تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدەگى قازاقستانداعى ءدىني جاعداي ادامزاتتىڭ ءدىنسىز تاريحى دا، مادەنيەتى دە بولماعان. ءدىن قاي قوعامدا بولسا دا ادامشىلىق قۇندىلىقتارىنىڭ قاينار كوزى رەتىندە قابىلدانادى. 

   ادامزات عارىشتى يگەرىپ، جاڭا تەحنولوگيا جاساۋدا دامۋدىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتكەنىمەن، سوڭعى جىلدارى ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم تاقىرىپتارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى ورىن الۋدا.    حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ اقش پەن باتىس ەۋرپوپانىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە ءداستۇرلى ەمەس ءدىني كۋلتتار كوبەيە باستادى. ولاردىڭ پايدا بولۋى ءداستۇرلى دىندەر جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى مەن بەدەلىنىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى ەدى.

 مۇنداي كۋلتتاردىڭ قاتارىنا قوعام ومىرىندە ءوز ورنىن تابا الماعان جاستار كىردى. سوندىقتان كەيبىر كۋلتتار «جاستار ءدىنى» دەپ اتالىپ جاڭا ءدىني قوزعالىستارعا اينالدى.    قازiرگi كەزدە ەلiمiزدە 70 پايىزداي مۇسىلماننىڭ 2815 دiني بiرلەستiگi جۇمىس iستەيدi ەكەن. ال جان سانى بەلگiسiز پروتەستانتيزم باعىتىن ۇستاناتىنداردىڭ 40-تان استام ءارتۇرلi اعىمدارىنىڭ 1238 ۇيىمى بار. بۇل – بۇكiل رەسپۋبليكاداعى دiني بiرلەستiكتەردiڭ 30 پايىزى. ال 70-تەن استام دiني بiرلەستiكتەر ەش جەردە تiركەلمەي قىزمەت ەتۋدە. يسلامنىڭ باستى مۇراتى ادامدار اراسىندا بەيبىتشىلىكتىڭ بولعانى.

سوندىقتان، ەكسترەميست، تەرروريست دەپ اتالعان توپتاردان دىننەن باسقا سەبەپتەردى، ماقساتتاردى ىزدەۋ كەرەك. ولاردىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق، اسكەري ت.ت. ماقساتتارى، ويلارى بولعانىن تەكسەرۋ كەرەك. ەكىنشى ماسەلە، سونداي ساياسي-ەكونوميكالىق توپتار تۋرالى ايتقاندا نە جازعاندا مىندەتتى تۇردە «يسلامدىق تەرروريستەر» دەگەن تىركەۋدى قوساتىنداردىڭ ويى بوتەن.تەرروريست ۇيىمنىڭ مۇشەسى قانداي ءبىر مۇسىلمان ەلدىڭ ازاماتى بولسا بولعانى، الگى بۇلاقتار دەرەۋ «مۇسىلمان تەرروريستتەر» دەي سالادى. ال، باسقا دىندەگى تەرروريست توپتار تۋرالى بولعاندا، ولاردىڭ ءدىنى ايتىلمايدى دا باسشىسىنىڭ عانا اتى نەمەسە شىققان جەرىنىڭ اتى، ەڭ بولماعاندا ساياسي كوزقاراسى عانا ايتىلادى. ماسەلەن، يسپانياداعى «ەتا-باسك» توبى تۋرالى ەشقاشاندا «حريستيان تەرروريست باسك توبى» دەپ ايتپايدى ولار. سولتۇستىك يرلاندياداعى «يرا» ۇيىمى تۋرالى «حريستيان/كاتوليك تەرروريستىك ۇيىمى يرا» دەپ ەشكىم ايتقان ەمەس! سوندىقتان، مۇنىڭ نەگىزىندە يسلامدى كورە الماۋشىلىق جانە يسلامدى جاعىمسىز ەتىپ كورسەتۋ سەكىلدى جاۋىز پيعىلدار بولعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.    

