شىعىس ۋكراينانىڭ ەكى ايماعىندا وتكەن رەفەرەندۋمداردا پروسەسسۋالدىق ءتارتىپ كوپ بۇزىلعان. الاياقتىق تۋرالى دا دەرەكتەر بار. ال سەپاراتيستەر «رەفەرەندۋم دۇرىس ءوتتى» دەيدى.

بۇل رەفەرەندۋمدارعا قاتىستى ازىرگە جاۋاپتان گورى ساۋال كوپ. 

بەلگىلى جايتتار 

- رەفەرەندۋم وتكەن ەكى ايماقتاعى بيلىك وكىلدەرى «تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى ءوزىن-وزى باسقارۋ قۇقىعىن قولدادى» دەيدى. دونەسك وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 89 پايىزى، لۋگانسك وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 96 پايىزعا جۋىعى «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرگەن.

- كييەۆ پەن اقش جانە باسقا دا باتىس ەلدەرى رەفەرەندۋمدى زاڭسىز دەپ ەسەپتەيدى. 

- رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ «ماسكەۋ ادامداردىڭ ەركىن ءبىلدىرۋ قۇقىعىن قۇرمەتتەيتىنىن ايتىپ»، كييەۆ، دونەسك جانە لۋگانسك اراسىندا «وركەنيەتتى كەلىسسوزدەر» جۇرگىزۋگە شاقىردى.

داۋىس بەرۋ كەزىندە كۇش كورسەتىلدى. دونەسكىنىڭ باتىسىنداعى كراسنوارمەيسك قالاسىندا كەم دەگەندە ءبىر ادامنىڭ قازا تاپقانىبەلگىلى بولدى.

بەلگىسىز جايتتار

- شىن مانىندە قانشا ادام داۋىس بەرگەنى بەلگىسىز. سەپاراتيستەر ەكى ايماقتا دا داۋىس بەرۋگە تۇرعىنداردىڭ 70 پايىزدان استامى قاتىستى دەيدى. دونەسك پەن لۋگانسكىدە ۋكراينا حالقىنىڭ 15 پايىزى تۇرادى. بۇل ەكى ايماقتىڭ تۇرعىندارى - شامامەن 7 ميلليون ادام.

ءبىراق ەكى وبلىستاعى رەفەرەندۋمعا ناقتى قانشا سايلاۋشى قاتىسقانى ايتىلمادى. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ داۋىس بەرۋگە ادام از كەلگەنىنە قاراماستان، جۇزدەگەن مىڭ بيۋللەتەندى قالاي جىلدام تولتىرىپ العانى تۇسىنىكسىز. ۋكراينانىڭ ۋاقىتشا پرەزيدەنتى الەكساندر تۋرچينوۆ لۋگانسك تۇرعىندارىنىڭ 24 پايىزى، دونەسك حالقىنىڭ 32 پايىزى عانا داۋىس بەرۋگە كەلدى دەيدى. ءبىراق ول دا رەفەرەندۋمعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ ناقتى سانىن اتامادى.

كۇمان تۋدىراتىن جايتتار

- بۇل شارانىڭ وپ-وڭاي وتە قالعانى كۇدىك تۋدىرادى. رەفەرەندۋمعا دايىندىققا ءبىر ايدان از ۋاقىت كەتتى. سەپاراتيستەردىڭ ايتۋىنشا، شارانى وتكىزۋگە «1 مىڭ 700 اقش دوللارىنا جۋىق اقشا جۇمسالعان».

- سايلاۋشىلار تۋرالى اقپارات تا كۇماندى. سەپاراتيستەر مەن رەسەيشىل جۋرناليستەر سايلاۋ بولىمشەلەرىنىڭ الدىندا ۇزىن-سونار كەزەك بولدى دەسە، باسقا جۋرناليستەر تۇرعىنداردىڭ از كەلگەنىن ايتادى. ەكى وبلىستا دا كەيبىر سايلاۋ بولىمشەلەرى كۇنى بويى بوس تۇرعان. كەيبىر اۋدانداردا سەپاراتيستەر داۋىس بەرۋ پروسەسىن دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعان. ماسەلەن 500 مىڭ ادام تۇراتىن ماريۋوپول قالاسىندا ۇيىمداستىرۋشىلار تەك سەگىز سايلاۋ بولىمشەسىن اشقان. داۋىس بەرۋشىلەر كەزەككە تۇرىپ، اقىرى ۋرنالاردى كوشەگە شىعارىپ قويعان. ولاردى ەشكىم باقىلاماعان.

