قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسى تاۋەلسىز ەگەمەندى مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول سالىپ، رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن بەكىتتى، - دەپ حابارلايدى Qamshy.kz e-history.kz سايتىنا سىلتەمە جاساپ.

ءدال سول كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ زاماناۋي بەينەسى بەلگىلەندى – سەبەبى ءبىز ون بەس جىل بويى 1995 جىلعى رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى بويىنشا تۇرىپ جاتىرمىز. قازاقستان تاريحىندا العاش رەت حالىق جالپىعا ورتاق رەفەرەندۋمدا مەملەكەتتىك اتا زاڭىن ءوزى قابىلدادى. جاڭا كونستيتۋسيانى قابىلداۋ ءۇردىسى ونىڭ جوباسىن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ ءۇردىسىن قامتىدى. ول ءبىر اي بويى  - 30 ماۋسىمنان 30 شىلدەگە دەيىن ءوتتى. اتا زاڭنىڭ جوباسىن تالقىلاۋدا قوعامنىڭ بەلسەندىلىگى وتە جوعارى بولدى، بۇعان جوبانىڭ ۇجىمدىق تالقىلاۋىنىڭ سانى كۋا. جوباعا تۇزەتۋلەر بويىنشا ۇسىنىستاردى ازاماتتار، ۇجىمدار، تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جينالىستار، قوعامدىق بىرلەستىكتەر ەنگىزدى. جالپى 30 مىڭ ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋ ەنگىزىلدى. ولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا كونستيتۋسيانىڭ 55 بابىنا 1100 تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. كونستيتۋسيانى وسى تەتىك بويىنشا قابىلداۋ، ياعني بۇكىل قوعاممەن تالقىلاۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ مادەني جانە تاريحي داستۇرلەرىنىڭ بەينەلەۋ ءپىشىنى بولىپ تابىلادى. بۇكىلحالىقتىق جينالىستىڭ ءداستۇرى – كوشپەندى دەموكراتيانىڭ وزىندىك ەلەمەنتى، وندا ءار ادامنىڭ ءسوزى بەدەلدى بولىپ، بارلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ سوڭعى شەشىمىنە اسەر ەتكەن. حالىقتىڭ ويىن بىلدىرۋدەگى وسى فورمانى قولدانۋ سول كەزدە قازىرگى ساياسي ينستيتۋتتار ءداستۇرىنىڭ دامىماۋىن، ولاردىڭ قىزمەت ەتۋ نورمالارىنىڭ ازىرلەنبەۋىن، شامالى ساياسي قاتىسۋشىلىق پەن ساياسي وي-سانانىڭ ەنجارلىعىن ءتۇسىندىردى. وسىنداي جاعدايدا رەفەرەندۋم حالىقتىڭ كوزقاراسىن ەسەپتەۋدە ەڭ قولايلى جانە دە سەنىمدى تەتىك بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتەن، بۇگىن ءبىز ءوزىمىز قابىلداعان زاڭدار بويىنشا ون بەس جىل تۇرىپ كەلەمىز دەپ ايتۋعا بولادى.

1995 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندە ءبىرىنشى ورىنعا پرەزيدەنتتى قويدى. وسىمەن رەسپۋبليكادا باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك فورماسىن بەكىتۋ تۋرالى كونستيتۋسيالىق ەرەجە بەلگىلەنگەن. باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك فورماسى وبەكتيۆتى فاكتىلەرمەن قابىلداندى. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازكسر پرەزيدەنتىمەن ۇسىنىلعان اتقارۋشى بيلىك باعىتى مەن جوعارعى كەڭەس اتىنان زاڭ شىعارۋشى بيلىك اراسىندا قاراما-قايشىلىق تۋدى. مەملەكەت وزىندىك «ارالىق» سيپاتتا بولىپ، كەڭەس تيپتەگى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا اتاندى. بۇل قوعامنىڭ ساياسي نەگىزىنىڭ حالىقپەن سايلاناتىن بيلىك ورگاندارى – كەڭەستەر (جوعارعى كەڭەس جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيلەردەگى كەڭەستەر) جانە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ باقىلاۋىمەن بيلىكتىڭ وزىندىك ۆەرتيكالىن  قالىپتاستىرعان، پرەزيدەنت اراسىندا ءبولىنۋىن جانە جىككە ءبولىنۋىن بىلدىرەدى. قوعامنىڭ، مەملەكەتتىڭ بۇكىل الەۋمەتتىك ءبازيسىن قاتال سارالاۋىنىڭ جاعىمسىز تاجىريبەسى رەتىندە ۇستامدىلىق جانە قاراما-قارسىلىق جۇيەسى بولماۋىنىڭ سالدارى ەدى. كەڭەس جانە پرەزيدەنت اراسىنداعى ايقىن بولعان قاراما-قارسىلىق 1993 جىلعى قازان ايىندا رەسەي فەدەراسياسىندا ورىن الدى، وندا جوعارعى كەڭەس رەسەي پرەزيدەنتىنە سەنىمسىزدىك جانە لاۋازىمىن جويۋ ارقىلى تولىق بيلىگىن قايتارىپ العىسى كەلگەن.