بارىمىزگە بەلگىلى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زاڭ جوباسىندا ميسسيونەرلiك قىزمەت تۋرالى ايتىلادى. وسى رەتتە بiزگە ميسسيونەرلiك قىزمەت قاجەت پە دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. قاراشا حالىق سان مىڭداعان سەكتالاردى ەلiمiزدە تايراڭداتۋعا ءاۋ باستان قارسى. ولار قازاقتىڭ ءداستۇرلi دiنi يسلام جانە حريستيان دiنiنە باسىمدىق بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدi. وكiنiشكە قاراي، قايرات لاما شاريف “قاراستىرىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسى قوعامدىق جانە دiني مۇددەلەردiڭ تەپە-تەڭدiگiن ساقتاۋعا باعىتتالعان” دەيدi. بiزگە يسلام دiنi مەن كريشنا نەمەسە يەگوۆا كۋاگەرلەرiنiڭ “تەپە-تەڭدiگi” قاجەت پە؟ مۇلدە قاجەت ەمەس. شەتەلدiك ميسسيونەرلەردi قازاق ەلiنە كiرگiزۋدەن ءۇزiلدi-كەسiلدi باس تارتۋىمىز كەرەك. قازiرگi كەزدە ميسسيونەرلiك قىزمەت باۋىرلاس قىرعىز ەلiنiڭ دiن ءجونiندەگi زاڭىندا عانا كەزدەسەدi.تاعى دا دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىرعان قازاق پەن قىرعىز.    قازاقستانداعى ءدىني سەكتالاردىڭ نە ىستەپ جاتقانىن ءبىلۋ جانە اشكەرەلەۋ وتە قيىن. ويتكەنى، ءدىني سەكتا جەتەكشىلەرى ءدىن بوستاندىعى جونىندەگى زاڭدى العا تارتىپ، عيباداتحانالارداعى، شىركەۋلەردەگى وزدەرىنىڭ «قۇپيا قۇلشىلىقتارىن» دۇرىس دەيدى.

مىسالى، «يەگوۆا كۋاگەرلەرى» ءدىني اعىمى عيباداتحاناسىندا (قۇداي پاتشالىعى ءۇيى) ءدىن بوستاندىعى تۋرالى زاڭ مەن ونىڭ باپتارى كورنەكتى جەردە ءىلىنىپ تۇر. جالپى، ءدىن تۋرالى زاڭ و باستان بىزدە دۇرىس قابىلدانبادى. ءدىني سەنىم مەن زاڭنىڭ تاريحى مەن فيلوسوفياسىن، قۇدايعا قۇلشىلىق ءداستۇرىن بىلمەي اسىعىس قابىلدانعان زاڭنىڭ كەيىنگىسى دە كوڭىلدەن شىقپايدى. زاڭ بويىنشا، قۋلىعىنا قۇرىق جەتپەيتىن ميسسيونەرلەرگە ەركىن جول اشىلدى. ەجەلدەن ءدىن ەمەس ءبىراق ءوزىن ءدىن سانايتىن اعىمدار جانە ءدىني ۇيىمدار قانات جايىپ، سوڭىندا سانى كوبەيدى. [1، 250-252ب]    مەملەكەتىمىزدىڭ ۇستانعان ءدىنى يسلام بولعاندىقتان، ەندى، وسى دىندەگى بەلگىلى اعىمداردىڭ تاريحى مەن تەرىس باعىتتارىنا توقتالايىق. قازىرگى ءدىني ادەبيەتتەر مەن باسىلىمداردا «احماديا جاماعاتى» جانە «قۇرانشىلار» دەگەن اعىمداردىڭ ومىرگە كەلۋى مەن تاريحى ءجيى ايتىلادى. سىرتتاي مۇسىلمان بولىپ كورىنگەن «احماديا جاماعاتىنىڭ» نەگىزىن سالعان، ءوزى ءۇندىستاندا تۋعان (1839) مىرزا عۇلان احماد ءال-قاديان دەگەن عالىم ەكەنى بەلگىلى. ول ءوزىن اۋليە، كورىپكەلمىن دەپ ساناپ، «ءباراحيي احماديا» كىتابىن جازادى. ءوز پايداسى ءۇشىن ءدىندى ساياساتقا اينالدىرۋدىڭ جولىنا تۇسەدى.      احماديا جانە ونىڭ جاماعاتى پاكىستاندا ەل ىشىندە لاڭ سالىپ، ويرانداپ، ەلدىڭ شىرقىن بۇزعان.  

