«1952-1957 جىلدارى شىققان «زيل-موسكۆا» توڭازىتقىشتارىن ساتىپ الامىن!» عالامتور كەڭىستىگىندە مۇنداي جارنامالاردان كوز سۇرىنەدى. راسىندا دا، دەلدالداردىڭ ۇسىنىپ وتىرعان باعالارى 1000-10 000 اقش دوللارىنىڭ اينالاسىندا ەكەن. تاۋارعا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ: توڭازىتقىش ەسىگىنىڭ تۇتقاسى تىك ورنالاسقانى قاجەت جانە مۇزداتقىش كامەراسى جوعارعى وڭ جاق بولىگىندە تۇرۋى كەرەك مىندەتتى تۇردە. ەسكىنىڭ كوزىن ىزدەگەندەر سوڭعى ۋاقىتتاردا اۋىل-اۋىلداردى ارالاپ، قالاداعى پاتەرلەردىڭ ەسىگىن قاعىپ جۇرگەنگە ۇقسايدى. توڭازىتقىشتار كوپ تابىلىپ جاتقان جەرلەر قالا سىرتىنداعى ساياجايلار ەكەن. سونىمەن ادام سەنگىسىز سوماعا باعالانىپ تۇرعان اباجاداي توڭازىتقىش نەسىمەن قۇندى، نەلىكتەن قىمبات، الدە بۇل الاياقتاردىڭ ادەتتەگى قويىلىمى ما؟ وسىعان جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. 990 مىڭ تەڭگەگە الىپ كەتىپتى ەل اۋىزىنداعى اڭىزدارعا سۇيەنسەك، وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا قولدانىسقا شىققان «زيل-موسكۆا» توڭازىتقىشتارىندا تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتىن، بالكىم مۇلدەم كەزدەسپەيتىن قىزىل سىناپ بار كورىنەدى، ونىڭ ءبىر ءتۇيىرىنىڭ ءوزى ميلليون دوللارعا ءباعالانادى-مىس. ونىمەن قوسا اگرەگاتتىڭ مۇزداتقىش كامەراسىنا فرەون ورنىنا قۇيىلعان سۇيىقتىق ۇيالى تەلەفونداردىڭ سيگنالىن تۇنشىقتىرادى ەكەن، تاعى بىرەۋلەردىڭ ايتۋىنشا، توڭازىتقىشتا كەزىندە قۇنى باعالانباعان يادرولىق قارۋ جاساۋعا پايدالانىلاتىن قىمبات مەتالل بار. توڭازىتقىشتارىن ساتقانداردىڭ ايتۋىنشا، ساتىپ الۋشىلار كەلىپ ۇيالى تەلەفوندارىن مۇزداتقىشتىڭ ىشىنە سالىپ، ەسىگىن جاۋىپ وعان قوڭىراۋ شالادى ەكەن. ەگەر «ابونەنت قىزمەت كورسەتۋ اياسىنان تىس جەردە» بولسا، تۇككە جاراماي تۇرعان ەسكى جادىگەرىڭىز كەم دەگەندە 100 مىڭ تەڭگەگە باعالانادى. وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن جەرلەسىمىز ەلامان تۇرىسبەكوۆ اكەسى ەكەۋى گاراجداعى ەسكى-قۇسقىنى تازالاپ ءجۇرىپ، اتالمىش توڭازىتقىشتى تاۋىپ الادى. الدەقاشان ىستەن شىققان ەسكى اگرەگاتتان ءبارىبىر قۇتىلۋ كەرەك، ونىڭ باعاسىنىڭ شارىقتاپ تۇرعانىن بىلەتىن ەلامان سول كۇنى ينتەرنەتكە «زيل-موسكۆا» توڭازىتقىشىن ساتامىن» دەگەن حابارلاندىرۋ ورنالاستىرادى. سول ءتۇنى-اق تولاسسىز تۇسكەن قوڭىراۋلار مەن ساتىپ الۋعا نيەت