- سايلاۋشىعا قىسىم جاسالدى. بارلىق ءىرى سايلاۋ بولىمشەلەرىندە شلەم كيگەن، اۆتومات اسىنعان ەر ادامدار ءجۇردى. كەيبىر سايلاۋ بولىمشەلەرىندە داۋىس بەرۋگە ارنالعان جەكە كابينا بولماعاندىقتان، سايلاۋشىنىڭ جاۋابىن باسقا ادامدار كورىپ تۇردى. «جوق» دەپ جاۋاپ بەرگەن ءبىر ادام تىلشىگە سۇحبات بەرگەن كەزدە جەكە قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن الاڭداپ، «ءيا» دەگەن جاۋاپتى بەلگىلەدىم» دەدى.

- سايلاۋ ءتارتىبىن بۇزۋ. ۋكراينا زاڭى بويىنشا، سايلاۋ بولىمشەسىندە كەم دەگەندە توعىز ادام وتىرۋى ءتيىس. كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە نەبارى ءۇش قىزمەتكەر وتىردى، ولار بۇرىن سايلاۋ كەزىندە جۇمىس ىستەپ كورمەگەندەرىن، تاجىريبەلەرى جوق ەكەنىن مويىندادى. كەيبىر بولىمشەلەردە سايلاۋشىلار ءتىزىمى دە بولمادى، سونىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ بىرنەشە رەت داۋىس بەرۋى سياقتى الاياقتىق ارەكەتتەرگە جول اشتى. مىسالى، بىرنەشە بيۋللەتەن مەن ءتولقۇجات ۇستاپ كەلگەن ءبىر ادام بۇكىل وتباسىنىڭ اتىنان داۋىس بەرۋگە «حاقىلى» ەكەنىن ايتتى.

- «قولدان جاسالعان» داۋىستار. رەفەرەندۋم الدىندا ۋكراينالىق اسكەريلەر دونەسك قالاسىنىڭ سىرتىنان قارۋلى ادامداردى كولىگىمەن ۇستاپ الدى. ولار قارۋ-جاراق پەن 100 مىڭنىڭ شاماسىندا «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرىلگەن بيۋللەتەندەردى اكەلە جاتقان.

كەيبىر جۋرناليستەر سەپاراتيستەردىڭ «جوق» دەپ جاۋاپ بەرىلگەن بيۋللەتەندەردى جويىپ جىبەرگەنىن ايتادى. لۋگانسك سەپاراتيستەرىنىڭ وكىلى ۆاسيليي نيكيتين «ۋكراينا ۇلتتىق گۆاردياسى مۇشەلەرى 15 مىڭ بيۋللەتەندى ۇرلاپ كەتتى، سوندىقتان، ءبىز ولاردى كوبىرەك باسىپ شىعارۋعا ءماجبۇر بولدىق» دەپ مالىمدەدى.

- رەفەرەندۋم الدىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسى دە كۇماندى كۇشەيتە تۇسەدى. مامىردىڭ 8ء-ى كۇنى Pew Research Center زەرتتەۋ ورتالىعى جاريالاعان دەرەككە سايكەس، شىعىس ۋكراينا تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزى ەلدىڭ ءبىرتۇتاس قالپىن ساقتاعانىن، 18 پايىزى بولىنگەنىن قالايدى. ورىس ءتىلدى حالىقتىڭ 58 پايىزى بىرلىكتى ساقتاۋ كەرەك دەسە، 27 پايىزى ءوزىن-وزى باسقارۋ قۇقىعىن قولدايدى.  