  احماديا جاماعاتى اعىمى، قازاقستاندا پاكىستاندىق ميسسيونەرلەردىڭ ىقپالىمەن 1994 جىلى ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلگەن. ول «ۇلتتىق احماديا مۇسىلمان جاماعاتى» دەگەن اتاۋعا يە. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا «دەموكراتتار ۇيىندە» اتالعان اعىمنىڭ ءبىر ۋاعىز جىيىنى ءوتتى. ولاردىڭ ميسسيونەرلەرى ءدال وسى الاساپىران جىلدارى كەلىپ، اشىق-شاشىق جاتقان ەلدىڭ ىشىنە ەركىن كىرە باستادى. سەكتالار ىس-ارەكەتتەرىن بىلدىرمەيدى. مۇشەلەرىنىڭ جينالىپ باس قوسۋلارى مەن جەتەكشىلەرىنىڭ كەزدەسۋى قۇپيا جاعدايدا جۇرەدى. ۇلتسىزدىقتى ۋاعىزدايتىن ءدىني اعىمنىڭ قازاقستانداعى سەكتاسىنا ينگۋش، كۇرد، ورىس، تاتار، ۇيعىر جانە ۋكراين سياقتى ەتنيكالىق-دياسپورا وكىلدەرى بارىپ، ورىس تىلىندە ۋاعىز تىڭدايتىن كورىنەدى. [2، 254-255ب]    قۇرانعا بايلانىستى ورەسكەل ءارى ءدىنبۇزارلىق اعىمدى ومىرگە اكەلگەندەردىڭ ءبىرى مىسىرلىق عالىم احماد سۋحبي مانسۋر ەدى. احمەد سۋحبي مانسۋر قۇران مەن سۇننەتىككە نەگىزدەلىپ بەكىتىلگەن ۇكىمدەرگە قارسى شىعىپ، ويىن «مۇسىلماندار ءداستۇرلى كىتاپتاردىڭ ايتىپ كەتكەن ۇكىمدەرىنە ەرىپ جانە ول كىتاپتاردى قاستەرلەپ اداسىپ ءجۇر.

سەبەبى، ءداستۇرلى كىتاپتار قازىرگى زامانداعى ەكسترەميزم، فاناتيزم، لاڭكەستىك پەن پەندانتيزمنىڭ باستاۋى» دەپ تۇيىندەيدى. ايتپاقشى، ول نامازدا ايتىلاتىن سالاۋاتتاردى جانە ازانعا مۇحاممەدتىڭ اتىن قوسۋدى اللا-تاعالاعا سەرىك قوسۋ دەيدى. 2004 جىلى اقش-قا ابدەن ورنىققان ول، عالامتور ارقىلى ءوزى «اعىمنىڭ» ۋاعىز مەن ۇگىتىن تاراتادى. «قۇرانشىلار» اتانعان، ونىڭ ءدىني باعىتىن ۇستاناتىنداردىڭ قاتارى كوبەيەدى. «قۇرانشىلار جولى» – يسلامنىڭ ءداستۇرلى ۇسىنىمىنا قايشى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.    قازىرگى ب ا ق دەرەك كوزدەرىنە سەنسەك قازاقتاردىڭ وزگە دىنگە ءوتىپ، ءارتۇرلى سەكتالارعا مۇشە بولۋى الاڭداتادى. بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. باسقا دىنگە كىرىپ، وسى ءدىننىڭ ادامى بولۋ – ۇلتىن جوعالتۋ، ياعني، ونسىز دا از قازاقتىڭ ازايىپ، قيىن دەموگرافيالىق احۋالى ودان سايىن مۇشكىل حالگە ءتۇسىرۋدىڭ بەلگىسى بۇل. سوڭعى ساناق (2009) قورتىندىسى بويىنشا 39172 قازاق حريستيان، 1923 قازاق يدۋايزم، 749 قازاق بۋددا ءدىنىن قابىلداعان. سوڭعى ءۇش جىلدا شوقىنعان قازاقتاردىڭ سانى بۇدان دا كوبەيگەنىن جوبالاپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى، ەلدە ءداستۇرلى ەمەس 254 ءدىني بىرلەستىك بار.