وسىعان ۇقساس ەرەجە 1993 جىلعى قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستاننىڭ كونستيتۋسياسىندا بەكىتىلگەن. ءدال سول دەپۋتاتتار كەڭەسى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ جاڭعىرتۋ قارقىنىن باياۋلاتىپ، ەكونوميكانىڭ ەسكىرگەن قۇرىلىمىن توقتاتۋعا اشىق بارىپ، ۇدەمەلى دامۋدىڭ تەجەگىشى بولدى. اقىرىندا زاڭدى جانە ساياسي سيپاتتاعى سەبەپتەردىڭ كەشەنى بارلىق دەڭگەيلەر ءۇشىن وكىلدىك كەڭەس جۇيەسىنىڭ قىسقارتىلۋىنا اكەلدى. الايدا بۇل رەسپۋبليكاداعى دەموكراتيانىڭ وكىلدىك ۇلگىسىنەن باس تارتۋدى بىلدىرگەن جوق. وسى كەزەڭدە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتى بۇرىن-سوڭدى بولماعانداي قاۋىرت جانە مازمۇندى بولدى. جوعارعى كەڭەستىڭ وكىلدىگى توقتاتىلعان سوڭ، جانە پرەزيدەنتكە زاڭ شىعارۋشىلىق ورگاننىڭ كەيبىر وكىلەتتىگىن بەرگەن سوڭ، ەلباسى پارلامەنت بولماعان كەزدە وزىنە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگىن ارتقان. كەيىن ن.نازاربايەۆ جازعانداي: «وسى كەزەڭ ىشىندە الدىمەن ەلدەگى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ قارقىنىن تەزدەتە الۋعا جاردەم جاساعان جانە دامۋ باعىتىن ناقتى انىقتاي الاتىن، مەملەكەتتىڭ تىرشىلىك ارەكەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا زاڭ كۇشى بار پرەزيدەنتتىڭ شامامەن العاندا 140 جارعىسى شىعارىلعان.

سول كەزدە پرەزيدەنتتىڭ «جەر تۋرالى»، «جەرقويناۋى جانە جەرقويناۋىنپايدالانۋتۋرالى»، «مۇناي تۋرالى»، «شەتەل ينۆەستيسيالارى تۋرالى» جانە ت.ب. جارعىلار شىعارىلعان. ءوز يدەولوگياسى بويىنشا نارىقتىڭ زاڭدار ەكونوميكانىڭ رەفورمالاۋىن ايتارلىقتاي جىلدامداتۋىنا مۇمكىندىك بەردى» (1). سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك قۇرىلىم ماسەلەلەرىنە  بايلانىستى زاڭدار قابىلداندى، بۇل باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك جۇيەسىنىڭ ورناتىلۋىنداعى اتقاراتىن ماڭىزى زور بولعان. سونىمەن، كەڭەستەن كەيىنگى قىزمەت ەتۋ جاعدايىنداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت وبەكتيۆتى ءمان-جاي جانە دە جاس تاۋەلسىز مەملەكەت يگىلىگىنە جەتەكشى ساياسي سۋبەكت رولىندە بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ نەگىزگى سيپاتتاماسى رەتىندە كونستيتۋسيانىڭ 40-بابى بولادى، ول مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇيەسىندە پرەزيدەنتتىڭ ورنىن بەلگىلەيدى. كورسەتىلگەن باپقا سايكەس، پرەزيدەنت ەلباسى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت اتىنان ەل ىشىندە دە، حالىقارالىق قاتىناستا دا مەملەكەتتىڭ وكىلدىگى دەربەستەندىرىلەدى. ءبىر مەزگىلدە پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسى بولىپ تانىلادى. زاڭ شىعارۋشىنىڭ ويى بويىنشا، وسىنداي سيپاتتاما، ول بيلىكتىڭ بىردە-بىر تارماعىنا جاتپايدى جانە