بىلدىرگەندەر سانى كوبەيە باستاعان. -توڭازىتقىشىما قۇدا تۇسكەندەر كوپ بولدى، اركىم ءارتۇرلى باعا ۇسىنىپ باقتى، ارينە ءبىز ەڭ كوپ اقشا ۇسىنعان ادامعا ساتتىق. «زيل-موسكۆانى» ەرتەڭىندە 990 مىڭ تەڭگەگە الىپ كەتتى، قۋانىشىمىزدا شەك جوق، - دەيدى ەلامان تۇرىسبەكوۆ. قىمبات مەتالداردىڭ بار ەكەندىگىنە كامشيكيروۆتىڭ ءوزى سەنبەيدى، ال جۇرت شە؟  سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلدارى ەل-جۇرتتىڭ توڭازىتقىش ساتىپ الۋعا اسا جاعدايلارى دا بولماعان ەدى. ول كەزدە قالاداعى جۇرت شاعىن ازىق-تۇلىكتەرىن تەرەزە الدىنا جاسالعان توردىڭ ىشىندە ساقتاعان. سول سەبەپتەن دە 50ء-ىنشى جىلداردىڭ باسىندا توڭازىتقىش شىعارىپ ونى ساتۋدىڭ اسا پايداسى دا بولماعان كورىنەدى. ءاۋ باستا ساناۋلى سەرياسى شىعىپ، اگرەگات كەيىن جاپپاي قولدانىسقا ەنە باستاعان. قاراپايىم تۇرمىستىق تەحنيكا تەمىردى كوپ «جەيتىندىكتەن»، وعان جۇمسالاتىن قارجى دا از بولماعان سياقتى. ءقازىر ساتىلىمعا ءتۇسىپ جاتقان توڭازىتقىشتاردىڭ ەڭ العاشقى مودەلى «زيل-موسكۆا دح-2» 1951 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ قۇراستىرۋشىسى سەرگەي كامشيكيروۆتىڭ ۇلى يگور كامشيكيروۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا توڭازىتقىشتاردا قىمبات مەتالداردىڭ بار ەكەندىگىنە سەنبەيتىنىن ايتىپتى. «بۇل ەشقانداي اقىلعا سىيمايتىن دۇنيە. مەن ول اگرەگاتتىڭ قۇرىلىمىن جاقسى بىلەمىن، كەز كەلگەن قاراپايىم توڭازىتقىشتارداعىداي ونىڭ ارتىندا كادىمگى كومپرەسسور، بۋلاندىرعىش پەن كوندەنساتور تۇر. ەگەر ونىڭ وندىرىسىنە قۇپيا تەحنولوگيالار پايدالانىلسا، زاۋىت جۇمىسى جابىق جاعدايدا بولار ەدى. 50ء-ىنشى جىلدارى ونداي رەجيم بولعان جوق»، - دەپتى اتاقتى ينجەنەردىڭ ۇلى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن نەمىستىڭ «زينگەر» تىگىن ماشينەسىن ساتىپ الۋشىلاردا دا ەسەپ بولماعان. اڭىزعا سايكەس، ونىڭ دا ينەسى اسا باعالى مەتالدان جاسالعان. تاعى ءبىر قۇرىلعىلارى پاللادييدەن قۇراستىرىلعان دەگەن سياقتى قاۋەسەتتەر ەل اراسىنا كوپ تاراپ، 1917 جىلعا دەيىن شىققان تىگىن ماشىنكەسىنىڭ باعاسى كۇرت كوتەرىلگەنىن بىلەمىز. توڭازىتقىش ساۋداسى دا وسىعان ۇقساس بولۋى مۇمكىن. اقشا تابۋدىڭ الۋان جولىن مەڭگەرگەن الاياقتاردىڭ ءبىرى ەسكى دۇنيەدەن قۇتىلۋ ءۇشىن حالىق اراسىنا جالعان حابارلاندىرۋ تاراتتى دەلىك. ارى قاراي ءىس قارجى پيراميداسى پرينسيپىمەن جالعاسا