۇستاردا بيلىك مەملەكەتتىك ءتىل قۇلدىراپ بارا جاتقاندا، كومەكتەسۋدىڭ ورنىنا، باسقا تىلدەرگە كومەكتەسەدى. دەموكراتيالىق ەلدەردە شەكتەۋ قويمايدى، كارىستەر ءوز تەاترلارىن اشاتىن بولسا، وعان قارسى بولا المايمىز. بىزدە كەڭەس ۇكىمەتىندەگىدەي دوستىق لابوراتورياسى سەكىلدى. مىسالى، وقو، سارىاعاشتا تاجىكتىڭ ەكى مەكتەبى بار، الايدا، ەكەۋى دە جابىلۋى مۇمكىن. مەكتەپ باسشىسى تاشبولاتوۆتىڭ ايتۋىنشا، مەكتەپتىڭ بولاشاعى جوق. سەبەبى، تاجىكشە ەشكىم وقىعىسى كەلمەيدى. كوپ بولسا تاجىكستانعا وقۋعا كۆوتا بەرىلەدى. ال، ولاردىڭ ول جاققا بارعىسى كەلمەيدى، سەبەبى ول جاقتىڭ ورتاشا جالاقىسى 14-15 دوللار. ال، قازاقشا وقىسا قىزمەت ىستەيدى،وسەدى، سوندىقتان ولارعا تاجىك ءتىلىن وقىعاندا نە پايدا؟ ءبىراق، جەرگىلىكتى باسشىلار مەكتەپتى كورسەتكىش ەسەبىندە ءبارىبىر ۇستاپ وتىر. مىنە، وسىنداي جاساندىلىق بولماۋى كەرەك.
قىسقاسى، باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن ءبىزدىڭ ازاماتتىق قۇقىعىمىز تەڭ ساقتالۋى ءتيىس. ءبىراق، قازاقستان مەملەكەتىنىڭ بارلىق شارتتارى ۇلتتىق اتريبۋتتار نەگىزىندە قىزمەت ىستەۋى قاجەت. ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ وزىندىك شارتتارى بار.
ول شارتتاردىڭ كەيبىرىنە توقتالىپ وتەيىن. ۇلتتىق مەملەكەتتە ۇلتتىق مەيرام بولۋى كەرەك. مىسالى، فرانسۋز حالقىنىڭ تاريحي مەيرامى – باستيليانى الۋ. فرانسيا مەملەكەتتىك قۇرىپ جاتقان تۇستا، ول تاۋەلسىزدىك مەيرامى بولىپ بەكىتىلدى. فرانسياداعى باسقا ۇلتتاردىڭ بارلىعى وسى مەيرامدى تويلايدى. ال، قازاقتا ءبىر ۇلتتىق مەيرام بار ما؟ ءبىز وسى ماسەلەنى بىرنەشە رەت كوتەردىك، ەڭ بولماسا قارالى كۇندى نەمەسە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ەرلەردىڭ كۇنى دەگەن سەكىلدى مەيرامداردى ەنگىزۋدى ۇسىندىق. قىرعىزداردىڭ ءوزى 1916 جىلعى كوتەرىلىستى مەيرام ەتۋدى ماسەلە ەتىپ قويدى. ۇلتتىق مەيرام – مەملەكەتتىڭ بۇل مىزعىماس ءبىر شارتى ەكەنىن ۇمىتپايىق. ەكىنشىدەن، ۇلتتىڭ بەلگىلى ادامدارىنىڭ اتىنداعى سىيلىقتار، وردەندەر، ماراپاتتاردىڭ جوقتىعى. مىسالى، رەسەيدە لومونوسوۆ اتىنداعى وردەن، اسكەريلەرگە بەرىلەتىن نيەۆسكيي، ۋشاكوۆ اتىنداعى وردەن، ت.ب. كەتە بەرەدى. نەگە مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرگە ابىلايدىڭ، ابايدىڭ اتىنداعى وردەندەر بەرىلمەسكە؟ نەگە اسكەري بولىمدەرگە قازاقتىڭ باتىرلارىنىڭ اتى بەرىلمەيدى؟ اسكەريلەر: «مەن كەنەسارى اتىنداعى پولكتە قىزمەت ەتتىم، اسكەري بورىشىمدى وتەدىم» دەسە قانداي تاماشا؟! وسى تاقىرىپتى قوزعاپ ءۇش باتىردىڭ اتىن وتكىزىپ ۇلگەردىك، ودان ارعىسىنا شامامىز كەلمەدى. سوندىقتان، ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ شارتتارى ورىندالسا، ۇلتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وزىنەن ءوزى بەلگىلى ءبىر جاقسى، تابيعي تۇردەگى دوستاستىققا كەلەدى.