دە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى جۇيەسىندە ەرەكشە ورىن الاتىنىن بىلدىرەدى. پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە جاعدايىن ءتۇسىنىپ، كونستيتۋسيا بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتi مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلiسiپ جۇمىس iستەۋiن جانە وكiمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiگiن قامتاماسىز ەتەدi. وسى جەردە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قازاقستاندىق مودەلى فرانسۋز مودەلىنە ۇقساس: ەلباسى اربيتراجدىق فۋنكسيانى جانە ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن ۇيىمداستىراتىن فۋنكسيانى ورىنداپ، بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىندا تۇرادى. بيلىكتەردى ءبولىسۋ قاعيداتىنا بايلانىستى،  بيلiكتiڭ ءاربىر تارماعىنا ءوز فۋنكسيالارىن دەربەس جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى جانە جەتكىلىكتى وكىلەتتىك بەرىلگەن. وسى رەتتە پرەزيدەنت زاڭداردى تەك شەكتەلگەن مەرزىمگە پارلامەنتپەن وكىلەتتىك بەرىلگەن جاعدايدا قابىلداي الادى. سوت بيلىگىنە كەلەتىن بولساق، پرەزيدەنت، ونى قالىپتاستىرۋ بويىنشا شەشۋشى وكىلەتتىككە يە بولا تۇرا، تورەلىك ەتكەندە ارالاسۋعا قۇقىعى جوق. سونىمەن قاتار، اتقارۋشى بيلىككە قاتىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگى اناعۇرلىم كوپ، بۇل دۇرىس، سەبەبى بىرىنشىدەن، پرەزيدەنت مارتەبەسى بويىنشا اتقارۋشى بيلىككە، ونى 1993 جىلعى كونستيتۋسيا بويىنشا باسقارماسا دا، جاقىن؛ ەكىنشىدەن، ۇكىمەت، اتقارۋشى بيلىكتى جۇزەگە اسىرىپ جانە اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇيەسىن باسقارىپ، ەلباسى الدىندا ءوز قىزمەتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتە بولادى. پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنىڭ اۋقىمدىعى بويىنشا پرەزيدەنتتىك ءينستيتۋتتىڭ امەريكاندىق مودەلىمەن ايتارلىقتاي ۇقساستىق بايقالادى. سونىمەن قاتار، كەيبىر وتانداستىق ساراپشىلىر، قازاقستاندىق مودەلدى امەريكاندىق جانە فرانسۋز مودەلىمەن سالىستىرىپ، كەرىسىنشە، «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قۇزىرەتى ءبىرشاما كەڭ» ەكەندىگى تۋرالى ايتقان، بۇل قازاقستاندىق ساياسي جۇيەنىڭ كەيبىر «اۆتوريتاريزمدىگى» تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن، ونىڭ قالىپتاسۋ بارىسىنداعى جاعدايلاردى ەسەپكە الىپ، كورسەتىلگەن «اۆتوريتاريزم» امالسىز شارا ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك، سەبەبى ترانزيتتىك كەزەڭدە تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت ەدى. سونىمەن قاتار، ول تيىمدىلىكتىڭ ايتارلىقتاي جوعارى دارەجەسىن كورسەتتى جانە دە كوپ جاعدايلاردا ەلدى 90-جىلدارى بولعان داعدارىستان شىعارۋعا سەبەپ بولدى (2).