ءبىزدىڭ ءدىن تۋرالى زاڭىمىز بارلىق دىندەرگە ەركىن جول اشقان. ءتىپتى، جاڭا زاڭداعى «اركىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ءدىني نەمەسە وزگە نانىمداردى ۇستانۋعا، ولاردى تاراتۋعا، ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋعا جانە ميسسيونەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا قۇقىلى» دەگەن باپ بۇرىنعى زاڭ قاعيدالارىن قايتالاپ تۇر. اسىرەسە، ميسسيونەرلىك قىزمەتكە ەركىندىك بەرۋ – قازاقستاندا تولىپ جاتقان دىندەر مەن اعىمداردىڭ جانە سەكتالاردىڭ كۇن سايىن كوبەيۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. تولىپ جاتقان اعىمدار مەن ۇيىمدارى، قوزعالىستارى مەن سەكتالارى بار ەۆرەيلەردىڭ يدۋايزم ءدىنىنىڭ، ءقازىر، قازاقستاندا ءۇش تارماعى جۇمىس ىستەيدى. وننان اسا سيناگوگانىڭ ومىرگە كەلۋى – مۇسىلمان ەلى سانالاتىن قازاقستان ءۇشىن مارتەبە ەمەس. جەتپىس مىڭ قازاقستاندىق يدۋايزم ءدىنىن ۇستانادى.    بەلگىلى ءدىنتانۋشى-عالىم مۇرتازا بۇلۇتاي ءدىن تاريحى مەن فيلوسوفياسىن جانە جاھاندانۋ زامانىنداعى ونىڭ ورنىن وتە جاقسى زەرتتەگەن، ول «قازاقستان ءدىني ەكسپەريمەنت الاڭىنا اينالىپ وتىر» دەپ بۇدان ونشاقتى جىل بۇرىن ايتقانى – اششى شىندىق.[3] حريستياندىق ميسسيونەرلەر جۇيەلى، ءارى ۇيىمداستىرعان تۇردە بىلدىرمەي شوقىندىرىپ جاتىر. شوقىندىرۋشى-ۇگىتتەۋشىلەر توقسانىنشى جىلدارى كوشە-كوشەنى كەزىپ، ءۇي-ۇيدى ارالاپ، ءدىني پاراقشالارى مەن كىتاپشالارىن تەگىن تاراتىپ، قارقىندى ارەكەت جاسادى. ءقازىر، ولاردى كوشەدە كوپ كەزدەستىرمەيسىز.

ولار ەندى قۇپيا استىرتىن «ىسكە» كوشكەن سىڭايلى. ويتكەنى، قازاق ب ا ق قۇرالدارى ءدىني سەكتالارعا قاتىستى جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردى ايتىپ، دابىل قاققان بولاتىن. قازاقستاندا نەگىزىنەن باستى ەكى ءدىن بار – ولار يسلام جانە حريستيان ءدىن. سوڭعى ساناق بويىنشا (2009) قازاقستان حالقىنىڭ 70،2 پايىزى يسلامدى ۇستاناتىن مۇسىلماندار. 26،3 پايىزى حريستيان دىنىندەگى ەۋروپالىق ۇلت وكىلدەرى. سونداي-اق، 0،1 پايىزى بۋددا ءدىنىنىڭ نانىم-سەنىمىن ۇستايتىندار.   قازاقستاندا ەكىنشى ورىن الاتىن حريستيان ءدىنىنىڭ تولىپ جاتقان سەكتالارى ءبىر ورتالىققا باعىنباي، ءوز بەتتەرىنشە ۇگىت ۋاعىزدارىن جۇرگىزەدى. ولاردىڭ نە ىستەپ جاتقانىن ءبىر قۇداي بىلەدى. اسىرەسە، كاتوليك ميسسيونەرلەرى بەلسەندى ارەكەت ەتەدى. كاتوليكتەردىڭ پاۆلودار، استانا، قاراعاندى قالالارىنداعى ءدىني «وقۋ ورىندارى مەن باسىلىمدارى سەزدىرمەي ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋدا». سونىمەن بىرگە، حريستياندىق پروتەستانتيزمنىڭ باپتيستەر جانە جەتىنشى كۇننىڭ ديۆەنتيستەرى، سونداي-اق، ليۋتەراندار دا وزدەرىنىڭ ءدىني ۇستانىمدارى مەن نانىمدارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ەلىمىزدە پروتەستانتتىقتاردىڭ شامامەن ايتقاندا وتىزعا جۋىق سەكتاسى مەن مىڭنان اسا ءدىني بىرلەستىكتەرى بار كورىنەدى. قازاقتاردى جاپپاي شوقىندىرۋ وسى اعىمنىڭ باستى ماقساتى بولسا كەرەك. ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردىڭ ىشىندەگى «سايەنتولوگيا» شىركەۋى، باحايزم، كريشنا قوعامى، ساتانيزم، ت.ب. تەرىس ۇگىت-ناسيحاتتارى جونىندە كەزىندە كوپ ايتىلدى، دابىل قاعىلدى. ابدەن ورنىعىپ العان بۇلار ءقازىر ۇلتقا قارسى قانداي استىرتىن ۋاعىز-ناسيحاتتار كۇشەيتىپ جاتىر – ونى اشكەرەلەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. ويتكەنى اعىمدار «سوعىسى» ايتپاي كەلەدى. ءسويتىپ، ساقتانباي سوڭىندا سان سوعىپ قالماۋ ءۇشىن جات ءدىني سەكتالار مەن بىرلەستىكتەر قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ باقىلاۋىندا، قمدب نازارىندا ەرەكشە تۇرۋى كەرەك.[3، 1-2ب]    2013 جىلدىڭ 19 اقپان كۇنى ەلباسى ن.ءا.نازاربايەۆ قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. پرەزيدەنت كەزدەسۋ بارىسىندا : «اللا –حاق، پايعابارىمىز مۇحامەد(س.ع.س.)، قاسيەتتى كىتابىمىز  قۇران بولعانىمەن، الەم سۇننيتتەرى ءتورت ءمازھابقا بولىنەتىنىن بىلەتىن بولارسىزدار. ءبىز كوپتەگەن تۇركى حالىقتارى سياقتى حانافي ءمازھابىنا جاتامىز. مۇنىڭ وزگە ءمازھابتاردان ارتىقشىلىعى – يسلام قاعيدالارىنا قايشى كەلمەيتىن اتا-بابالارىمىزدىڭ ءداستۇر سالتتارىنىڭ دا كەڭىنەن قولدانۋىندا. مەنىكى دۇرىس نەمەسە مەن بىلەمىن ەمەس، تۇسىنىستىك، بىرلىك قاجەت. بۇل ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز»، دەگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز-وسىناۋ ىستەردىڭ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلۋ. [4، 12ب]   ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز زايىرلى مەملەكەت. زايىرلى مەملەكەتتىلىك – ءبىرىنشى ورىندا. قازاقستان جۇرتشىلىعى الداعى ون جىل ىشىندە فۋندامەنتاليزم تۇزاعىنا تۇبەگەيلى ءتۇسىپ قالماس ءۇشىن، ءداستۇرلى ءدىندى جانە ءداستۇرلى ەمەس دىندەردى  زەرتتەپ، ءدىن تۋرالى اتا زاڭىمىزداعى ۇلت ساياساتىنا قايشى باپتاردى الىپ تاستاۋ كەرەك. كەزەك كۇتتىرمەيتىن ەندىگى ماسەلە قازاق دالاسىنداعى ءدىن تاريحىنان حابارى بار، سول دىنگە جانى اشيتىن كادرلار دايىنداۋدى جولعا قويماي ماسەلە شەشىلمەيدى جانە حالىق تا ءداستۇرلى يسلامدى تۇتىناتىن ادامدار مەن فۋندامەنتاليستەردى بىر-بىرىنەن اجىراتا الاتىن كورەگەن دارەجەگە جەتۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەل اراسىندا ءداستۇرلى يسلامنىڭ نەگىزىندە ءدىني-اعارتۋشىلىق جۇمىستار جۇرگىزىلسە ورىندى بولار ەدى.

ەلەۋسوۆ ب.ا. ارقالىق

مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى تاريح،

 قۇقىق جانە قوعامدىق پاندەر كافەدراسى