- ۋكراينا قاۋىپسىزدىك قىزمەتى وتكەن اپتادا رەسەيلىك اسىرەۇلتشىل الەكساندر باركاشوۆ پەن دونباسس سەپاراتيستەرىنىڭ جەتەكشىسى دميتريي بويسوۆتىڭ تەلەفون اڭگىمەسىن جاريالادى. وندا بويسوۆ «اسكەري كومەكسىز ايماقتا رەفەرەندۋم وتكىزۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن» ايتادى. باركاشوۆ «قانداي سان جازساڭ دا ءوزىڭ بىلەسىڭ. 99 پايىز دەپ جاز! شىن مانىندە ەلدى ارالاپ، قاعاز جيناپ جۇرمەكسىڭدەر مە؟» دەيدى. 

رەفەرەندۋمعا نەگە سەنۋگە بولمايدى؟

- بەيتاراپ كۋاگەرلەر از. حالىقارالىق، ءتىپتى رەسەيلىك باقىلاۋشىلاربولمادى. جۋرناليستەردىڭ ءبىرازى سەپاراتيستەردىڭ ولاردى اڭدىپ، سايلاۋ بولىمشەسىنەن اۋلاققا اپارىپ ۇرىپ-سوققانىن ايتادى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرى ىشىندە سۋرەتكە تۇسىرۋگە تىيىم سالىنعان.

تۇرعىندارعا قويىلعان ساۋال

- نە ءۇشىن داۋىس بەردىڭىز؟ بيۋللەتەندە «ءوزىن-وزى باسقارۋ اكتىسىن قولدايسىز با؟» دەگەن سۇراق قويىلعان. ازاتتىققا جاۋاپ بەرگەن سايلاۋشىلار وسى سويلەمدى ءارتۇرلى تۇسىنەتىندەرىن بايقاتتى. بىرەۋلەر ونى رەسەيمەن بىرىگۋ دەپ ۇعادى، ءبىر ادامدار ۋكراينا قۇرامىندا قالامىز دەسە، باسقالارى قىرىم سياقتى اننەكسيانىڭ الدىندا تۇرمىزدەيدى. ەندى بىرەۋلەر «ۋكراينادان دا، رەسەيدەن دە بولەك، تاۋەلسىز ەل بولۋعا داۋىس بەردىم» دەپ سانايدى. 

- ارى قاراي نە بولماق؟ ءوزىن-وزى سايلاپ العان سەپاراتيستىك بيلىك وكىلدەرى دە ماقساتتارى ءارقيلى ەكەنىن ءبىلدىردى. ولاردىڭ ءبىرى ۋكراينانىڭ «ۋنيتارلىق» بولىگى بولامىز دەسە، ەندى ءبىرى «فەدەرالدىق» بولىگى بولاتىندارىن ايتادى. كەيبىرى ءتىپتى «ۋكراينا اسكەرىن شەتەلدىك ءتارتىپ بۇزۋشىلار رەتىندە قۋىپ شىعامىز» نەمەسە «تاعى ءبىر رەفەرەندۋم وتكىزىپ، رەسەيگە قوسىلۋ ماسەلەسىن تالقىلايمىز» دەيدى. كەيبىر سەپاراتيستەر دونەسك پەن لۋگانسك وبلىسىنىڭ ۋكرايناشىل اۋداندارىن «اننەكسيا جاساماق» دەپ كييەۆتى ايىپتادى.

- ودان كەيىن نە بولادى؟ بۇل ايماقتاردا «توقتاتىلعان شيەلەنىس» (frozen conflict) كەزەڭى ورناۋى، ۋكراينالىق جانە سەپاراتيستىك قۇرىلىمدار تىنىشتالۋى مۇمكىن، نە بولماسا ماسكەۋ تۇراقسىزدىقتى قوزدىرىپ، رەسەي اسكەرى «بىتىمگەرلىك جاساۋعا كەلدىك» دەگەن جەلەۋمەن شەكارانى كەسىپ وتەدى. 

(دەيزي سيندەلاردىڭ ماقالاسىن اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان – دينارا ءالىمجان)

ازاتتىق  راديوسى