جالپى، 2007 جىلعى كونستيتۋسيالىق رەفورماعا دەيىن «سۋپەرپرەزيدەنتتىك رەجيمدەردىڭ» لاتينوامەريكاندىق مودەلىمەن ۇقساستىعى تۋرالى ايتۋعا بولار ەدى. بۇدان باسقا، ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا (پولشا، سلوۆاكيا، رۋمىنيا، سەربيا، چەرنوگوريا، بولگاريا) ەلدەرى مودەلدەرىمەن ءبىرقاتار ورتاق بەلگىلەردى انىقتاۋعا بولادى: - پرەزيدەنت ابسوليۋتتىك كوپشىلىك ەكى تۋرلىق جۇيەسى بويىنشا حالىقپەن سايلانادى؛ - پرەزيدەنت اتقارۋشى بيلىك وكىلەتتىلىگىنىڭ ءبىر بولىگىن جۇزەگە اسىرادى، ۇلتتىق بانك جانە پروكۋراتۋرا باسشىلارىن، سوت كورپۋسىن تاعايىندايدى نەمەسە بەكىتۋگە ۇسىنادى؛ - پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتتى مەرزىمىنەن بۇرىن تاراتۋعا قۇقىعى بار، ءبىراق ونىڭ شارتى قاتال ەسكەرتىلگەن؛ - مەملەكەت باسشىسىنىڭ لاۋازىمىن ءبىر تۇلعامەن اتقارۋ ەسەلىگى ەسكەرتىلگەن. تمد ۇقساس تيپتەگى مودەلدەر رەسەيدە، بەلارۋسيادا، وزبەكىستاندا، تاجىكستاندا، ازەربايجاندا جانە ارمەنيادا قىزمەت ەتەدى، الايدا ەڭ جاقىنى رەسەي مودەلى. مۇنداعى ورتاق بەلگى رەتىندە: - پرەزيدەنت مەملەكەت باسشىسى بولىپ تابىلادى، الايدا ۇكىمەت باسشىسى ەمەس؛ - پرەزيدەنت تىكەلەي حالىقپەن ەكى تۋرلىق ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلانادى؛ - پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنىڭ كەلىسىمىمەن پرەزيدەنت ۇكىمەت باسشىسىن تاعايىندايدى؛ - بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك دۋمانى بوساتىپ جىبەرۋگە قۇقىعى بار؛ - ءبىر ادام قاتارىنان ەكى رەتتەن ارتىق پرەزيدەنت بولىپ سايلانا المايدى. جالپى، پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ قازاقستاندىق مودەلى كونستيتۋسيامەن بەلگىلەنگەن كەلەسى نەگىزگى پرينسيپتەرمەن سيپاتتالادى: - پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ جوعارعى سيپاتى مەن ونىڭ اربيتراجدىق فۋنكسياسى؛ - بيلىك تارماقتارىنا قاتىستى پرەزيدەنتتىڭ قالىپتاستىراتىن فۋنكسيالارى (اتقارۋشى، سوت جانە ءىشىنارا – زاڭ شىعارۋشىلىق)؛ - مەملەكەتىشىلىك ءومىر مەن سىرتقى ساياساتتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى بويىنشا (سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتى قوسپاعاندا) سوڭعى شەشىمدى قابىلداۋ؛ - زاڭ شىعارۋشىلىق ۇردىسكە قاتىسۋ مۇمكىندىگى (كونستيتۋسيامەن بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا، رەسپۋبليكا زاڭدارىنىڭ كۇشى بار، ءوز بەتىنشە زاڭدار مەن جارلىقتاردى شىعارۋ قۇقىعى). ءبىراق، ەڭ باستىسى قازاقستان رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتi - حالىق پەن مەملەكەتتiك بيلiك بiرلiگiنiڭ، كونستيتۋسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ، ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارi كەپiلi. حالىقتىڭ جالعىز بيلىگىن ءبىلدىرۋشى رەتىندە، پرەزيدەنت ءوز ساياساتىن قازاقستان حالقى اتىنان جانە حالقى ءۇشىن جۇزەگە اسىرادى. بۇل وعان قابىلداپ جاتقان ارەكەتتەرى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا قازاقستان قازىرگى كەزەڭدە – ۇلتتىق ەكونوميكاعا سالىناتىن شەتەل ينۆەستيسيالار كولەمى بويىنشا تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا الدا كەلەدى. بۇگىن «كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا رەسۋرستار سالۋدىڭ ءمانىن كورەدى. ينۆەستيسيالاردى قىتايدان، وڭتۇستىك كورەيادان، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن، سونداي-اق فرانسۋز، يتاليان، رەسەي كومپانيالارىنان 20 ميلليارد دوللار كولەمىندە تارتۋ تۋرالى ماسەلەلەر شەشىلدى. وسى قاراجاتتار شيكى زات ەمەس سەكتورعا جۇمسالادى، يندۋستريالدى باعدارلامالاردىڭ، ينفراقۇرىلىم مەن بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ ونداعان  نىساندارىن ىسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتەدى. شامامەن 3 ميلليارد دوللار كولەمىندە «باتىس جۇڭگو – باتىس ەۋروپا» اۆتوماگيسترالىن جانە 2 ميلليارد دوللارعا ەلىمىزدىڭ باتىسىنان وڭتۇستىگىنە دەيىن گاز قۇبىرىن سالۋعا ينۆەستيسيا تارتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. بۇنىڭ بارلىعى 10 ميلليارد دوللاردان استام شيكى زات سەكتورىنا سالىناتىن ينۆەستيسيالاردى قوسپاعاننىڭ وزىندە» (2). زاماناۋي عالامداستىرىلعان الەمنىڭ كارتاسىندا جاڭا تاۋەلسىز جانە دە قۋاتتى كاسىبي مەملەكەتتى قۇرۋ جانە نىعايتۋ – نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سان قىرلى قىزمەتىنىڭ العاشقى جانە دە باستى ناتيجەسى. وسى پلاسدارمنان ءوز حالقىمەن بىرگە ول العا قاراي بەت الۋدا – قازىرگى الەمدە ءوزىنىڭ تانىمال گۋمانيتارلىق جانە رۋحاني مىندەتىن ورىنداۋ.