بەرەدى. حالىق قارماقتى قاپقان تۇستا الاياقتار دا كوپپەن بىرگە ەسكى اگرەگاتتى العاشقى بولىپ ارزان باعامەن ساتىپ الا باستايدى. جارناما، پيار، ەل اراسىنا قاۋەسەت تاراتۋ سياقتى «ونەردى» ەرەكشە مەڭگەرگەن ايلاكەرلەر باعا كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ، مىڭداعان دوللارعا جەتىپ جىعىلىپ جاتقانى تۋرالى اقپاراتتاردى ۇدەتە تۇسەدى. اۋىلداعىلار قالاعا، قالاداعى پىسىقتار بىرىنەن-بىرى ساتىپ الىپ شۋلاپ جاتقان تۇستا، جوبا اۆتورلارى ارزانعا العان قوقىستى بايلىق قۋعان ءباتشاعارلارعا بىرتىندەپ وتكىزە باستايدى. ارعى جاعى بەلگىلى – «ءىس ءبىتتى، قۋ كەتتى». ارينە، العاشقى لەكپەن اۋلاسىنداعى ەسكى توڭازىتقىشتارىن ساتىپ جىبەرگەندەر پايداعا كەنەلەرى انىق، الىپساتارلىقپەن اينالىسىپ، اقشا قۋعان دەلدالدار ويىن اياقتالار تۇستا تۇككە جارامايتىن تەمىر-تەرسەك قۇشاقتاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. قىتايعا وتكىزەتىن كورىنەدى ەسكى-قۇسقىلار نارىعىنداعى اسپانداپ تۇرعان باعانى بىلمەك ماقساتپەن حابارلاندىرۋلارداعى تەلەفون نومىرلەرىنە ءبىز دە قوڭىراۋ شالىپ كوردىك. تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەن جىگىت ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تەز ءتۇسىندى. بىردەن سۇراقتىڭ استىنا الدى. «قاي جىلى شىققان، ەسىگىنىڭ تۇتقاسى قالاي ورنالاسقان، مۇزداتقىشى قاي جاعىندا، مەنەن بۇرىن بىرەۋ كەلىپ كوردى مە، قاي جەردە تۇر؟» دەگەن سياقتى سۇراقتاردى توپەلەتتى، ءبىز دە شامامىز جەتكەنشە جاۋاپ بەرىپ جاتىرمىز. «قانشاعا بەرەسىڭدەر؟» دەدى سوسىن. ودان دا ۇلكەن باعانى ايتۋ كەرەك پە ەدى، ايتەۋىر اۋزىمىزعا تۇسكەنى 4000 دوللار عانا بولدى. ءوزىن ديما دەپ تانىستىرعان جىگىت ەگەر بۇل تالاپقا ساي توڭازىتقىش بولسا، ويلانباي ساتىپ الاتىنىن، جارتى ساعاتتان كەيىن قايتا تەلەفون شالىپ، جاۋابىن ايتاتىن بولدى. جارتى ساعات وتپەي جاتىپ حابارلاسقان ول اگرەگاتتى 4 مىڭ اقش دوللارىنا ساتىپ الامىن دەدى. تەك مەكەنجايىڭدى ايتساڭ بولعانى، ءوزىمىز الىپ كەتەمىز دەيدى. ءبىز دەلدالدان كەشىرىم سۇراپ، ءوزىمىزدىڭ وسى تاقىرىپقا اقپارات جيناپ جۇرگەن جۋرناليستەر ەكەنىمىزدى، ەشقانداي توڭازىتقىشىمىزدىڭ جوق ەكەندىگىن جەتكىزدىك. ديمانىڭ ايتۋىنشا، ينتەرنەتتەگى عارىشتىق باعالاردىڭ كوبى وتىرىك ەكەن، نەگىزگى باعا 500 مىڭ مەن 1 ملن. تەڭگەنىڭ اينالاسىندا كورىنەدى. «سوندا بۇل اباجاداي تەمىردىڭ قانداي قاسيەتى بار؟» دەگەن سۇراعىمىزعا «ونىڭ ىشىندە قىزىل سىناپ بار، توڭازىتقىشتى قىتايعا وتكىزەدى، ەستۋىمىزشە، ول جاقتا تالاپقا ساي كەلەتىن توڭازىتقىشتىڭ ءارقايسىسىنا 18 مىڭ اقش دوللارىن تولەيدى ەكەن، مەن ەل اراسىنان كەزدەسىپ جاتسا، ساتىپ الىپ، ۇستىنە 1-2 مىڭ دوللار قوسىپ پايدا تاپپاقشىمىن»، - دەپ جاۋاپ بەردى. قۇزىرلى ورگاندار نە دەيدى؟ شىعىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى باقىتجان تورعايەۆتىڭ ايتۋىنشا بۇل – اككى الاياقتاردىڭ كەزەكتى ءبىر قويىلىمى بولۋى مۇمكىن. - ازىرگە ەسكى توڭازىتقىشتار توڭىرەگىندە ناقتى ءبىر زاڭ بۇزۋشىلىق وقيعالارى تىركەلگەن جوق. ءبىز، دەگەنمەن، قاراپايىم حالىقتى ەسكى زاتتاردى جيناپ جۇرگەن پىسىقتاردان ساقتاندىرعىمىز كەلەدى. ءقازىر - اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامىعان زامانى. ءتۇرلى سمس حابارلامالار، ينتەرنەت ارقىلى جالعان حابارلاندىرۋلار جاريالاپ، جۇرتتىڭ باسىن قاتىرىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. قازاقتا: «بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق – ايدالادا جاتقان قۇيرىق؟» دەگەن ءسوز بار. وڭاي ولجاعا قىزىعىپ، بايلىق قۋىپ جۇرگەن دەلدالدار تۇپتىڭ-تۇبىندە جيعان-تەرگەنىن توزعان تەمىر-تەرسەككە ايىرباستاپ، تۇكسىز قالۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا قۇراستىرىلعان توڭازىتقىشتا قاندايدا ءبىر قۇندى مەتالدىڭ نەمەسە ەل ايتىپ جۇرگەن قىزىل سىناپتىڭ بولۋى تىپتەن دە مۇمكىن ەمەس. بۇل حالىققا ارناپ جاسالعان كادىمگى قاراپايىم تۇرمىستىق تەحنيكا ەكەندىگىن ەسكەرۋمىز قاجەت. سول سەبەپتەن دە الاياقتار ارەكەتىنەن ساق بولۋعا شاقىرامىن، - دەيدى ءىىد قىزمەتكەرى باقىتجان تورعايەۆ.

P.S. بىلگىش ۆيكيپەديانىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، جارنامالاردا جاريالانىپ جۇرگەن توڭازىتقىشتارعا قۇيىلعان قىزىل سىناپ تابيعاتتا مۇلدەم كەزدەسپەيتىن كورىنەدى. كەلەسى بىرەۋلەردىڭ ايتۋىنشا، توڭازىتقىش ىشىندە -500 گرادۋس سۋىققا توتەپ بەرە الاتىن سۇيىقتىق ءبار-مىس. ال فيزيكا زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنسەك تابيعاتتاعى ەڭ تومەن ابسوليۋتتىك تەمپەراتۋرا سەلسيي باعاناسى بويىنشا -273 گرادۋسقا دەيىن عانا جەتەدى ەكەن. ازىرگە ەسكى توڭازىتقىشتار دۇربەلەڭى باسىلعان جوق، ءبىرى الىپ، ءبىرى ساتىپ جاتىر.

اۆتور: دارىن نۇرساپاروۆ، وسكەمەن

"الاش ايناسى"