ەڭ الدىمەن  - قازاق حالقىنا تاريحي ادىلدىكتى ورناتۋ، قازاقتىڭ ۇلتىنىڭ ۇقساستىعىن ساقتاپ، دامىتۋ، ءوزىنىڭ زيالى ۇلتىن جاھاندىق تاريحتىڭ دەربەس جانە تاۋەلسىز سۋبەكتىسى رەتىندە قاراستىرۋعا ناقتى پسيحولوگيالىق نەگىزدەمە الۋ قاجەت. وسى جىلداردىڭ بارلىعى زاماناۋي دەموكراتيالىق مەملەكەتتى قۇرۋ، قازاقستاننىڭ كونستيتۋسياسىندا ايتىلىپ، ستراتەگيالىق ماقساتقا اينالعان، وسىعان 2007 جىلعى كونستيتۋسيالىق رەفورما باعىتتالعان. قازاقستاندا ساياسي پليۋراليزم، كوپ پارتيالىق اقيقات بولدى. ءىرى، شىنايى ىقپالى بار ساياسي پارتيالار قالىپتاستىرىلدى، ولاردىڭ سايلاۋ پروسەسسىندەگى ءرولى ارتتى. سايلاۋ زاڭناماسىنا ليبەرالدىق وزگەرىستەر قابىلداندى. قازاقستاندا بيۋدجەت ارالىق قاتىناس رەفورماسى وتكىزىلدى، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ورتالىقتان الۋعا قاتىستى ماڭىزدى قادام جاسالدى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگانعا شەنەۋنىكتەردى الۋ تەك قانا كونكۋرس بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ قول جەتىمدى بولۋ ماقساتىندا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» جۇيەسى قۇرىلادى. تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن كوپ نارسە جاسالدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى قۇرىلدى. قىلمىستىق جازانى ىزگىلەندىرۋ پروسەسسى ءورىس الىپ جاتىر. ەلىمىز ادام قۇقىقتارى جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنسيالارعا قوسىلدى. قوعامدا بۇكىل ەتنوستىق جانە حالىقتىڭ كونفەسسيالىق توپتارى اراسىندا تەڭ قۇقىلى قارىم-قاتىناس قامتاماسىز ەتىلگەن. رەسپۋبليكادا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى قۇرىلىپ، ءتيىمدى قىزمەت ەتۋدە. بۇل، ەڭ ءبىرىنشى، 4،5 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار. ۇەۇ قىزمەتىن زاڭنامالىق قولداۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. ازاماتتىق فورۋم شەڭبەرىندە «ءۇشىنشى سەكتور» جانە مەملەكەت اراسىندا سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا مودەلى قۇرىلدى. تاۋەلسىز ماسس-مەديا تۇراقتى قارقىنمەن دامىپ جاتىر. قازاقستاندىق ينتەرنەت-اۋديتوريا ورتالىق ازياداعى ەڭ كوپ بولىپ سانالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن قول جەتكىزىلگەن جانە وتكەرگەننىڭ بارلىعى، قالاي بولعاندا دا، پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىمەن انىقتالعان. سول سەبەپتەن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىن قابىلداعاننان كەيىن ون بەس جىلدىق كەزەڭ ارالىعىندا قورىتىندى جاساپ، ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت 20 جىل بويى قالىپتاسۋ پريزماسى ارقىلى وسى ءۇردىستىڭ ديناميكاسىن ورىندى كورسەتەدى. پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ىشكى تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدىك، دامۋدىڭ الەۋمەتتىك بازاسىنىڭ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتتىك، وڭىردەگى ەڭ جاقسى ەكونوميكانى قۇردىق. قازاقستان ءوزىن وڭىردەگى گەوساياسي تۇراقتىلىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ماڭىزدى فۋنكسيالاردى ورىندايتىن، حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىق قۇقىلى جانە جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە بەكىتتى. قازاقستاننىڭ جوعارى حالىقارالىق بەدەلى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەقىۇ ءتوراعا بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان جاڭا ونجىلدىقتا ءوزىنىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ بىرىنە ەندى. ستراتەگيالىق جوسپار – 2020 ىسكە اسىرۋ مىندەتى ەرەكشە وزەكتىلىككە يەلەندى.

وسى كەزدە «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدا مەجەلىك نۇكتەسى بولىپ، 2010 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنىڭ مىندەتتەرى تولىق ورىندالدى. ەلباسى ايتقانداي، «قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ ءقارپى مەن رۋحىنا ىلەسىپ، ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى ون جىلدىعىنا جوسپارلانعان بارلىق مىندەتتەردى شەشتىك». «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزىندە وتكەن 10 جىل ىشىندە قازاقستان دامۋىنىڭ ەڭ باستى ناتيجەسى – قازاقستان ءۇشىنشى دۇنيە مەملەكەتتەرى قاتارىنان شىققاندىعى. قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندى دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭدەگىدەي،  قازىرگى الەمنىڭ دامۋشى مەملەكەتتەرىنە جاتپايتىنىن بىلدىرەدى. بۇدان بىلاي قازاقستان افريكا، ازيا جانە لاتىن امەريكانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ قاتارىنان شىقتى، كەدەيشىلىكپەن كۇرەس جۇرگىزۋ جانە ءالسىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باسقا دا كەسىرلەرىمەن كۇرەسۋ - ونداعى ەلدەردىڭ جازمىشى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ، سونداي-اق «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جولداۋىنىڭ شوعىرلاندىرۋشى، ينتەگراتيۆتى ماڭىزى الداعى ون جىلدىققا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ  دامۋ ماقساتتارى ءار ءتۇرلى ۇلتتارعا جاتاتىن ادامدار مەن الەۋمەتتىك توپتاردى بىرىكتىرۋ كەرەك. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ جانە «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جولداۋىنىڭ ماقساتتارى وزىنە ەكى ەسەلى جۇكتەمەنى ارتادى. ءبىر جاقتان، ولار مەملەكەتتى جانە جالپى قوعامدى قازاقستاندى قازىرگى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنە اينالدىرا الاتىن، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەرگە باعىتتايدى. ال ەكىنشى جاقتان، سول ماقساتتار ءوز وتانىنىڭ تاعدىرى مەن بالالارىنىڭ كەلەشەگىن ويلايتىن قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى ءۇشىن باعالى بولۋ كەرەك. وسى قۇندىلىقتار مەن ماقساتتار ءبىزدىڭ پوليەتنوستىق قوعامنىڭ كەلىسىمىن، سەنىمىن جانە بىرىگۋ ءورىسىن كەڭەيتۋ كەرەك. ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك ءتۇرعىن-ۇي باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى باعدارلاما ءورىس الۋدا. «ون جىلدىق ىشىندە 350 وتباسى تۇرعىن ۇيگە يەلەندى، بۇل شامامەن 1،2 ميلليون ادام». وڭ ساياسي جانە قۇقىقتىق رەفورمالار وتكىزىلىپ جاتىر. «جاڭا ونجىلدىقتا ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جوسپارلارىمىزدىڭ ساتتىلىگىن ءبىرىزدى ساياسي جاڭعىرتۋلاردى بەكىتىپ، ساياسي جۇيەمىزدى جالعاستىرامىز. وسى جەردە قۇقىقتىق رەفورمانىڭ الاتىن ورنى ماڭىزدى». قازاقستان پرەزيدەنتى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سىندارلى سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزەدى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز حالىقارالىق قوعامداستىققا «حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن جانە الەمدىك ساۋدا-قارجى جۇيەسىنىڭ سۇلباسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە جاھاندىق شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋ»  نيەتىن باسىمدىلىقپەن بىلدىرەدى (3). وسى كەزەڭدەر پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋىندا جۇيەلى تۇردە كورسەتىلگەن، بۇل جەردە پرەزيدەنت جالپى حالىقتىق ەرىكتى ءبىلدىرۋشى رەتىندە ءسوز سويلەيدى. پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى – بۇل حالىقپەن تىكەلەي بايلانىس جاساۋدىڭ ءتۇرى، سول كەزدە ءاربىر ازامات ەلدە بولىپ جاتقان ۇردىستەرگە ءوزىنىڭ قاتىستى ەكەندىگىن سەزىنەدى.

بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندىق قوعام ن.ءا.نازاربايەۆپەن 2010 جىلعى 29 قاڭتارداعى جاڭا جولداۋدا قويىلعان باستى مىندەت توڭىرەگىندە بىرلەستى – «تاۋەلسىز، وركەندەگەن، ساياسي تۇراقتى قازاقستاندى قۇرۋ». شىن مانىندە وسىندا بۇكىل قوعام قولداعان، ۇلتتىق يدەيا ايتىلدى. قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى پرەزيدەنتتىك داعدارىستان كەيىنگى يننوۆاسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن حالىق ازاماتتاردىڭ بىرلەسكەن، شوعىرلانعان قوعامداستىق رەتىندە نەمەسە ەتنوستىق جانە وزگە دە الەۋمەتتىك شەكتەر بويىنشا بولىنسە – «قازاقستان-2020» ستراتەگياسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ ساتتىلىگى بايلانىستى بولادى. قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە پرەزيدەنتتىك ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارى قانداي؟ بىرىنشىدەن، ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى، سەبەبى ۇلتتار تاۋارلار جانە قىزمەتتەرمەن عانا باسەكەلەسپەيدى، سونىمەن قاتار قوعامداستىق قۇندىلىقتار جۇيەسىمەن جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن باسەكەلەسەدى. ەكىنشىدەن، ادامي كاپيتالدى دامىتۋ، سەبەبى ۇلتتىڭ قازىرگى جانە ءتيىمدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قولداۋ، ساپالى ءبىلىم بەرۋ جولىمەن جۇمىس كۇشىنىڭ ينتەللەكتۋالدى قۇرامداسىن ارتتىرۋ باسەكەلەستىك ءۇشىن وتە ماڭىدى بولىپ بارادى. ۇشىنشىدەن، يننوۆاسيالىق دامۋ، كوممۋنيكاسيالىق جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ورلەۋ باعىتىندا قوعامنىڭ تەحنولوگيالىق العا باسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن يننوۆاسيالىق دامۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ينۆەستيسيا سالۋ كولەمىن كەڭەيتۋ، وسى سالادا بيزنەس جانە ەليتا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ. تورتىنشىدەن، ورىنداۋ ساپاسى، ياعني سول نەمەسە باسقا مەملەكەت عالىمدارىنىڭ، ينجەنەرلەر، تەحنولوگتار، جۇمىسكەرلەرىنىڭ نارىقتا جوعارى باسەكەلەستىككە يە ناقتى ونىمدەر مەن قىزمەتتەرگە يدەيالار مەن تەحنولوگيالاردى ىسكەرلىكپەن جانە ساپالى وزگەرتە الۋ قابىلەتتىلىگى. جانە دە ساياسي بوستاندىق پەن ۇلتتىق كونسەنسۋس. جوعارى باسەكەلەستىككە ۇمتىلاتىن كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ساياسي باسشىلىق ءۇشىن ەڭ كۇردەلى ماسەلە تەك ساياسي بوستاندىقتى رەسمي مالىمدەۋ ەمەس، قاجەتتى وزگەرىستەردى جۇرگىزۋگە ادامدار مەن ينستيتۋتتاردى جۇمىلدىرۋ. قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت قازىرگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ شوعىرلاندىرۋى مەن جاڭعىرتۋىندا جەتەكشى سۋبەكتى بولىپ شىعادى. پرەزيدەنتكە كورسەتىلىپ جاتقان قوعامنىڭ اۋقىمدى قولداۋى، تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇكىل تاريحي كەزەڭى ىشىندە ەلباسى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ساياسي باعىتپەن بەلگىلەنەدى. پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداعان جاڭا جولداۋىندا ساياساتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى ستراتەگيالىق جوسپار – 2020 ىسكە اسىرۋىنىڭ سەنىمدى فۋندامەنتى رەتىندە قاراستىرىلادى، وندا جۇيەلى ساياسي جاڭعىرتۋ جولىمەن قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ءارى قاراي جەتىلدىرۋى بەلگىلەنەدى. ەلدى ۇدەمەلى يندۋسترياليزاسيالاۋ جولىمەن داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ ۇلان-عايىر مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەلەسى قاعيداتتاردى ىسكە اسىرۋ جاعدايىندا مۇمكىن: 1) بارىنەن بۇرىن ءبىزدىڭ وتانىمىز، تاۋەلسىز قازاقستان!؛ 2) مەملەكەت جانە ءار ازامات قوعامداعى تۇراقتىلىق نىعايتۋ كەرەك؛ 3) ەكونوميكالىق ورلەۋ – ءار قازاقستاندىقتىڭ ءىسى؛ 4) وڭىرلىك جانە الەمدىك نارىققا ينتەگراسيالانۋ –  قازاقستاننىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى شارتى. قازاقستاننىڭ جەدەلدەتىلگەن جان-جاقتى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە «قازاقستان-2020» ستراتەگياسى ءبىزدىڭ حالىق مەن قوعامنىڭ ءارى قاراي شوعىرلانۋىنا جاعداي جاسايتىن ۇلتتىق يدەيانىڭ مىندەتىن ورىنداۋدى جالعاستىرادى. قازاقستاندىقتارعا ءوز ۇندەۋىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ «ءبىز بىرلەسىپ قازاقستاندى تابىسقا جەتۋشى جاساي الدىق جانە بىرلەسىپ ونى وركەندەۋشى جاساي الامىز» دەپ قورىتتى. قازاقستان قوعامىنىڭ شوعىرلانۋى ءارى قاراي دامۋدىڭ بولاشاعىن ناقتى كورگەن، قۋاتتى دا سەرپىندى كوشباسشى توڭىرەگىندە جۇزەگە اسىرىلدى. پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بىرلىك پەن تۇراقتىلىق ەل كوپشىلىگىنىڭ سانالى ساياسي شەشىمى بولىپ تابىلادى، ولار ءوز ەرىكتەرىن بىرنەشە رەت سايلاۋدا كورسەتتى. سونىمەن، وسى جاعدايدا تۇراقتىلىق جاپپاي سۇرانىم رەتىندە بولسا، ال ەل پرەزيدەنتىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇراقتىلىق ساياساتى حالىقتىڭ بولجالىنا جاۋاپ بەرەدى. سونىمەن قاتار، قازاقستان پرەزيدەنتى جۇرگىزىپ جاتقان قايتا قۇرۋ ساياساتى ءارقاشاندا كونسەنسۋستىق سيپاتتا بولعان، بۇل قوعامدى عانا ەمەس، ساياسي-ەكونوميكالىق ەليتانى جۇمىلدىرۋ جانە بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى جاعدايدا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ماڭىزدى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە ەليتا توپتارىن شوعىرلاندىراتىن، جۇيە قۇراۋشى ورتالىق ەلەمەنت رەتىندە شىقتى. ءسويتىپ، قازاقستاندا كوماندالىق-اكىمشىلىك جۇيەدەن قۇقىقتىق، دەموكراتيالىق مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ ساپالى جاڭا كەزەڭىنە كوشۋ اياقتالعان سوڭ، پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت اتىنان قۋاتتى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇراقتى دا ءبىر ءىزدى ينستيتۋتى قۇرىلدى. وسى جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى جانە تۇراقتى يندۋستيالدى-يننوۆاسيالىق  ستراتەگيا ىسكە اسىرىلۋدا. سونىمەن قاتار، ساراپشىلار قورىتىندىلاپ وتىرعانداي، «قۋاتتى پرەزيدەنت – قۋاتتى پارلامەنت» قاعيداتى پراكتيكاسىن ىسكە اسىرعان سوڭ، بۇل 2007 جىلى پرەزيدەنتتىك فورمادان  پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا كوشۋدى بىلدىرگەن، بيلىكتى پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكالى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل ساياسي جۇيەسىنىڭ ورتالىق ارقاۋى» بولىپ قالا بەرەدى. «ونىڭ اربيتراجدى جانە كادرلىق وكىلەتتىگىنىڭ كەڭەيۋى مەملەكەتتىك ۇردىستەرمەن جاقسى باسقارۋىن قامتاماسىز ەتتى، ەلباسىنىڭ ساياسي مانيەۆرى ءۇشىن كەڭىستىكتى ارتتىردى، جانە دە بۇكىل ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن بەكىتتى» (2).

دەموكراتيالىق مەملەكەتتى قۇرۋ، سونداي-اق ونىڭ كەلەشەگىن قامتاماسىز ەتۋ كوبىنەسە قۇرىلعان باسقارۋ جۇيەسىنەن، ونىڭ نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتارىنان جانە دە ونى ورتالىق ساياسي تۇلعاسى – پرەزيدەنتكە بايلانىستى بولاتىنى ۋاقىت دالەلدەپ وتىر.